اخبار باشگاه اقتصاددانان

عقب‌نشینی شتاب‌زده دولت از طرح عرضه بنزین ۸۷هزار تومانی در استان کرمان، جدیدترین نماد از تعلیق اقتصادی و دستپاچگی سیاست‌گذاران در مواجهه با ناترازی‌های اقتصاد ایران است. درحالی‌که میزان کسری روزانه برق و بنزین هزینه‌های انباشته‌شده ساختار سرکوب قیمت‌ها را به مرز بحران رسانده است، عقب‌نشینی‌های پی‌درپی دولت نشان می‌دهد که اصلاحات سنگین اقتصادی را دیگر نمی‌توان با بخشنامه‌های ناگهانی و بدون تحلیل کارشناسی پیش برد. شکست این طرح درسی بزرگ داشت: تا زمانی که دولت هزینه اصلاحات را تنها به دوش خانوار بیندازد و از انحصارزدایی، حذف رانت، و انجام وظایف خود در حکمرانی اقتصادی شانه خالی کند، هرگونه تلاش برای دستکاری قیمت سوخت، پیش از آنکه به تخصیص بهینه منابع برسد، در میان بی‌اعتمادی و مقاومت اجتماعی متوقف خواهد شد. اقتصاد ایران نه فقط نیازمند واقعی‌سازی یک عدد بر تابلوی جایگاه‌ها، بلکه محتاج آزادسازی سازوکار قیمت‌ها و انتخاب‌هاست. باشگاه اقتصاددانان روزنامه دنیای‌اقتصاد در این پرونده تلاش می‌کند ابعاد مختلفی از بحران بنزین و حامل‌های انرژی در ایران را مورد بررسی قرار دهد. ایران چگونه می‌تواند از سایه‌ سنگین ناترازی بنزین خارج شود؟

قرار بود از بامداد پنج‌شنبه ۲۲ مرداد ۱۴۰۵، بنزین بدون یارانه و با نرخ تمام‌شده پالایشگاهی، هر لیتر ۸۷هزار و ۲۰۰تومان و به‌صورت آزمایشی در استان کرمان به‌عنوان طرحی آزمایشی عرضه شود. در این طرح، سهمیه‌های موجود همچنان برقرار بود و برای مصرف بالاتر از سقف تعیین‌شده، بنزین با نرخ پالایشگاهی عرضه می‌شد. طرح در ۲۰۴ جایگاه استان پیش‌بینی شده بود و قرار بود در چارچوب مدیریت مصرف سوخت و مقابله با قاچاق اجرا شود. اما هنوز چند ساعت از آغاز این طرح نگذشته بود که اجرای آن متوقف شد؛ چیزی که از ابتدا قابل پیش‌بینی بود. این ماجرا به‌خوبی نشان می‌دهد که اصلاح قیمت انرژی در ایران تا چه اندازه با اقتصاد، سیاست، امنیت و رفتار اجتماعی درهم‌تنیده است. بنزین فقط یک کالا نیست و قیمت آن فقط یک قیمت نیست، لذا هرگونه‌ سیاستگذاری بدون توجه به ابعاد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی آن ناموفق خواهد بود. این معضلی است که ایران از بعد از سال ۱۳۸۳ و توقف رویه سالانه افزایش قیمت انرژی با آن روبه‌رو شده است و با گذشت ۲۲ سال، هنوز حل نشده است.

اشتراک‌های جهانی در حوزه VODها روزبه‌روز در حال افزایش است. مثلا از منظر افزایش تعداد کاربران، از سال۲۰۲۴ تا آخر سال۲۰۲۵، شاهد ۱۸درصد رشد در سطح جهان بوده‌ایم. این نشان از تغییر سلیقه کاربران است که رسانه‌های جدید را به رسانه‌های سنتی ترجیح می‌دهند. در جهان شیوه‌های پخش VODها با هم فرق دارد، برخی بدون هزینه اشتراک، فقط با تبلیغات در حال فعالیت هستند، برخی دیگر با دریافت اشتراک. در ایران اما ما شاهد یک رویکرد تلفیقی هستیم؛ یعنی هم پول اشتراک می‌دهیم؛ اما باید در لحظه حساس شاهد قدرت تمیزکنندگی فلان‌شوینده باشیم.

