دکتر رحمن قهرمانپور

پس از آنکه اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، از اعمال تحریم‌های بی‌سابقه علیه ایران خبر داد و اعلام کرد کشورهای همسایه، از جمله امارات، در اجرای این تحریم‌های جدید با واشنگتن همراهی خواهند کرد، ایران نیز سیاست پیشین خود را کنار گذاشت و رویکردی تهاجمی در پیش گرفت. بر همین اساس، از پیش قابل پیش‌بینی بود که شاهد تشدید تنش خواهیم بود؛ روندی که از دو سه روز پیش آغاز شده و امروز با حمله آمریکا به کشتی‌های ایرانی و پاسخ ایران با حمله به ناوهای جنگی آمریکا ادامه یافت.

فضای کلی حاکم بر شرایط کنونی میان آمریکا و ایران این‌ گونه است که هر دو طرف در عین حال که نمی‌خواهند به درگیری و جنگ تمام عیار بازگردند، از آن طرف هم نمی‌خواهند که طرف مقابل دست برتر را در تفسیر یادداشت تفاهم داشته باشد. ایران معتقد است که بر اساس ماده پنج یادداشت تفاهم یا توافق موقت، عبور و مرور کشورها از تنگه هرمز باید با مدیریت ایران باشد و کشور دیگری در این عمل دخالت نکند؛ بنابراین از نظر ایران راه‌اندازی کریدور عمان که حتی قبل از آتش‌بس و امضای یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا بود، برخلاف یادداشت تفاهم است. از طرف دیگر، آمریکا معتقد است که ماده پنج تاکیدی بر انحصاری بودن کنترل عبور و مرور از تنگه هرمز توسط ایران ندارد و این کار ایران خلاف حقوق بین‌الملل دریاها است.

ایران در یک سال گذشته مسیر بسیار سختی را پشت سر گذاشت و شاهد دو جنگ و تشدید درگیری‌ها با آمریکا و اسرائیل بود. لذا امضای یادداشت‌تفاهم میان ایران و آمریکا به صورت طبیعی با یک واکنش عاطفی خوش‌بینانه مواجه خواهد بود و برخی‌ بر این باورند که گام اصلی و اولیه در حل مساله برداشته شده است؛ بنابراین مسیر بعدی هموارتر از امروز خواهد بود. از آنجا که هنوز متن توافق منتشر نشده و جزئیات مذاکره و چانه‌زنی‌های دو طرف همچنان معلوم نیست، لذا باید منتظر باشیم و ببینیم که در این فرآیند مذاکرات دیپلماتیک چه گذشته است. اما فارغ از این مساله، در حال حاضر سوالات مهمی وجود دارد که پاسخ به آنها مستلزم گذشت زمان است:

درباره یادداشت‌تفاهم در مذاکره میان ایران و آمریکا در شرایط فعلی دو دیدگاه کلی وجود دارد: دیدگاه خوش‌بینانه بر این باور است که ترامپ از جنگ خسته شده و به‌دنبال یک راه برون‌رفت و یک راه خروج می‌گردد؛ چون به لحاظ شخصی و روان‌شناسی فردی، حوصله تداوم جنگ و بی‌ثمر بودن آن را ندارد.

روز سه‌شنبه هفته گذشته معلوم شد که گمانه‌زنی‌ها درباره آمادگی ترامپ برای حمله مجدد به ایران درست بوده است. ترامپ اعلام کرد که بنا به درخواست برخی کشورهای منطقه، فعلا دستور داده است که حملات به ایران متوقف شود. البته برخی‌ها معتقدند که عدم آمادگی فنی و نظامی آمریکا برای مواجهه مجدد نظامی با ایران، دلیل اصلی دستور توقف حملات بوده است. برخی روزنامه‌ها می‌گویند که ذخایر تسلیحاتی آمریکا به حد کافی نیست، از طرف دیگر برخی رسانه‌ها، گزارش دادند که توان پدافندی ایران به واسطه همکاری با کشورهایی مثل روسیه ارتقا پیدا کرده و ایران ممکن است که هواپیماهای بیشتری از آمریکا را ساقط کند.

