ویژه‌نامه سراسری «سمپوزیوم فولاد اصفهان ۱۴۰۵»

مقاله رتبه‌بندی راهکارهای بهبود بهره‌وری انرژی در صنعت: مطالعه موردی صنعت آهن و فولاد ایران نوشته محمدرضا زارع‌بنادکوکی، منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در نشریه علمی Energy Strategy Reviews، بررسی می‌کند که واحدهای فولادی ایران برای کاهش مصرف انرژی، چه کارهایی را باید در اولویت قرار دهند. اهمیت پژوهش در این است که به‌جای ارائه توصیه‌های کلی، راهکارهای اجرایی را براساس هزینه، زمان، میزان صرفه‌جویی و نیازهای زیرساختی رتبه‌بندی می‌کند. پیام اصلی مقاله روشن است: در شرایط کمبود انرژی و توقف‌های اجباری تولید، بهبود بهره‌وری لزوماً از پروژه‌های بزرگ و پرهزینه آغاز نمی‌شود. اصلاح فرآیندهای موجود و انتخاب دقیق اقدامات اجرایی نیز می‌تواند در اولویت قرار گیرد.

براساس گزارش آمار فولاد در یک نگاه ۲۰۲۶ (World Steel in Figures ۲۰۲۶) که انجمن جهانی فولاد منتشر کرده است، بخش ایران دارای نکات مهم و کلیدی است. براساس داده‌های این گزارش که بیشتر آمار سال ۲۰۲۵ را پوشش می‌دهد، ایران یکی از بازیگران مهم، اما با چالش‌های خاص در صنعت فولاد جهان است.

کشف منابع سنگ‌آهن در کنار در اختیار داشتن دومین منابع گازی جهان باعث شد طرح جامع فولاد کشور برای تولید ۵۵ میلیون تن فولاد خام در سال ۱۴۰۴ در دستور کار قرار بگیرد. از دید طراحان این طرح هر آنچه برای دستیابی به این هدف لازم بود در اختیار هست و در این چشم‌انداز، ایران در کنار تامین نیاز داخلی، می‌تواند سهم صادراتی را هم افزایش دهد. اما به‌دلیل عدم توجه به توسعه بخش‌های موازی با این هدف‌گذاری ازجمله توسعه صنعت گاز کشور، صنعت فولاد از زمستان سال ۱۳۹۶ با چالش تامین انرژی مواجه شد و در پاییز سال ۱۴۰۵ و یک سال پس از عبور از چشم‌انداز سال ۱۴۰۴، بحران انرژی به چالش اصلی در این صنعت تبدیل شد که به گفته فعالان این بخش، صنعت فولاد را به صنعت فصلی تبدیل کرده است.

صنعت فولاد، قلب تپنده توسعه، سنگین‌ترین ردپای کربنی را در میان تمام صنایع جهان برجای می‌گذارد. طبق داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، بقای این غول صنعتی و مهار آلایندگی آن تنها از مسیر فولاد سبز می‌گذرد.

اهداف جهانی دستیابی به خنثی‌سازی کربن و شتاب‌گیری روند دیجیتالی‌سازی، در حال بازتعریف چشم‌انداز تولید فولاد هستند و گذار این صنعت به‌سوی فرآیندهای کم‌کربن و داده‌محور را سرعت می‌بخشند. هوش مصنوعی با بهره‌گیری از مجموعه‌ داده‌های گسترده و متنوع صنعتی، مسیری جدید برای عبور از روش‌های مبتنی‌بر تجربه و رویکردهای صرفاً مکانیکی در متالورژی فراهم می‌کند.

گزارش چشم‌انداز فولاد کمیته فولاد سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه (‌OECD) در ۱۲ می سال ۲۰۲۶ منتشر شد. این گزارش وضع صنعت فولاد جهان را در شرایطی بررسی می‌کند که رشد ظرفیت تولید با ضعف تقاضا همراه شده است. از نگاه این گزارش، مسئله اصلی صنعت فولاد دیگر صرفاً چرخه‌های معمول رونق و رکود نیست، بلکه شکاف ساختاری میان ظرفیت تولید و میزان مصرف، همراه با مداخله دولت‌ها و رقابت نابرابر است که تهدیدی بلندمدت محسوب می‌شود.

