اخبار باشگاه اقتصاددانان

در ماه‌های اخیر، خاورمیانه در میان یکی از پرتنش‌ترین دوران سال‌های اخیر خود بوده است. در چنین شرایطی، پرسش اصلی برای اقتصاد ایران و منطقه آن است که با دیدی بلندمدت چه‌گونه می‌توان ریسک تنش‌های آینده را کاست و ثبات بیشتری برای بازار انرژی و تجارت دریایی به ارمغان آورد.

تحولات ژئوپلیتیک اخیر در خلیج فارس، به‌ویژه تجاوز نظامی ائتلاف آمریکا و اسرائیل علیه ایران، به‌سرعت از یک تنش منطقه‌ای فراتر رفته و به بحرانی ژئواکونومیک با ابعاد جهانی تبدیل شده است. آنچه امروز در این منطقه در حال وقوع است، صرفا یک رویارویی نظامی نیست، بلکه اختلالی ساختاری در یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های انرژی جهان به شمار می‌رود؛ شریانی که هرگونه اختلال در آن پیامدهایی گسترده بر اقتصاد جهانی به همراه دارد.

توسعه، واژه‌ای که بارها در رسانه‌ها، سخنرانی‌ها و متون رسمی به کار رفته، در جامعه ما کمتر به معنای واقعی و بنیادی خود فهمیده شده است. اغلب، توسعه به‌عنوان واکنشی به رخدادها و بحران‌ها تفسیر می‌شود، نه به‌عنوان یک پروژه تاریخی و تمدنی. وقتی جنگی آغاز می‌شود، از «توسعه در شرایط جنگ» سخن گفته می‌شود؛ در دوران تحریم، بحث «توسعه در عصر تحریم» مطرح می‌شود و حتی در امور روزمره، توسعه به شاخه‌هایی مانند صنعتی، فرهنگی، گردشگری یا شهری تقلیل می‌یابد. گویی توسعه مفهومی است که باید خود را با هر رخداد منطبق کند، نه یک چارچوب پایدار که کیفیت مواجهه ما با چالش‌ها را تعیین کند.

تورم آمریکا در دو جهش قابل‌توجه از ۲.۴ به ۳.۸درصد رسید که بالاترین سطح طی ۲سال اخیر است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که تورم سوخت مهم‌ترین محرک قیمت‌ها بوده و باعث شده تا صورت‌حساب آمریکایی‌ها حدود ۴۰‌میلیارد دلار بیشتر شود.

بر اساس داده‌های اداره آمار کار آمریکا، قیمت‌ها در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۳.۸درصد افزایش یافته‌اند که بالاترین نرخ تورم از سال ۲۰۲۳ تاکنون محسوب می‌شود.

حدود دوازده سال پیش، انسان‌شناسی به نام داگلاس هولمز یک مطالعه قوم‌نگارانه درباره بانکداران مرکزی با عنوان «اقتصاد کلمات» (Economy of Words) منتشر کرد. این مطالعه مطرح می‌ساخت که نگریستن به نخبگان بانکداری مرکزی صرفا به‌عنوان «مهندسانی» که اقتصاد ما را با کشیدن اهرم‌های پولی شکل می‌دهند، کاملا نادرست است.

فشار قیمت‌های بالای سوخت فقط به اثر هزینه‌ای آن محدود نمی‌شود، بلکه شامل بار نابرابری است که بر دوش خانوارهای آمریکایی می‌گذارد. هزینه‌های انرژی از ۲۸ فوریه، زمانی که ایالات متحده و اسرائیل به ایران حمله کردند، به شدت به طبقه کارگر ضربه زده است و اوضاع ممکن است تابستان امسال بسیار بدتر شود؛ زیرا هرچه تنگه هرمز برای کشتیرانی بسته بماند، قیمت‌ها باز هم بالاتر خواهد رفت.

به گفته تحلیلگران، برنامه‌های کوین وارش، رئیس جدید فدرال‌رزرو، برای کوچک‌سازی «ردپای» بانک مرکزی آمریکا در بازارهای مالی می‌تواند تحت‌الشعاع بدهی رو به رشد فدرال و احتمال کاهش جذابیت اوراق خزانه‌داری ایالات متحده قرار گیرد و با محدودیت روبه‌رو شود.

جنگ فقط زیرساخت‌ها را ویران نمی‌کند، اقتصاد را نیز وارد چرخه‌ای از نااطمینانی، فرار سرمایه، تورم و فرسایش تولید می‌کند؛ چرخه‌ای که پایان درگیری نظامی الزاما به معنای پایان آن نیست. اقتصاد ایران اکنون در وضعیتی قرار گرفته که بازسازی آن صرفا با سیاست‌های پولی، تزریق منابع یا وعده‌های رشد اقتصادی ممکن نخواهد بود. مهم‌ترین مساله، بازگرداندن ثبات به اقتصادی است که زیر فشار جنگ، تحریم و ریسک سیاسی، توان تصمیم‌گیری بلندمدت را از دست داده است.