صنعت نمایش ویدئوی برخط در ایران طی سال‌های اخیر رشد کمّی و کیفی چشم‌گیری را تجربه کرده‌ است. تنوع و تعدد سرویس‌های این حوزه در کشور ما قابل‌توجه است و می‌توان بر اساس ماهیت و شکل محتوا و سرویس ارائه‌شده، آنها را به گروه‌های زیر تقسیم کرد:

صنعت ویدئوی درخواستی (VOD) در جهان با یک الگوی اقتصادی روشن و تعریف‌شده پا به عرصه گذاشت. مدل مبتنی بر اشتراک (SVOD). در این سازوکار، تکلیف مخاطب مشخص است. او با خرید اشتراک دوره‌ای (ماهانه، چندماهه یا سالانه)، حق دسترسی به مجموعه‌ای از محتواها را پیدا می‌کند. در ایران نیز اکوسیستم پلتفرم‌های وی‌اودی در ابتدا با همین الگو شکل گرفت و مورد استقبال قرار گرفت. اما چالش اصلی از جایی آغاز شد که به‌مرور زمان، تنوع مدل‌های درآمدی جهان و منطق اقتصادی هر یک، در بازار داخلی نادیده گرفته شد.

تکیه بر تعابیری چون رشد چشم‌گیر یا شکستن رکورد مخاطبان، وقتی در ترازوی واقعیت‌های اقتصاد خانوار سنجیده شود، چیزی جز نوعی مغلطه مقیاس نیست. بازار رسانه‌های درخواستی (VOD) در ایران، اگرچه از حیث حجم مصرف به پهنه‌ای عریض‌وطویل دست یافته، اما این تورمِ شکلی، رویِ دیگری نیز دارد: انتقال هزینه‌های ناکارآمدی بازار به مصرف‌کننده در یک بازار جزیره‌ای، تحریم‌زده و کم‌شفافیت.

وقتی بیش از یک دهه پیش، اولین سرویس ویدئوی درخواستی ایران راه‌اندازی شد، بازاری در برابر فعالان این صنعت بود که هنوز تعریف نشده بود. نه الگوی درآمدی روشنی وجود داشت، نه زیرساخت پرداخت آماده بود و نه حتی مخاطب می‌دانست «اشتراک ماهانه برای تماشای فیلم» یعنی چه. امروز، از دریچه‌ کسی که آن مسیر را از صفر طی کرده است، باید گفت که بزرگ شدن بازار، به‌تنهایی نشانه‌ بلوغ آن نیست.

در سال‌های اخیر، مواد معدنی به یکی از مولفه‌های اصلی رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیک جهان تبدیل شده‌اند. گذار به انرژی‌های پاک، توسعه خودروهای برقی، گسترش فناوری‌های پیشرفته و نیاز روزافزون به زیرساخت‌های دیجیتال، تقاضا برای موادی مانند لیتیوم، کبالت، مس و عناصر خاکی کمیاب را افزایش داده و کشورهایی را که به این منابع دسترسی دارند، به بازیگران مهم اقتصاد آینده تبدیل کرده است.

همزمان با شتاب گرفتن حرکت جهان به سوی انرژی‌های پاک، ثروت معدنی آفریقا در مرکز یک رقابت جدی و نبرد جهانی قرار گرفته است؛ رقابتی که از اوج‌گیری بی‌سابقه‌ی قیمت طلا گرفته تا جهش شدید تقاضا برای کبالت، مس، گرافیت و عناصر خاکی نادر را در برمی‌گیرد.

