صنعت غذای جهان در چنبره جنگ اوکراین و روسیه
دنياي اقتصاد : قیمت مواد غذایی در سال ۲۰۲۲ به بالاترین حد تاریخی خود رسیده است و تعداد فزاینده‌ای از مردم در سراسر جهان در معرض خطر ناامنی غذایی قرار گرفته‌اند. این پدیده می‌تواند به دلیل تورم جهانی، افزایش قیمت انرژی، جنگ مداوم در اوکراین و رویدادهای آب و هوایی ادامه یافته، حتی ممکن است وضعیت افزایشی قیمت مواد غذایی به سرعت عادی نشود.
برای نظام تحلیلی حاکم بر اتحادیه اروپا، تاثیر مستقیم شوکها بر سیستم غذایی جهانی عمدتا از دریچه افزایش قیمتهای محصولات غذایی ارزیابی می‌شود. در مقابل، در کشورهای فقیرتر، شوکها به ناامنی غذایی و بحران‌های انسانی حاد قابل دگردیسی هستند. بیش از ۱۰ درصد از جمعیت جهان در سال ۲۰۲۲ با گرسنگی مواجه هستند و تعداد افرادی که با گرسنگی حاد مواجه هستند از سال ۲۰۱۹ بیش از ۶/ ۲ برابر افزایش یافته و به ۳۴۵ میلیون نفر رسیده است. این تحولات که در محیطی از تنش‌های ژئوپلیتیک رخ می‌دهد، ممکن است امنیت، مهاجرت و موقعیت سیاست خارجی اتحادیه اروپا را تهدید کند. برای پیگیری و تاثیر‌‌گذاری جنگ اوکراین و روسیه در صنعت غذا در سطح جهانی حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی پاسخگوی سوالات ما بوده است.
اوکراین همواره یکی از کشورهای مدعی در تولید و صادرات نهاده‌های دامی و غلات بوده. آیا جنگ روسیه با اوکراین این ادعا را به چالش کشیده است؟
ابتدا باید گفت نتیجه نهایی جنگ روسیه و اوکراین همچنان نامشخص است، اما این درگیری‌ها تاثیرات عمدهای بر بازارهای بین‌المللی غلات و در نتیجه بر امنیت غذایی جهانی دارد. اگرچه دو دهه پیش، پیامدهای کشاورزی درگیری نظامی بین روسیه و اوکراین برای تعداد محدودی از کشورها شدید بود، اما پیامدهای جهانی چندانی نداشت. بر اساس گزارش‌های برآوردهای جهانی عرضه و تقاضای کشاورزی (WASDE) وزارت کشاورزی ایالات متحده (USDA) بین سال‌های ۱۹۹۲ تا ۲۰۰۲، اوکراین، قزاقستان و روسیه مجموعا میانگین سالانه صادرات خالص ۳ میلیون تن غلات را به خود اختصاص داده‌‌اند که به‌طور متوسط ۳/ ۲ درصد از صادرات جهانی غلات را در بر می‌گرفت. با این حال، از سال ۲۰۱۸-۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱-۲۰۲۰، صادرات غلات این سه کشور از ۱۰۰ میلیون تن فراتر رفت.
در سال بازاریابی ۲۰۲۱-۲۰۲۰، مجموع سهم اوکراین، قزاقستان و روسیه از صادرات جهانی غلات کمتر از ۲۵ درصد بود. درگیری نظامی روسیه به طرق مختلف بر تولید و ظرفیت صادرات کشاورزی اوکراین تاثیر گذاشته است. همه بنادر اوکراین از فوریه تا ژوئیه ۲۰۲۲ تقریبا به مدت شش ماه مسدود بودند. اگرچه توافق‌نامه «کریدور غلات» اوکراین و روسیه با میانجیگری ترکیه و سازمان ملل در اواخر ژوئیه امکان صادرات غلات از بنادر اودسا، چورنومورسک و پیودنی را فراهم کرد. اما بندر دریایی که گاهی اوقات به عنوان «محدوده بندر اودسا» نامیده می‌شود شاهد درگیری‌‌های شدید بوده و با الزامات سخت تهاتر و حق بیمه هنوز هم بر حجم و حواشی که می‌توان غلات صادر کرد، سنگینی می‌کند. علاوه بر این، سایر بنادر اصلی اوکراین، از جمله میکولایف، ماریوپل و خرسون همچنان نیمه تعطیل و بسته‌اند و پایانه‌های غلات، اتصالات ریلی و تاسیسات بندری آنها آسیب دیده است.