ایده کربن صفر پس از توافق پاریس در سال ۲۰۱۵ به یکی از اهداف اصلی سیاست‌های اقلیمی جهان تبدیل شد. بسیاری از کشورها متعهد شده‌اند تا میانه قرن، انتشار خالص گازهای گلخانه‌ای را به صفر برسانند، اما تداوم مصرف زغال‌سنگ، به‌ویژه در اقتصادهای بزرگ، پرسش‌هایی درباره امکان تحقق این هدف ایجاد کرده است. البته بحران‌های انرژی و تنش‌های ژئوپلیتیک، اهمیت امنیت عرضه، قیمت و قابلیت ذخیره‌سازی سوخت‌ها را به صدر تصمیم‌گیری کشورها بازگردانده‌اند. سعید ساویز، کارشناس حوزه انرژی، به تناقض‌های سیاست کربن صفر، جایگاه زغال‌سنگ و نسبت میان اهداف اقلیمی و واقعیت‌های بازار انرژی می‌پردازد.

ﻓﻮﻻد ﻳﻜﻲ از ﺻﻨﺎﻳﻊ اﺻﻠﻲ ﻣﻨﺘﺸﺮﻛﻨﻨﺪه ﻛﺮﺑﻦ و ﮔﺎزﻫﺎى ﮔﻠﺨﺎﻧﻪاى اﺳﺖ، ازاین‌رو ﺿﺮورت ﺳﻴﺎﺳﺖﮔﺬارى ﺑﺮاى ﻛﺎﻫﺶ ﻛﺮﺑﻦ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﺟﻬﺎﻧﻲ اﺳﺖ. ﺗﺠﺎرت اﻧﺘﺸﺎر ﻛﺮﺑﻦ یک ﺳﻴﺎﺳﺖ زﻳﺴﺖﻣﺤﻴﻄﻲ ﻣﺒﺘﻨﻲ‌ﺑﺮ ﺑﺎزار و یک ﺳﺎﺧﺘﺎر اﻧﮕﻴﺰﺷﻲ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاى اﻳﺠﺎد اﻧﮕﻴﺰه ﻛﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸﺎر ﺑﺎ ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻛﺮﺑﻦ، ﻃﺮاﺣﻲ و ﺗﻮﺻﻴﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. اﻳﻦ ﺳﻴﺎﺳﺖ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺨﺼﻴﺺ ﺳﻬﻤﻴﻪﻫﺎى اﻧﺘﺸﺎر ﻛﺮﺑﻦ ﺑﻪ ﺷﺮﻛﺖﻫﺎى ﺗﺠﺎرى و ﮔﻨﺠﺎﻧﺪن ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎى ﺧﺎرﺟﻲ آﻟﻮدﮔﻲ زﻳﺴﺖﻣﺤﻴﻄﻲ در سازوکار ﻗﻴﻤﺖﮔﺬارى ﺑﺮاى ﻛﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸﺎر ﻛﺮﺑﻦ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ. در این مقاله ﺑﺎزار اﻧﺘﺸﺎر ﻛﺮﺑﻦ ﺑﻴﻦ اﻳﺮان و ﺑﺮﺧﻲ از ﺷﺮﻛﺎى ﻋﻤﺪه ﺗﺠﺎرى آن (ﭼﻴﻦ، ﻫﻨﺪ، ﺗﺮﻛﻴﻪ و اﻣﺎرات ﻣﺘﺤﺪه ﻋﺮﺑﻲ) ﻃﻲ دوره ٢٠١٥ ﺗﺎ ٢٠٥٠ ﺷﺒﻴﻪﺳﺎزى ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ تاثیر آن ﺑﺮ ﺗﻮﻟﻴﺪ، ﻗﻴﻤﺖ، ﺻﺎدرات و واردات ﺻﻨﻌﺖ آﻫﻦ و ﻓﻮﻻد اﻳﺮان ارزﻳﺎﺑﻲ ﺷﻮد.