با بازآرایی اقتصاد جهانی برای پاسخگویی به نیازهای انقلاب صنعتی چهارم، وابستگی انقلاب صنعتی چهارم به برخی منابع خاص بیش از پیش آشکار شده است. اجزای زیرساخت‌های انرژی و دیجیتال امروز، از جمله کابل‌های فیبر نوری، صفحات خورشیدی، باتری‌ها، ریزتراشه‌ها و آهن‌رباها، همگی به مواد معدنی حیاتی نیاز دارند. تقاضا برای این مواد معدنی هم‌اکنون فرصت‌هایی برای سرمایه‌گذاران و کشورهایی که از ذخایر قابل‌توجهی برخوردارند، ایجاد کرده است. در عین حال، تضمین دسترسی مطمئن به این مواد معدنی به یکی از اولویت‌های راهبردی قدرت‌های بزرگ جهان تبدیل شده است. در چنین شرایطی، کشورهای آفریقایی که ۳۰درصد از ذخایر جهانی مواد معدنی حیاتی را در اختیار دارند از جمله مقصدهای مهمی برای سرمایه‌گذاری بین‌المللی به شمار می‌روند؛ کشورهایی که می‌توانند از افزایش تقاضا بهره‌مند شوند و در عین حال، به شرکای جذابی برای منافع و اهداف آمریکا تبدیل شوند.

ایالات متحده با توجه به نقش مواد معدنی حیاتی در هوش مصنوعی (AI)، تولید پیشرفته، گذار انرژی و حوزه دفاعی، توجه روزافزونی به مواد معدنی نشان می‌دهد.

در ادبیات اقتصاد، هر دوره با مجموعه‌ای از متغیرهای مسلط بر همان دوره تعریف می‌شود؛ متغیرهایی که تحلیلگران، سیاستگذاران و فعالان اقتصادی بر پایه آنها آینده را پیش‌بینی و تصمیم‌گیری می‌کنند. اما آنچه امروز در اقتصاد جهانی جریان دارد، صرفا تغییر چند شاخص یا جابه‌جایی چند روند نیست، بلکه نشانه‌های یک دگرگونی عمیق‌تر را آشکار می‌کند؛ دگرگونی‌ که در آن، مرکز ثقل تحلیل اقتصادی در حال انتقال است.

بازار جهانی نفت همواره تحت تاثیر دو نیروی بنیادین عرضه و تقاضا شکل گرفته است؛ اما در دوره‌های مختلف تاریخی وزن و نقش این دو نیرو یکسان نبوده است. در دهه‌های گذشته، به‌ویژه پس از شوک‌های نفتی دهه ۱۹۷۰، بخش عمده تحلیل‌ها بر سمت عرضه، ظرفیت تولید کشورهای صادرکننده و ریسک‌های ژئوپلیتیک مناطق نفت‌خیز متمرکز بود. هرگونه بحران سیاسی یا نظامی در مناطق تولیدکننده، به‌سرعت نگرانی درباره کاهش عرضه را افزایش می‌داد و از طریق افزایش قیمت نفت، آثار گسترده‌ای بر اقتصاد جهانی برجای می‌گذاشت.

تحولات شتابان در عرصه تجارت بین‌الملل، بیش از آنکه مجموعه‌ای از رویدادهای مقطعی باشند، نشانه‌ای از یک تغییر ساختاری و بنیادین در اقتصاد سیاسی جهان هستند. دگردیسی در مناسبات تجاری اتحادیه اروپا و چین، تلاش اروپا برای کاهش وابستگی به زنجیره‌های تامین چین، بازآرایی ناگزیر مسیرهای ترانزیتی در پی تنش‌های خاورمیانه، رقابت بر سر مواد معدنی حیاتی و فناوری‌های هوش مصنوعی و در نهایت هشدارهای صندوق بین‌المللی پول درباره گسترش جنگ‌های تجاری، در نگاه اول وقایعی مستقل به نظر می‌رسند؛ اما اگر این تحولات را در کنار یکدیگر قرار دهیم، تصویری کلان‌تر آشکار می‌شود و آن اقتصاد جهانی در حال عبور از منطق بازار و استقرار در منطق شبکه است.

نظام اعتباری ایران در یک‌سال گذشته نه با یک شوک که با سه شوک متوالی مواجه بوده است: تهاجم اسرائیل در جنگ دوازده‌روزه‌ در خرداد۱۴۰۴، جنگ رمضان که طولانی‌تر بود و از از ۹اسفند سال۱۴۰۴ با تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد و در پی آن، حمله سایبری به شبکه‌ چهار بانک بزرگ کشور که از حدود ۱۵خرداد۱۴۰۵ شروع و تا اواسط تیرماه ادامه داشت. این تراکم شوک‌ها، دقیقا همان شرایطی است که تفکیک «نکول رفتاری» از «نکول ناشی از شوک کلان» را برای نظام اعتبارسنجی، در مقایسه با یک بحران منفرد، چند برابر دشوارتر می‌کند.