بر اساس اعلام کارشناسان مرکز تحقیقات مواد غذایی و کاربری زمین در دانشکده اقتصاد کی‌یف در ابتدا تخمین زده می‌شد حدود ۲ میلیون تن غلات در ماه می‌تواند از طریق کریدور محدوده بندر اودسا حمل شود. آیا این میزان اجرایی شد؟
آمارها حکایت از آن دارد که بسیار بیشتر محقق شده است به صورتی که از ماه اوت تا اواسط نوامبر، بیش از ۱۱ میلیون تن یا بیش از ۳ میلیون تن در ماه، حمل و نقل غلات عملیاتی شده است. در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۲، روسیه کریدور غلات را به حالت تعلیق درآورد تا در ۲ نوامبر بازگشایی شود و در ۱۷ نوامبر، توافقی برای تمدید کریدور غلات برای ۱۲۰ روز دیگر اعلام شد. همچنین مقداری غلات نیز از طریق مسیر زمینی اتحادیه اروپا به عنوان مثال از طریق لهستان و آلمان به بنادری مانند Gdynia و Rostock از طریق بندر رومانیایی Constanța از اوکراین خارج می‌شوند. با این حال، حمل و نقل زمینی تنها می‌تواند حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از حجمی را که معمولا از طریق بنادر دریای سیاه صادر می‌شود، تحمل کند.
علاوه بر این، با وجود تعهدات برای ساده‌‌سازی تشریفات مرزی و تسهیل مسیر زمینی، صف‌‌های کامیون‌‌ها در مرز به ۳۰ کیلومتر رسیده است که منجر به زمان‌های انتظار ۴ تا ۵ روزه و بیشتر شده است که می‌تواند تا ۱۰۰ یورو به ازای هر تن بار حاشیه را کاهش دهد.(برای مقایسه، قیمتها بین ۱۵۰ دلار در هر تن تا ۳۵۰ دلار در هر تن در بیشتر سال‌های ۲۰۲۲-۲۰۱۸ بوده است). در نتیجه این تنگناها، مقادیر زیادی از برداشت ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ در اوکراین انبارش می‌شود. وزارت کشاورزی ایالات متحده پیشبینی می‌کند که اوکراین ۵/ ۳۹ میلیون تن غلات و دانه‌های روغنی در سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۲۲ صادر خواهد کرد.
به گفته کارشناسان صنعت غذایی این جنگ بر توانایی اوکراین برای تولید محصول جدید در سال ۲۰۲۲ تاثیر گذاشته است. چرا که مناطق آسیب‌دیده از درگیری بخش قابل توجهی از تولید اوکراین قبل از جنگ را تشکیل می‌دهند. نگاه شما به این موضوع چیست؟
بر اساس گزارش‌ها مناطق خرسون و زاپورتیشیا در جنوب شرقی اوکراین و جنوب اودسا با یکدیگر ۲۵ درصد تولید جو، ۱۶ درصد دانه آفتابگردان، ۲۰ درصد کلزا و ۲۰ درصد گندم را تشکیل می‌دهند. در فوریه ۲۰۲۲، قبل از حمله روسیه، پیشبینی می‌شد که اوکراین در سال ۲۰۲۲ تقریبا ۸۷ میلیون تن غلات برداشت خواهد کرد، اما تخمین‌‌ها از نوامبر کمتر از ۶۰میلیون تن است که کاهش ۲۷ میلیون تنی را نشان می‌دهد. جنگ استفاده از کود و سایر نهاده‌ها و مکانیزاسیون را برای کشاورزان دشوار کرده است.
در مناطق خطوط مقدم جنگی، کشاورزان به هیچ‌وجه قادر به دسترسی به مزارع خود نبودند. در پهنه‌های دیگر، نیروهای در حال عقب‌نشینی زمین‌های مین‌گذاری‌شده را پشت سر گذاشتند و تجهیزاتی مانند تراکتور و کمباین را به سرقت بردند. جنگ همچنین به‌شدت بر کاشت صیفی‌جات مانند ذرت و آفتابگردان که معمولا از ماه مارس تا مه انجام می‌شود تاثیر گذاشته است. علاوه بر این، برداشت عقب‌مانده در سال ۲۰۲۱ در اوکراین، کشاورزان را از ذخیره‌سازی مناسب محصول سال ۲۰۲۲ باز‌می‌دارد. ذخیره‌سازی نامرغوب منجر به تلفات کمی و کیفی و افزایش حجم ضایعات انباری می‌شود. این عوامل بر محصول بعدی در سال ۲۰۲۳ تاثیر خواهند گذاشت. کشاورزانی که کمتر از آنچه از برداشت‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ غلاتشان انتظار می‌رفت، می‌فروشند، کمتر قادر به خرید نهاده‌ها از جمله بذر، کود و سوخت هستند که برای کاشت محصولات زمستانه سال آینده مورد نیاز است.
