ارزشآفرینی در مبدأ
اقتصاد جهانی مواد معدنی وارد دوران تازهای شده است. آفریقا که ۳۰درصد از ذخایر مواد معدنی حیاتی دنیا را در دل خود جای داده، زمانی صرفا خاستگاه سنگهای معدنی خام برای ارسال به کانونهای صنعتی دوردست به شمار میرفت. اما روزگار تغییر کرده است؛ امروز این قاره به کانون توجهات ژئوپلیتیک، اقتصادی و فناوری مبدل شده است؛ روندی که شتابدهنده اصلی آن گذار به انرژیهای نو، مسابقه تولید خودروهای برقی و بازطراحی زنجیرههای تامین در جهان است. از کبالت در جمهوری دموکراتیک کنگو گرفته تا مس در زامبیا و گرافیت در تانزانیا، معادن آفریقا به شریانی حیاتی برای تحقق اهداف کربنزدایی جهان تبدیل شدهاند.
ذخایر این قاره بسیار پهناور، حجم استخراج آن رو به رشد و اهمیت استراتژیک آن بیش از هر زمان دیگری است.
امروزه محور اصلی تحولات، بر فرآوری، ارزشآفرینی و صنعتیسازی استوار است. این تغییر مسیر چشمگیر با پیشگامی نهادهای منطقهای نظیر «بانک صادرات و واردات آفریقا» (آفرگزیمبانک) پیش میرود؛ نهادی که با سرمایهگذاریهای کلان میکوشد تا سهم بیشتری از ارزش واقعی این ثروت معدنی در خود قاره باقی بماند.
با شدت گرفتن تقاضای جهانی، دولتها، سرمایهگذاران و فعالان بخش خصوصی در آفریقا دستبهدست هم دادهاند تا قاره را از یک «صادرکننده صرف مواد خام» به یک «قطب رقابتی برای فرآوری معادن، ساخت باتری و صنعتیسازی سبز» تبدیل کنند.
پیامدهای جهش قیمت طلا
این دگرگونی در بستر رشد چشمگیر قیمت مواد معدنی،بهویژه طلا، رخ میدهد. در مراکش، ارزش بازار شرکت معدنی «مناجم» (Managem) پس از جهش ۵۵ درصدی درآمدهایش (که ناشی از اوجگیری قیمت طلا و نقره بود) از ۶.۱میلیارد دلار به ۱۰.۸میلیارد دلار رسید.
شرکتهای استخراج طلا از آفریقای جنوبی تا سودان، در میان ناآرامیها و عدم قطعیتهای ژئوپلیتیک، از تمایل سرمایهگذاران جهانی به «داراییهای امن» سود میبرند. رونق استخراج طلا در مصر که با کشفیات تازه و فعالیتهای معدنکاری سنتی متاثر از ورود طلا از سودان تقویت شده، سیمای بخش معدن این کشور را دگرگون کرده است. صنعت طلای مصر بزرگترین دوره توسعه خود در چند دهه اخیر را تجربه میکند؛ روندی که در سراسر قاره نیز به چشم میخورد.
رشد قیمت طلا صرفا یک خبر مالی ساده نیست، بلکه شریانی حیاتبخش برای اقتصاد کلان کشورهاست. برای جوامعی که با افت ارزش پول ملی، کسری بودجه و شوکهای بیرونی دستوپنجه نرم میکنند، درآمدهای حاصل از طلا نوعی ثبات مالی ایجاد میکند.
در آفریقای جنوبی، افزایش قیمت طلا به تقویت ارزش «راند» (واحد پول آفریقای جنوبی) و رسیدن آن به بالاترین سطح در سه سال گذشته کمک کرده، صادرات معدنی را رونق بخشیده و ارزش بازاری غولهای معدنی نظیر «آنگلوگولد آشانتی» و «گولد فیلدز» را بالا برده است. در سودان نیز بهرغم جنگ و درگیریهای داخلی، طلا همچنان مهمترین کالای صادراتی محسوب میشود. در مراکش هم طلا به محور اصلی توسعه معدنی تبدیل شده و پروژههای جدیدی در «تیزرت» و «بوتو» در حال راهاندازی هستند.