فعالان بخش خصوصی، افق سرمایه‌گذاری در انرژی را روشن نمی‌بینند. سال‌ها دخالت و سیاستگذاری ناصواب در این بخش، جاذبه سرمایه‌گذاری انرژی را از بین برده است. در حال حاضر حدود ۸۵درصد برق کشور در نیروگاه‌های بزرگ مقیاس حرارتی تولید می‌شود که از این میزان بیش از ۶۵درصد سهم نیروگاه‌های غیردولتی است.

مشخصا هدف از اصلاح قیمت و سهمیه‌بندی بنزین، نه جبران کسری بودجه که تلاش برای حل ناترازی و مهار مازاد تقاضای بنزین است. به تعبیر ساده، تقاضای بنزین از تولید و عرضه آن بیشتر است و دولت با افزایش قیمت تلاش می‌کند تقاضا را کاهش دهد تا تعادل دوباره به بازار بازگردد.

صنعت برق کشور به‌عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه اقتصادی و اجتماعی، در سال‌های اخیر با چالش‌های جدی مواجه بوده که کاهش ملموس سرمایه‌گذاری‌های بخش خصوصی در این صنعت را به دنبال داشته است. این چالش‌ها که در حوزه‌های حکمرانی و ناکارآمدی اقتصاد برق شکل گرفته‌اند، تامین پایدار برق را با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو کرده‌اند که بخش مهمی از آنها در بروز ناترازی جدی بین تولید و مصرف برق نمود پیدا کرده است. با این حال نمی‌توان از این مساله چشم پوشید که صنعت برق همواره یکی از پرچمداران توسعه و خودکفایی در کشور بوده و با وجود تمام مشکلات موجود، ظرفیت‌های قابل اتکایی دارد. یکی از مهم‌ترین آنها ظرفیت اسمی تولید بیش از ۱۰۰ هزار مگاوات برق است. در حال حاضر قریب به ۸۵درصد برق کشور توسط نیروگاه‌های بزرگ مقیاس حرارتی تولید می‌شود که از این میزان بیش از ۶۵درصد سهم نیروگاه‌های خصوصی و غیردولتی است.

جنگ رمضان، صنعت پتروشیمی ایران را در نقطه‌عطفی تاریخی قرار داد. حملات به پالایشگاه‌های سوم تا ششم پارس جنوبی، شوک عرضه به سیستم انرژی وارد کرد و نقاط شکست پنهان مدل توسعه متمرکز این صنعت را آشکار ساخت. مهم‌ترین درس بحران، آسیب‌پذیری مدل تامین یوتیلیتی بود. تمرکز تولید هزار و ۷۰۰ مگاوات برق و چهار هزار و صد تن بخار در سه مجتمع اصلی و توزیع آن میان ۴۴مجتمع دیگر، اگرچه در شرایط عادی به‌دلیل صرفه‌جویی ناشی از مقیاس، هزینه‌ها را ۱۵ تا ۲۰درصد کاهش می‌دهد، اما در شرایط بحرانی به ریسکی سیستماتیک بدل می‌شود که از کار افتادن یکی از این مراکز، کل منطقه را فلج می‌کند. ایجاد جزایر مستقل برق برای مجتمع‌های حیاتی، دیگر صرفا انتخابی مهندسی نیست و ضرورتی اقتصادی برای بقا است. اما این راهکار، پیش از آنکه فنی باشد، مساله‌ای پیچیده در طراحی بازار انرژی، نظریه قراردادها و اقتصاد مقاومت است که بدون حل معمای سرمایه‌گذاری، به سرانجام نمی‌رسد.