فولاد از پایه‌های اصلی اقتصاد مدرن است. ساختمان‌ها، پل‌ها، راه‌آهن، خودروها، ماشین‌آلات و زیرساخت‌های انرژی بدون آن قابل تصور نیستند. بااین‌حال، تولید فولاد به حجم قابل‌توجهی از مواد اولیه و انرژی نیاز دارد و یکی از منابع مهم انتشار گازهای گلخانه‌ای در بخش صنعت به‌شمار می‌رود. اکنون که دولت‌ها و تولیدکنندگان در پی کاهش آثار زیست‌محیطی فعالیت‌های اقتصادی هستند، پرسش اساسی مطرح‌شده این است که چگونه می‌توان ارزش بیشتری از فولاد به‌دست آورد، بی‌آنکه منابع بیشتری مصرف کرد؟

صنعت فولاد ایران در سال‌های گذشته با چالش تامین پایدار انرژی روبه‌رو بود و ناترازی انرژی، عملکرد این صنعت را به‌شدت تحت تاثیر قرار داد. مهدی محمدی، رئیس هیات‌مدیره انجمن تولیدکنندگان فولاد آلیاژی، درباره ابعاد تاثیرگذاری بحران انرژی بر عملکرد صنعت فولاد کشور بر این باور است که در سال‌های گذشته از دو محل محدودیت‌های شدید مصرف برق و گاز و جهش نرخ انرژی به‌شدت در فشار بوده است.

صنعت فولاد یکی از مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین صنایع جهان است؛ اما وابستگی بخش مهمی از فرآیند تولید آن به سوخت‌های فسیلی، این صنعت را به سمت سیاست‌هایی برده است تا مسیر تولید فولاد را به‌گونه‌ای تغییر دهند که با کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای همراه باشد. براساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، صنعت آهن و فولاد سهم قابل ‌توجهی از مصرف انرژی و انتشار دی‌اکسید کربن مرتبط با انرژی در جهان را به خود اختصاص می‌دهند.

صنعت فولاد یکی از نمونه‌های روشن پیوند میان بهره‌وری، مدیریت منابع و رقابت‌پذیری در اقتصاد صنعتی است. مزیت یک تولیدکننده فولاد فقط به دسترسی به سنگ‌آهن، انرژی و ظرفیت تولید بستگی ندارد، بلکه چگونگی استفاده از این منابع و هماهنگی میان مراحل مختلف تولید و توزیع نیز در تعیین هزینه تمام‌شده و سودآوری بنگاه نقش دارد. دقیقاً به همین دلیل است که نوآوری در صنعت فولاد تنها به‌معنای استفاده از فناوری‌های جدید در کوره‌ها یا خودکارسازی خطوط تولید نیست. تولید فولاد به سرمایه‌گذاری سنگین و فعالیت پیوسته بخش‌های مختلف زنجیره تولید وابسته است.

مهم‌ترین مسئله امروز صنعت فولاد این است که چگونه ظرفیتی بزرگ را که در کشور ایجاد شده، به تولید پایدار، رقابتی و با ارزش افزوده بیشتر تبدیل کنیم.

آینده صنعت فولاد ایران را نمی‌توان تنها با ظرفیت کوره‌ها و تناژ تولید سنجید. در صنعتی که رقابت‌پذیری آن بیش از گذشته به بهره‌وری، فناوری و الزامات محیط‌زیستی وابسته است، سرمایه انسانی و توان تبدیل دانش به راه‌حل صنعتی، اهمیتی تعیین‌کننده دارد. انجمن آهن و فولاد ایران را باید در همین چهارچوب شناخت؛ نهادی علمی و تخصصی که ارتقای دانش، توسعه فناوری و پیوند میان پژوهشگران، متخصصان و صنعتگران را دنبال می‌کند و می‌تواند زبان مشترک دانشگاه و صنعت باشد.