مواد معدنی حیاتی و گذار انرژی
البته طلا تنها بخشی از این داستان است. گذار جهانی به سمت انرژیهای پاک، تقاضای بیسابقهای برای مواد معدنی حیاتی ایجاد کرده است؛ از کبالت و لیتیوم گرفته تا نیکل، منگنز، گرافیت و عناصر خاکی نادر که آفریقا فراوانی بینظیری در آنها دارد. طبق برآوردهای آژانس بینالمللی انرژی، با ادامه روندهای فعلی و توسعه استفاده از خودروهای برقی، تقاضا برای مواد معدنی حیاتی تا سال۲۰۴۰ چهار برابر خواهد شد. جمهوری دموکراتیک کنگو به تنهایی بیش از ۷۰درصد کبالت جهان را تامین میکند. زامبیا و کنگو مشترکا صاحب «کمربند مس» هستند؛ منطقهای که با رسیدن قیمت مس به رکوردهای کمسابقه ۱۳هزار تا ۱۴هزار و ۵۰۰دلار در هر تن در اوایل سال۲۰۲۶، جان تازهای گرفته است. تانزانیا در حال تبدیل شدن به یکی از غولهای تولید گرافیت است و مراکش نیز با امضای قراردادی هفتساله با شرکت رنو برای تامین کبالت با درجه کیفی مناسب باتری، موقعیت خود را تثبیت میکند.
این اوجگیری تقاضا، یک رقابت ژئوپلیتیک تمامعیار بهوجود آورده است. عربستان سعودی، ایالات متحده، چین، اتحادیه اروپا و هند همگی برای دسترسی به این منابع به صف شدهاند. ساموئل رمانی، پژوهشگر ارشد اندیشکده «موسسه خدمات متحد سلطنتی» (RUSI) و مدیرعامل شرکت مشاوره ریسک پانجیا، در گفتوگو با نشریه آفریقان بیزنس میگوید: «مساله مواد معدنی حیاتی به صدر اولویتهای عربستان صعود کرده است؛ آنها میخواهند حضوری قدرتمندتر و فعالتر در زنجیره تامین این مواد داشته باشند.»
همزمان، ایالات متحده و جمهوری دموکراتیک کنگو یک «شراکت استراتژیک» را اعلام کردند و تاکید داشتند که این توافق تضمین میکند «منابع معدنی به شکلی مسوولانه و در جهت منافع بلندمدت مردم کنگو و ایالات متحده مدیریت شوند.»
ترزور چوو، عضو هیات مستشاری «صندوق مواد معدنی حیاتی» (از سرمایهگذاران فعال در آفریقا)، به آفریقان بیزنس میگوید این توجه و تعامل فزاینده، فرصتهای تازهای برای کنگو و دیگر کشورهای قاره فراهم میکند: «دولتهای آفریقایی همواره تمایل داشتند پروژههای اکتشافی را گسترش دهند؛ اما در ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته، سرمایهگذاری در بخش اکتشاف بسیار اندک بوده است. ما شاهد پروژههای بزرگ اکتشافی در مراحل اولیه نبودیم و اکثر شرکتها صرفا ظرفیت معادن موجود خود را به حداکثر رسانده و اطراف همان سایتها به جستوجو میپرداختند. این رویه یکی از چالشهای اصلی آفریقا بود.»
نقش آفرگزیمبانک در جهش فرآوری و ارزشآفرینی
رهبران آفریقایی اکنون به روشنی دریافتهاند که الگوی قدیمی «صادرات مواد خام و واردات کالاهای نهایی» دیگر قابل قبول نیست. ارزش ذخایر معدنی آفریقا بسیار فراتر از آن است که به شکل فرآورینشده و خام از قاره خارج شود. همین دیدگاه، موجی از اصلاحات ساختاری، استراتژیهای جدید سرمایهگذاری و شراکتهای صنعتی را در سراسر قاره به راه انداخته است.
آفرگزیمبانک از طریق بازوی سرمایهگذاری خود، یعنی «صندوق توسعه صادرات در آفریقا» (FEDA)، صدهامیلیون دلار را به حوزه فرآوری و صنعتیسازی اختصاص داده است. سرمایهگذاری ۳۰۰میلیون دلاری این مجموعه در «پلتفرم فرآوری فلزات و مواد معدنی آفریقا» (A۲MP) یک اقدام کلیدی و سرنوشتساز به شمار میرود.