اقتصاد ایران در نقطه‌ای قرار گرفته است که دیگر نمی‌توان میان سیاست خارجی و تولید داخلی مرز کشید. سرنوشت کارخانه، کارگر، سرمایه‌گذار، بازار ارز و زنجیره تامین فقط در وزارتخانه‌های اقتصادی تعیین نمی‌شود. بخش مهمی از آینده اقتصاد ایران در میدان سیاست خارجی رقم می‌خورد؛ جایی که دسترسی کشور به بانک، بیمه، حمل‌و‌نقل، فناوری، سرمایه، بازار و شریک تجاری ممکن یا ناممکن می‌شود.

بیش از ۲ماه از آغاز جنگ علیه کشور می‌گذرد؛ جنگی که خسارت‌های قابل توجه انسانی، اقتصادی و زیرساختی برای کشور به همراه داشته و هنوز نیز چشم‌انداز روشنی از پایان آن وجود ندارد. نااطمینانی از آینده، تنگنای ارزی و فشار معیشتی، اقتصاد ایران را در وضعیتی قرار داده که تصمیم‌های سیاستگذار بیش از هر زمان دیگری تعیین‌کننده شده است.

درحالی‌که سال۱۴۰۵ به‌عنوان سال «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» نام‌گذاری شده است، تحقق این شعار مستلزم بازنگری در برخی بخش‌ها و توجه بیشتر به حوزه‌های نوین اقتصادی است. بر این اساس، نه تنها اصلاحات ساختاری جهت رفع ناترازی‌ها باید مدنظر قرار بگیرد، بلکه توجه به حوزه اقتصاد دیجیتال و فناوری نیز باید مورد توجه باشد. این در حالی است که بازارهای مالی به جهت پیشرفت‌های تکنولوژیک، نیازمند استانداردهای جدید تنظیم مقررات هستند و باید در آنها نیز بازنگری صورت بگیرد.

امروزه در مرحله‌ای هستیم که دیگر نمی‌توان آن را با مفاهیم سنتی ثبات، پیش‌بینی‌پذیری و کنترل توضیح داد. آنچه امروز بر بازارها حاکم است، نه تعادل، بلکه «پویایی دائمی» است؛ نه قطعیت، بلکه «عدم‌قطعیت ساختاری». در چنین عصری، داده‌ها با سرعتی بی‌سابقه تولید می‌شوند، مدل‌های کسب‌وکار در بازه‌های زمانی کوتاه دگرگون می‌شوند و بازیگران جدید می‌توانند در زمانی اندک، قواعد رقابت را بازنویسی کنند.

آغاز سال۱۴۰۵ در حالی رقم خورد که اقتصاد ایران در نقطه عطفی تاریخی از انباشت فشارهای ساختاری داخلی و شوک‌های خارجی قرار گرفته است. نام‌گذاری سال از سوی حضرت آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای با عنوان «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی»، صرفا یک تکرار نمادین از شعارهای پیشین نیست، بلکه به دلیل وقوع تحولاتی ژرف در عرصه داخلی و بین‌المللی، ضرورت بازنگری در مبانی، اهداف و ابزارهای این نظریه اقتصادی را به فوریتی اجتناب‌ناپذیر بدل ساخته است. تحولات سیاسی در اسفند ۱۴۰۴، وقوع یک درگیری نظامی دوازده‌روزه در تیرماه و چهل روزه در اسفندماه همان سال، تشدید تحریم‌های بین‌المللی و هم‌زمان تغییرات شگرف در نظم ژئواکونومیک جهان، همگی بیانگر آن هستند که مدل پیشین اقتصاد مقاومتی که برای شرایط دهه ۱۳۹۰ طراحی شده بود، برای پاسخگویی به معادلات پیچیده امروز نیازمند روزآمدسازی مبنایی است.

برخلاف تصور عموم، بازار همیشه تابع منطق نیست. در اواخر دهه۱۹۹۰ در زمانه‌ای که شبکه‌های اینترنتی به تازگی وارد بازار شده بودند هیجان، طمع و خوش‌بینی معامله‌گران در آن دوران که با احساسات تکنولوژی محورانه و تب و تاب جهانی‌شدن فناوری آمیخته شده‌بود، موجب گردید قیمت سهام شرکت‌های اینترنتی بدون زیربنای منطقی به طرز عجیبی رشد کند.