جنگ اوکراین و تشدید رقابت راهبردی میان آمریکا و چین یا تحولات چند سال اخیر در خاورمیانه مرز میان سیاست و اقتصاد را بیش از هر زمان دیگری کم کرده است. یک تصمیم سیاسی در هزاران کیلومتر آن‌سوتر می‌تواند زنجیره تامین کارخانه‌ای در سوی دیگری از جهان را مختل کند با هزینه‌های تامین مالی یک شرکت را افزایش دهد و بازار صادراتی آن را از دسترس خارج سازد. به همین دلیل، ریسک ژئوپلیتیک دیگر صرفا موضوعی برای سیاستمداران و تحلیلگران روابط بین‌الملل نیست و به یکی از مهم‌ترین متغیرهای تصمیم‌گیری مدیران بنگاه‌ها و سرمایه‌گذاران تبدیل شده است. برخلاف آنچه عموم مردم تصور می‌کنند،

تحولات هفت دهه گذشته نشان می‌دهد که رقابت‌های راهبردی میان دولت‌ها را نمی‌توان صرفا با ارجاع به اختلافات سیاسی، ایدئولوژیک یا مجموعه‌ای از بحران‌های مقطعی تبیین کرد. در ادبیات روابط بین‌الملل، این‌گونه منازعات بیش از آنکه محصول تصمیم‌های لحظه‌ای رهبران باشند، بازتاب تغییر در ساختار توزیع قدرت، تحول موازنه‌های امنیتی و دگرگونی ادراک بازیگران از فرصت‌ها و تهدیدهای محیط بین‌المللی هستند. از این منظر، روابط ایران و ایالات متحده نیز صرفا یک اختلاف دوجانبه نیست، بلکه بخشی از روندهای کلان تحول نظم جهانی است که از دوران جنگ سرد تاکنون، جایگاه بازیگران منطقه‌ای و ابزارهای اعمال قدرت را دستخوش تغییر کرده است.

اگر از سیاستگذاران اقتصادی بپرسیم بزرگ‌ترین مانع رشد اقتصاد ایران چیست، پاسخ‌ها تقریبا قابل پیش‌بینی است؛ تورم، تحریم، کسری بودجه، ناترازی انرژی، کاهش سرمایه‌گذاری یا محدودیت‌های مالی. همه این پاسخ‌ها درست‌ هستند، اما شاید هیچ‌کدام مهم‌ترین مساله امروز اقتصاد ایران نباشند. پرسش واقعی این است که اگر فردا همه این مشکلات نیز کاهش پیدا کنند، آیا اقتصاد ایران می‌تواند با سرعت کافی ثروت تولید کند؟

هوش مصنوعی به متغیری تبدیل شده که خوانش ما از واقعیت اقتصادی را نیز تغییر می‌دهد. از رشد تولید ناخالص داخلی و سودآوری شرکت‌ها گرفته تا بازار کار، تجارت جهانی و ارزش‌گذاری سهام، تقریبا همه شاخص‌های کلیدی اقتصاد تحت تاثیر موج سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی قرار گرفته‌اند. اما پرسش اساسی اینجاست که آیا این ارقام، تصویری واقعی از اقتصاد ارائه می‌کنند یا بازتاب هیجانی هستند که درباره این فناوری شکل گرفته است؟ بررسی‌ها نشان می‌دهد بخش مهمی از رشد اقتصاد آمریکا در ماه‌های اخیر، نه از رونق فراگیر فعالیت‌های اقتصادی که از سرمایه‌گذاری‌های عظیم در زیرساخت‌های هوش مصنوعی، مراکز داده، نیمه‌هادی‌ها و نرم‌افزار ناشی شده است. در همین حال، بسیاری از بخش‌های سنتی اقتصاد رشد ناچیزی را تجربه کرده‌اند و سهم نیروی کار از درآمد ملی نیز به پایین‌ترین سطوح تاریخی رسیده است. این شکاف، تناقضی قابل‌توجه ایجاد کرده است؛ از یک‌سو بازارهای مالی و سود شرکت‌های فناوری در اوج قرار دارند و از سوی دیگر، نگرانی کارکنان درباره امنیت شغلی و آینده درآمدشان رو به افزایش است. همزمان، نشانه‌هایی از تردید نسبت به پایداری این رونق نیز دیده می‌شود.

دو تن از سرشناس‌ترین مدیران صندوق‌های پوشش ریسک (Hedge Funds) در چین هشدار دادند که رونق بی‌سابقه سهام مرتبط با هوش مصنوعی در بازارهای جهانی به حبابی غیرقابل استمرار تبدیل شده است.