پلتفرم A۲MP مدیریت ۱۲ دارایی معدنی و چهار قطب فرآوری را در ۹کشور بر عهده دارد و تمرکز آن بر طلا، بوکسیت، آلومینا، منگنز، سنگآهن و مواد معدنی حیاتی است. جورج الومبی، رئیس آفرگزیمبانک و FEDA، با بیان این جمله اهمیت اقدام مذکور را روشن ساخت: «با این سرمایهگذاری، آفرگزیمبانک به قاره کمک میکند تا گذاری ساختاری را از صادرکننده مواد خام به یک سیستم کاملا یکپارچه از استخراج و تولید داخلی تجربه کند.»
سخنان او نشاندهنده یک دگرگونی استراتژیک است: آفریقا دیگر نمیخواهد صرفا «معدن سنگ جهان» باشد. افزون بر A۲MP، این بانک ۴۵۰میلیون دلار دیگر نیز به پروژه ARISE IIP اختصاص داده تا شهرکهای صنعتی در نیجریه، ساحل عاج، چاد، کنیا، کنگو و ملاوی احداث شوند. این پارکها برای استقرار کارخانههای فرآوری، سازندگان قطعات باتری و خوشههای صنعتی سبز طراحی شدهاند.
بیداری صنعتی در سطح قاره
آثار این تحول از هماکنون هویدا است. در گینه، تاسیسات جدید فرآوری بوکسیت در حال احداث است تا به جای صادرات سنگ خام، آلومینا در داخل تولید شود. در زامبیا، رشد قیمت مس موجب هدایت سرمایهها به سمت ایجاد ظرفیتهای ذوب و پالایش شده و دولت بر فرآوری داخلی کاتدهای مس و مواد اولیه ساخت باتری تاکید دارد. در مراکش، تولید کبالت با پشتیبانی خودروسازان جهانی به سرعت توسعه مییابد. در تانزانیا، کارخانههای فرآوری گرافیت برای تغذیه صنایع باتریسازی دنیا ساخته میشوند و در آفریقای جنوبی، فلزات گروه پلاتین در بستر تولید پیلهای سوختی هیدروژنی به کار گرفته میشوند.
این اقدامات در حال تغییر نقشه اقتصادی آفریقا هستند. کشورهایی که روزگاری در حاشیه زنجیره تامین جهان بودند، امروز به گرههای اصلی تولید باتری و فناوریهای انرژی تجدیدپذیر مبدل کردهاند.
بهعنوان نمونه، اقتصاد زامبیا از قیمتهای کمنظیر مس جان تازهای گرفته و صندوق بینالمللی پول (IMF) رشد ۴.۳درصدی را برای آن در سال ۲۰۲۶ پیشبینی کرده است. بورس اوراق بهادار ملاوی نیز در سال گذشته رشدی ۲۵۰درصدی را تجربه کرد که بخش عمده آن ناشی از استقبال سرمایهگذاران از شرکتهای معدنی و صنعتی بود. در مراکش نیز بخش معدن رونقی بیسابقه را تجربه میکند.
آینده صنعتی آفریقا
البته مسابقه بر سر معادن آفریقا خالی از مخاطره نیست. رقابت قدرتهای جهانی میتواند وابستگیهای تازهای ایجاد کند و دغدغههای زیستمحیطی و اجتماعی نیز باید به دقت مدیریت شوند. با این حال، فرصتهای پیشرو فوقالعاده بزرگ است. آفریقا این پتانسیل را دارد که به قطب جهانی صنعتیسازی سبز بدل شود؛ نه فقط تامینکننده مواد خام، بلکه سازنده قطعات باتری، فلزات پالایششده و فناوریهای پیشرفته.
مسیر آینده نیازمند جذب سرمایه، یکپارچگی در سیاستگذاریها و همگرایی منطقهای است. ابتکارات آفرگزیمبانک از پلتفرم A۲MP گرفته تا توسعه شهرکهای صنعتی، زیرساختها و منابع مالی لازم را برای تحقق این تحول فراهم میکنند.
دیگر پرسش این نیست که آیا آفریقا نقشی کلیدی در اقتصاد جهانی مواد معدنی ایفا خواهد کرد یا خیر، بلکه پرسش اصلی این است که چه میزان از ارزش افزوده این ثروت را در خاک خود خلق کرده است و به دست خواهد آورد.
* روزنامهنگار و تحلیلگر مسائل آفریقا