همچنین کشاورزان اوکراینی قیمتهای بسیار پایینی را برای آنچه می‌توانند بفروشند دریافت می‌کنند، زیرا هزینه‌های متورم حمل غلات از طریق دریا و زمین باعث افزایش حاشیه‌های بازاریابی و کاهش قیمتهای سر مزرعه آنها می‌شود. بر اساس پیش‌بینی‌ها سطح زیر کشت بذر برای غلات زمستانه در اوکراین ممکن است حداقل ۳۰ درصد در سال زراعی ۲۰۲۳-۲۰۲۲ کاهش یابد.
پس این موارد می‌تواند تاثیری بر میزان صادرات این کشور داشته باشد؟
بررسی‌ها نشان می‌دهد که صادرات غلات اوکراین طی دهه منتهی به ۲۰۲۱-۲۰۲۰ رشد قابل توجهی کرده است. به‌طوری‌که برای سال‌های ۲۰۲۲-۲۰۲۱، اگرچه حجم صادرات اوکراین قبل از جنگ معادل ۹/ ۶۳ میلیون تن پیشبینی می‌شد اما این صادرات برای سال‌های ۲۰۲۲-۲۰۲۱ در مجموع ۹/ ۱۱ میلیون تن (۴/ ۵ میلیون تن گندم و ۵/ ۶میلیون تن غلات دیگر) به سمت پایین بازنگری شد. این کاهش تماما ناشی از حملات روسیه است. غلات مورد بحث در سال ۲۰۲۱ برداشت شده است، اما به دلیل مسدود شدن و تخریب بنادر اوکراین از بین رفته یا به سرقت رفته یا دیگر قابل صادرات نیست.
حال اگر بر اساس آمار ۱۰ سال گذشته صادرات اوکراین، بتوان روندی را محاسبه کرده و آن را تا سال ۲۰۲۳-۲۰۲۲، یعنی سال بازاریابی که از ژوئیه آغاز شد، پیشبینی کنیم، بر اساس این روند، صادرات اوکراین به میزان ۱/ ۵۸ میلیون تن در شرایط عادی در سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۲۲ قابل پیشبینی بود. با این حال، در گزارش نوامبر (۲۰۲۲ WASDE، USDA) کل صادرات غلات اوکراین را تنها ۹/ ۲۸ میلیون تن پیشبینی کرده است که ۲/ ۲۹ میلیون تن کمتر از پیشبینی مبتنی بر روند است. از آنجا که شرایط آب و هوایی در منطقه خوب بود (روسیه رکورد برداشت ۱۰۰ میلیون تن گندم در سال جاری را در مقایسه با ۷۵ میلیون تن در سال ۲۰۲۲-۲۰۲۱ تولید کرده است)، این کسری ۲/ ۲۹ میلیون تنی به احتمال زیاد تفاوت بین آنچه اوکراین در واقع انجام خواهد داد و آنچه بدون منازعه نظامی روسیه ممکن بود، را نشان می‌دهد.
بنابراین با در نظر گرفتن سال‌های ۲۰۲۲-۲۰۲۱ و ۲۰۲۳-۲۰۲۲ به نظر می‌رسد که بازارهای جهانی غلات در حال حاضر با کسری حداقل ۴۱ میلیون تنی صادرات اوکراین مواجه هستند. در مجموع، ۱۲ میلیون تن از دست رفته در سال‌های ۲۰۲۲-۲۰۲۱ هم نمی‌تواند تحول بزرگی ایجاد کند. اما شبح کسری بیشتر تقریبا ۳۰میلیون تنی در سال ۲۰۲۳-۲۰۲۲(که نشان‌دهنده ۷ درصد از ۴۳۴ میلیون تن پیش‌بینی‌شده تجارت جهانی غلات در سال جاری است)، همراه با اطمینان روزافزون که پتانسیل تولید و صادرات اوکراین کاهش قابل ملاحظه‌ای برای حداقل دو تا سه سال دیگر، خواهد داشت، در ابتدا قیمت گندم در بازار بین‌المللی را از حدود ۲۵۰یورو در تن کمی قبل از جنگ به بیش از ۴۰۰ یورو در تن در ماه مه۲۰۲۲ رساند و سپس به حدود ۳۳۰ یورو در تن در سال ۲۰۲۲ کاهش یافت.