امارات از اوپک خارج شد تا بدون سهمیه، نفت بیشتری تولید کند. این اقدام در تنش با عربستان و نارضایتی از همراهی روسیه با ایران صورت گرفته. کارشناسان می‌گویند خروج امارات می‌تواند این سازمان نفتی را تضعیف کرده و آینده ائتلاف با ریاض و مسکو را مبهم سازد.

وقتی کشوری تصمیم به ترک اوپک می‌گیرد، پرسش هرگز نباید «چرا» باشد، بلکه باید «چرا حالا» باشد. عضویت در سازمان کشورهای صادرکننده نفت از دیرباز در مقایسه با سواری مجانی گرفتن از تلاش‌های آن، گزینه بدتری بوده است. اما همان‌طور که تصمیم امارات متحده عربی به خروج از این کارتل نشان می‌دهد، توازن انگیزه‌ها بیش از پیش به سمت خروج سنگینی می‌کند. جدایی امارات بازتابی از کاهش سهم بازار این کارتل و تداوم گذار انرژی است.

«مدت‌ها انتظار می‌رفت»، توصیف یکی از مقامات ارشد اماراتی از اعلامیه امارات متحده عربی برای خروج از کارتل نفتی اوپک در اول ماه مه است. این حرکتی است که چندین سال، چه در داخل امارات و چه میان مقامات اماراتی و آمریکایی، پشت درهای بسته مورد بحث قرار گرفته است. از دیدگاه ابوظبی، منافع ملی این کشور از سایر اعضای اوپک و گروه گسترده‌تر اوپک‌پلاس، که به‌طور قابل‌توجهی شامل روسیه می‌شود، فاصله گرفته و احتمالا در آینده به طور فزاینده‌ای با آنها در تضاد قرار خواهد گرفت.

اقدامات نظامی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در ونزوئلا و ایران، اوپک را بیش از آنچه همین چند ماه پیش کسی تصور می‌کرد، تضعیف کرده است. کاخ سفید شاید این را یک پیروزی بزرگ ببیند، اما ممکن است در نهایت هم آمریکا و هم بازارهای انرژی را در وضعیت بدتری قرار دهد.

زمانی که کشورهای عربی عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در جریان جنگ یوم کیپور در سال۱۹۷۳ علیه آمریکا و دیگر متحدان اسرائیل تحریم وضع کردند، سلطه این کارتل بر بازارهای انرژی تزلزل‌ناپذیر به نظر می‌رسید. سهم این سازمان از تولید جهانی از آن زمان کاهش یافته است. اما این باشگاه و متحدانش همچنان نیرویی مطرح هستند. با این حال، در ۲۸ آوریل، درحالی‌که جهان با بدترین بحران انرژی خود از دهه ۱۹۷۰ روبه‌روست، امارات متحده عربی اعلام کرد که از این سازمان خارج می‌شود.

بیش از دو ماه از حمله ایالات متحده به ایران می‌گذرد و با گذشت زمان، ناکامی دولت ترامپ در دستیابی به اهدافش بیش از پیش نمایان می‌شود. تحولات شتابان منطقه نیز از ظهور مناسباتی جدید حکایت دارد و نشان می‌دهد وضعیت منطقه دیگر به پیش از حمله بازنمی‌گردد. فقدان استراتژی منسجم و وجود اهداف گسترده و متعدد، از مهم‌ترین عوامل ناکامی آمریکا است.

کتاب «هنر جنگ» سان تزو، یکی از غنی‌ترین آثار استراتژیک از دل تاریخ پربار چین بزرگ، همواره منبع الهام برای فرماندهان و سیاستمداران بوده است. اخیرا بحثی مطرح شده مبنی بر اینکه دونالد ترامپ رفتارهای متناقض و تغییر موضع‌های سریع خود را از این کتاب الگوبرداری می‌کند. اما آیا واقعا می‌توان «تعویض هرچندساعته حرف» را با «فریب هوشمندانه و حساب‌شده در جنگ» یکی دانست؟ این یادداشت تحلیلی می‌کوشد تا با نقد این ادعا، تفاوت بنیادین میان تاکتیک هدفمند و ناهماهنگی مزمن را روشن کند و در ادامه، شکست عملی سیاست ترامپ در قبال ایران و ناکارآمدی ساختار بین‌المللی را بررسی نماید.

تحولات شتابان خاورمیانه و خروج امارات متحده عربی از اوپک، صرفا نشانه‌هایی از فروپاشی نظم کهنه نیستند، بلکه بیش از هر چیز، طلیعه‌دار ظهور عصری نوین از گذار هستند. بااین‌حال، برای درک ریشه‌های این دگرگونی بزرگ، باید به شصت روز پیش بازگشت، به زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با دستور به بزرگ‌ترین آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت در تاریخ، وعده داد که ظرف چند هفته بازار انرژی را مهار و ایران را وادار به تسلیم خواهد کرد.