انجمن جهانی فولاد (worldsteel) پیش‌بینی خود را از تقاضای فولاد در سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ در قالب گزارش چشم‌انداز کوتاه‌مدت (SRO) منتشر کرد. این انجمن پیش‌بینی می‌کند که تقاضای جهانی فولاد در سال ۲۰۲۶، در مقایسه با سال ۲۰۲۵، عملاً بدون تغییر و در سطح یک میلیارد و ۷۲۲ میلیون تن باقی بماند، اما در سال ۲۰۲۷ دوباره رشد کند و با افزایش ۷/۱درصدی به ۱۷۵۲ میلیون تن برسد.

درست است که صنعت فولاد ایران در دو دهه گذشته در میزان تولید پیشرفت‌های گسترده‌ داشته و موفق شده جایگاه خود را در میان ۱۰ تولیدکننده برتر فولاد جهان تثبیت کند، اما بررسی سبد محصولات تولیدشده فولاد در ایران نشان می‌دهد حجم زیادی از توان تولیدی این صنعت استراتژیک در دسته محصولات پایه مانند شمش‌های ساختمانی و مقاطع طویل ساده مثل میلگرد و تیرآهن معمولی قرار می‌گیرد. این تولیدات در بازه‌های زمانی مختلف، نیازهای عمرانی کشورمان را به‌خوبی تامین کرده‌ و گاهی ارزآوری مطلوب نیز ایجاد کرده‌اند، اما در شرایطی که معادلات بازار جهانی تغییر کرده، تاکید بر تولید چنین محصولاتی، بقا و رشد کیفی پایدار صنعت فولاد را تضمین نمی‌کند.

گزارش سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه (OECD) درباره صنعت فولاد در سال ۲۰۲۶، فقط گزارشی از میزان تولید و مصرف نیست، بلکه تصویری از بحران ساختاری در بازار جهانی فولاد ترسیم می‌کند. ظرفیت تولید رو‌به افزایش است، رشد تقاضا ضعیف مانده، رقابت تحت تاثیر یارانه‌ها و سیاست‌های حمایتی قرار گرفته و محدودیت‌های تجاری در حال گسترش است. در این شرایط، جنگ و اختلال در عرضه انرژی و مواد اولیه نیز فشاری مضاعف بر تولیدکنندگان وارد می‌کند.

همواره از صنعت فولاد به‌عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه صنعتی در جهان یاد شده است که نقشی مهم در اقتصاد کشورها ایفا می‌کند. بااین‌حال، این صنعت به ‌دلیل مصرف بالای انرژی و انتشار گازهای گلخانه‌ای، با چالش‌های محیط زیست جدی مواجه است. در سال‌های گذشته، فشارهای بین‌المللی برای کاهش انتشار کربن و حرکت به سمت تولید پایدار، صنعت فولاد را بر سر یک دوراهی قرار داده است: ادامه مسیر رشد با روش‌های فعلی یا تحول به سمت فناوری‌های کم‌کربن. ایران به‌عنوان یکی از تولیدکنندگان مهم فولاد در منطقه، با چالش‌های ویژه‌ دست به‌گریبان است. از یک‌سو، اسناد بالادستی و برنامه‌های توسعه، اهدافی جاه‌طلبانه‌ برای افزایش تولید تعیین کرده‌اند. از سوی دیگر، محدودیت‌های منابع طبیعی مانند آب، انرژی و محدودیت‌های بین‌المللی، موجب شده‌اند تحقق این اهداف با موانع جدی روبه‌رو باشد. شکاف میان اهداف تعیین‌شده و عملکرد واقعی، یکی از مسائل اصلی سیاست‌گذاری صنعتی در کشور است.