اما در خود روسیه، صادرات محصول ۲۰۲۲-۲۰۲۱ ادامه یافته است، اگرچه تحریم‌های مالی، برخی مشکلات لجستیکی(مثلا دشواری تامین و افزایش قیمت بیمه ظرفیت شرکت‌های کشتیرانی که مایل به فعالیت در دریای سیاه در شرایط فعلی هستند) با روسیه با تاخیر و مشکل مالیات صادرات غلات مواجه شده است.
وضعیت خود روسیه در بخش تولید غلات در این تقابل جنگی چگونه است؟
روسیه در سال ۲۰۲۲ محصول گندم بی‌سابقه‌ای را برداشت کرده است. در میان‌مدت، این احتمال وجود دارد که تولید روسیه مانند دهه گذشته روند صعودی نداشته باشد زیرا تحریم‌ها بر واردات ماشین‌آلات کشاورزی مدرن و قطعات یدکی تاثیر می‌گذارد. شاید هم بسیج نظامی و مهاجرت بتواند نیروی کار کشاورزی و خدمات مرتبط را کاهش دهد. برداشت غلات در سال ۲۰۲۲ در سایر کشورهای صادرکننده عمده آمریکای شمالی و جنوبی به‌طور کلی خوب بود و هیچ شگفتی منفی عمدهای نداشت. وزارت کشاورزی آمریکا در حال حاضر پیشبینی می‌کند که محصول جهانی غلات در سال ۲۰۲۲ به حدود ۲۲۴۲ میلیون تن برسد که تقریبا ۴۰ میلیون تن یا ۷/ ۱ درصد کمتر از سال قبل است.
آیا به نظر تحلیلگران، وضعیت بازارهای غلات جهانی در بخش قیمت و تولید همچنان بحرانی است؟
بر اساس گزارش‌های بلومبرگ، اگرچه بلافاصله پس از حمله روسیه به اوکراین، قیمتها تا حدودی از بالاترین حد خود پایین آمدند، با این حال، به دلیل قدرت دلار، قیمتها در برخی از ارزهای دیگر مانند یورو تا این حد کاهش پیدا نکرده است. این واقعیت که برداشت سال ۲۰۲۲ به‌طور کلی در اکثر مناطق عمده صادرکننده خوب بوده و موفقیت کریدور غلات دریای سیاه، منبع قابل توجهی از تسکین و آرامش نسبی بازار است. علاوه بر این، قیمتهای بالای غلات برخی از واکنش‌های سمت تقاضا را برانگیخته است. به عنوان مثال، مصرف خوراک در اتحادیه اروپا کاهش یافته است زیرا تعداد دام و طیور در ماه‌های اخیر کاهش یافته است.
به نظر تحلیلگران بلومبرگ، به‌طور کلی، وضعیت در بازارهای غلات جهانی همچنان بحرانی باقی می‌ماند، اما بلافاصله پس از حمله روسیه به اوکراین تا اکنون، آنقدر که به نظر می‌رسید، بدتر نشده است. با وجود این، قیمتها همچنان بالاست و بازارها پیشبینی می‌کنند که برای مثال، قیمت گندم حداقل تا دو سال آینده، پس از میانگین ۱۷۵ یورو در تن در۲۰ سال در ماه‌های آخر منتهی به ۲۰۲۲، بالای ۲۵۰ یورو در تن باقی بماند. همچنین بانک جهانی انتظار دارد که قیمتها از سال ۲۰۲۳ شروع به کاهش کنند. اما تا سال ۲۰۲۴ نسبت به سال‌های ۲۰۲۱-۲۰۲۰ بسیار بالاتر باقی خواهد ماند. بیش از ۲ میلیارد تن غلات در سال، تولید جهانی غلات را تشکیل می‌دهند که معادل ۲۷درصد در انبارها ذخیره می‌شوند. تولید غلات در اتحادیه اروپا معادل ۱۳ درصد از تولید جهانی غلات است.
کمتر از ۲۰ درصد غلات تولید‌شده در سطح جهان معامله می‌شود. این رقم معادل حدود ۴۵۰ میلیون تن است که در سال ۲۰۲۰ مبادله شده است که نزدیک به ۷ درصد غلات از اتحادیه اروپا، ۲۰ درصد از ایالات متحده، ۱۲ درصد از اوکراین و ۹ درصد از روسیه وارد چرخه تجارت جهانی غلات شده است. همچنین، ۴۸ درصد غلات برای تغذیه انسان، ۴۱ درصد خوراک دام و ۱۱ درصد برای سوخت‌های زیستی استفاده می‌شود. به گفته بانک جهانی، اگر قیمت نهاده‌ها همچنان به افزایش خود ادامه دهد، فشار قیمتها ممکن است بیشتر ادامه یابد.