هوش مصنوعی تقریبا تمام شاخص‌های اقتصادی را دستخوش تغییر کرده است. این فناوری رشد اقتصادی را بهتر و بازار کار را بدتر از واقعیت نشان می‌دهد؛ پس شاید رکود احتمالی در سرمایه‌گذاری هوش مصنوعی آن‌قدرها هم آسیب‌زا نباشد!

بانک تسویه‌های بین‌المللی (BIS) اعلام کرد رقابت شتابان برای احداث زیرساخت‌های هوش مصنوعی در مسیری قرار دارد که می‌تواند از دوره‌های رونق فناوری در گذشته نیز فراتر رود؛ دوره‌هایی که در نهایت به اختلالات و شوک‌های شدید در بازار انجامیدند.

در سال جاری، تنها پنج غول فناوری آمریکایی در آستانه ثبت رقم ۷۰۰‌میلیارد دلار هزینه سرمایه‌ای (CapEx) هستند؛ چراکه سرمایه‌گذاری در مرکز داده‌های مورد نیاز برای هوش مصنوعی به شدت افزایش یافته است. سرمایه‌گذاران مدت‌هاست به شوخی می‌گویند «داده، نفت جدید است»؛ آنها اکنون از شرکت‌هایی پشتیبانی می‌کنند که هزینه‌هایی به مراتب بیشتر را صرف پردازش همین داده‌ها می‌کنند.

کشورهای توسعه‌یافته در جهان برق را چگونه مصرف می‌کنند؟ توسعه در بسیاری از کشورهای جهان مبتنی بر زیرساخت‌های برقی برنامه‌ریزی می‌شود و در اقتصاد مدرن برق دیگر صرفا نه یک حامل انرژی که مهم‌ترین زیرساخت‌ توسعه است. در ۲قرن گذشته، رشد اقتصادی جهان بر پایه مصرف گسترده سوخت‌های فسیلی شکل گرفت. در قرن بیست‌ویکم توسعه اقتصادی بیش از هر زمان دیگری به دسترسی پایدار به برق وابسته است. گسترش فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی، مراکز داده و صنایع پیشرفته نیز نشان می‌دهد که آینده اقتصاد کشورها تا حد زیادی به توانایی آنها در تولید، انتقال و مصرف بهینه برق گره خورده است. در چنین شرایطی، مساله برق در ایران را نمی‌توان تنها با تکیه بر مفهومی همچون ناترازی یا کمبود تولید توضیح داد.

پیش‌نیاز تمام فعالیت‌های تولیدی، صنعتی، خدماتی، رفاهی، بهداشتی و ارتباطی، انرژی الکتریکی است. از کوچک‌ترین کارگاه‌های تولیدی گرفته تا پیچیده‌ترین مجتمع‌های فولاد و پتروشیمی و از زیرساخت‌های داده، تجارت دیجیتال و کاربردهای هوش مصنوعی تا فعالیت‌های روزمره زندگی، همگی برای ادامه حیات به برقراری پایدار و بی‌وقفه جریان برق گره خورده‌اند. امروزه کیفیت زندگی، خدمات شهری، سیستم‌های درمانی، تامین آب آشامیدنی، حمل‌ونقل عمومی و ارتباطات در غیاب برق حتی برای چند ساعت، به‌شدت دچار اختلال می‌شود. از این رو، فارغ از ارائه آمارها و گزارش‌های متعدد درباره وضعیت فعلی و آینده صنعت برق کشور، شفاف‌سازی ابعاد کیفی و ساختاری این صنعت ضرورتی انکارناپذیر است؛ چراکه شناخت علل بنیادی ناترازی، مفهوم واقعی مدیریت مصرف، الگوی برنامه‌ریزی شبکه و انطباق سرمایه‌گذاری‌ها با نیازهای واقعی، کلید خروج از بحران فعلی خواهد بود.

حدود پنج دهه قبل، «میلتون فریدمن» به طنز گفت که اگر مدیریت یک بیابان را به دولت بسپارید، چند سال بعد آن بیابان با کمبود شن مواجه می‌شود. حالا به‌نظر می‌رسد که مساله ناترازی حامل‌های انرژی در کشور نیز مشمول همین تلخند شده است. اقتصاددانان اتفاق نظر دارند که ناترازی انرژی در ایران، صرفا یک مساله فنی یا مدیریتی نیست.