چرا تغییر رخ نمیدهد؟
بنابراین واقعیت این را فریاد میزند که راه آمده، صحیح نبوده و باید تغییر ماهوی در سوگیری و جهتگیری و تعیین اهداف داشت؛ تغییری که صرفا روبنایی و شعاری نباشد، بلکه در بنیان تصمیمسازی رخنه کند. اما مساله آن است که باور افراد، ترکیبی از آرزوها و خواستهها و اعتقادات است که واقعیت هر چه باشد، ممکن است هیچ تغییری نکند. باور، برخلاف داده، تن به بازنگری نمیدهد مگر آنکه صاحبش آماده پرداخت هزینه شناختیِ کنار گذاشتن آن باشد و این آمادگی، خود محصول تجربههای تلخ و تکرارشونده است، نه صرفا ارائه آمار و ارقام.
معادلهای که اقتصاد ایران با آن مواجه است، نیاز به دگرگونی پارادایم و در اولویت قرار گرفتن رفاه شهروندان است که در دل خود امنیت را هم ایجاد میکند؛ چراکه رفاه پایدار، خود سرچشمه ثبات اجتماعی و سیاسی است. اما این دگرگونی وابسته به دیدن واقعیت و بیرون آمدن از باورهای گذشته تصمیمگیرندگان است؛ باورهایی که سالها در قالب اولویتهای امنیتی و ایدئولوژیک صورتبندی شده و اکنون به مانعی در برابر اصلاح بدل شدهاند. اگر این رخ دهد نه تنها رشد اقتصادی و امنیت رخ میدهد، بلکه بقای تصمیمگیرندگان نیز تضمین میشود؛ زیرا بقای هر نظامی در بلندمدت، در گرو رضایت و رفاه شهروندانش است، نه صرفا در کنترل و مهار آنان. با وجودی که گاه میتوان رگههایی از تغییر را در تصمیمگیرندگان دید، اما برآیند آن است که بر همان پاشنه سابق میشود و اصلاحات، در حد لفظ و نیت باقی میمانند بیآنکه به تحول واقعی در اولویتبندی سیاستها بینجامند. از این رو، نگارنده امید ناچیزی دارد که وضعیت اقتصاد و حال و معاش ایرانیان در چشمانداز چندماهه دستخوش تغییر شود؛ هرچند این ناامیدی نسبی، به معنای نفی ضرورت تلاش مستمر برای طرح این واقعیتها نیست.
* اقتصاددان
پویا جبل عاملی، مترجم و اقتصاددانی که مدرک دکتری خود را از دانشگاه لستر انگلیس گرفته است. او کتابهای اقتصادی مهمی را به زبان فارسی برگردانده است. از بهترین ترجمههای پویا جبل عاملی میتوان به «اقتصاد کلان مدرن»، «چرا کشورها شکست میخورند» و «جاده باریک آزادی» اشاره کرد.