بازگشت کوره‌های آسیب‌دیده به مدار تولید، پایان بازسازی صنعت فولاد ایران نیست. کارخانه‌ای که تعمیر شده، اگر برق کافی، سرمایه در گردش و بازار فروش نداشته باشد، همچنان پایین‌تر از توان خود فعالیت خواهد کرد. این مسئله برای صنعتی که پیش از جنگ نیز با کمبود انرژی و تحریم‌های خارجی دست‌وپنجه نرم می‌کرد، اهمیتی دوچندان دارد. برآوردهای اولیه از خروج حدود ۱۰ میلیون تن ظرفیت تولید سالانه فولاد از مدار حکایت داشت. اکنون پرسش این است که در اقتصاد گرفتار محدودیت منابع، کدام سیاست‌ها می‌توانند احیای این ظرفیت را به تولیدی پایدار و سودآور تبدیل کنند؟

صنعت فولاد را نمی‌توان تنها با تعداد کارخانه‌ها، ظرفیت اسمی یا میزان تولید سنجید. این صنعت به سرمایه‌گذاری‌های سنگین و بلندمدت نیاز دارد و بازدهی آن به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است که همه آنها در اختیار بنگاه‌ها نیستند؛ از دسترسی به انرژی و مواد اولیه و زیرساخت‌های حمل‌ونقل گرفته تا تامین مالی، فناوری و امکان حضور در بازارهای صادراتی. دقیقاً به‌دلیل همین عوامل، سرنوشت صنعت فولاد فقط در کارخانه‌ها یا خطوط تولید رقم نمی‌خورد. به همان اندازه که تصمیم بنگاه‌ها اهمیت دارد، کیفیت سیاست‌هایی که مسیر سرمایه‌گذاری و فعالیت آنها را شکل می‌دهد، تعیین کننده است.

در این مقاله مروری داریم بر خلاصه آنچه فرهاد نیلی، اقتصاددان، در همایش «صنعت فولاد و سنگ آهن در دوران تحول» که گروه رسانه‌ای دنیای اقتصاد برگزار کرد بیان کرد.

ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﻧﻮآوری در ﻛﺸﻮرﻫﺎی درحال‌توسعه ﺑﺎ ﺑﻬﺒﻮد ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪی ﻧﻮآوری بنگاه‌هایی آﻏﺎز می‌شود ﻛﻪ ﺑﺎ شرکت‌های ﺧﺎرﺟﻲ ﺑﺰرگ و ﭼﻨﺪﻣﻠﻴﺘﻲ ﺗﻌﺎﻣﻞ دارﻧﺪ و داﻧﺶ و ﻓﻨﺎوری را از شرکت‌های ﭘﻴﺸﺮو ﺟﺬب می‌کنند. ﭘﻮﻳﺎﻳﻲ اﻳﻦ ﻓﺮآﻳﻨﺪ می‌تواند ﻛﺸﻮرﻫﺎی ﻧﻮﻇﻬﻮر را، از ﻃﺮﻳﻖ روﻳﻜﺮدﻫﺎی ﻧﻮآوری ﺑﺎز، ﺑﻪ ﻣﻨﺒﻊ ﻓﻨﺎوری و ﻧﻮآوری تبدیل ﻛﻨﺪ. بااین‌حال، ﻓﺮآﻳﻨﺪﻫﺎ و ﺳﺎزوﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻨﮕﺎهﻫﺎی ﻛﺎﻧﻮﻧﻲ در ﻧﻮآوری ﺑﺎز ﺑﻪ‌ﻛﺎر می‌گیرند و ﺑﻪ ارﺗﻘﺎی ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪی ﻓﻨﺎوراﻧﻪ می‌انجامد، ﻫﻨﻮز به‌طور ﻛﺎﻣﻞ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ و ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ.

فولاد هرمزگان با وجود فشارهای ناشی از دو جنگ تحمیلی در یک سال اخیر و محدودیت‌های انرژی ناشی از ناترازی‌ها، رکورد ۱۵ساله تولید در شش‌ ماه ابتدای سال جاری را شکست.