سفر دونالد ترامپ به چین و دیدارهای او با شی‌جین‌پینگ در مجموع تلاشی از سوی آمریکا و چین برای کنترل تنش‌های میان دو طرف و تسهیل مسیر آینده برای همکاری‌های واشنگتن و پکن بوده است. اگرچه در این سفر توافق‌هایی در مورد خرید هواپیما، سویا و نفت از آمریکا از سوی چین انجام گرفت، اما به نظر می‌رسد که روح اصلی این سفر حاوی این پیام برای کشورهای مختلف بود که واشنگتن و پکن در حال حاضر نمی‌خواهند تنش‌ها را افزایش دهند و احتمالا مسیر رقابت آنها متفاوت از مسیری خواهد بود که آمریکا و شوروی در پیش گرفته بودند.

معمولا صحنه بحران‌های سیاسی از جمله جنگ و وضعیت فعلی که در آن به‌سر می‌بریم، صحنه‌ای به شدت متغیر، پویا و دینامیک است و در نتیجه «زمان» یک متغیر بسیار مهم در مدیریت بحران‌ها به شمار می‌رود. اصطلاحا گفته می‌شود که بحران‌ها در یک مقطعی فرود می‌آیند و یک زمان طلایی برای توافق وجود دارد که اگر طرفین در آن زمان به توافق نرسند، چه بسا که منازعه، درگیری و جنگ حالت فرسایشی پیدا کند. این روند را در جنگ اوکراین شاهد بودیم؛ یعنی زمان‌هایی وجود داشت که روسیه در موقعیت برتر بود یا اوکراین موقعیت خوبی داشت و این امکان وجود داشت که دو طرف به یک مصالحه‌ای برسند و این بحران را خاتمه دهند؛ ولی نهایتا این‌گونه نشد؛ زیرا اوکراین و روسیه خود را طرف پیروز تلقی می‌کردند و حاضر نبودند، امتیاز بدهند.

به نظر می‌رسد که در مورد آتش‌بس دو هفته‌ای، هم موارد امیدوار کننده و هم موارد زنهاردهنده‌ای وجود دارد. ابتدا در مورد اینکه چرا این آتش‌بس می‌تواند شکننده باشد به چند نکته باید اشاره کرد؛ نخست اینکه چارچوب رفتاری دونالد ترامپ همان چارچوبی است که قبل از جنگ اخیر علیه ایران هم وجود داشت؛ یعنی چارچوب دیپلماسی اجبار. بر اساس این چارچوب رفتاری، ترامپ یا می‌خواهد از طریق دیپلماسی به خواسته‌های خود برسد یا در صورت عدم موفقیت دیپلماسی، ترجیح می‌دهد از ابزار نظامی استفاده کند و تاکنون در دو جنگی که علیه ایران به راه انداخته نشان داده که ابایی از به کارگیری قدرت نظامی ندارد.

همان‌گونه که قابل پیش‌بینی بود بار دیگر روز شنبه نهم اسفند‌ماه و در بحبوحه مذاکرات تهران و واشنگتن، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا و رژیم اسرائیل دست به اقدام نظامی علیه ایران زدند. تقریبا روز پنج‌شنبه مشخص بود که مذاکرات ژنو شکست خورده است. سفر وزیر خارجه عمان به واشنگتن نیز تلاشی بود برای اینکه آمریکا را از حمله منصرف کند و تقریبا جی‌دی ونس، معاون ترامپ، به او گفته بود، نمی‌توان کاری انجام داد. اما ابهامی که وجود داشت، این بود که آیا اسرائیل به این جنگ وارد خواهد شد یا خیر، که با حمله‌ای که دیروز شاهد آن بودیم، این رژیم نیز عملا به حمله علیه ایران پیوست. در حال حاضر نحوه پایان جنگ بسیار مهم است. البته در لحظه نگارش این یادداشت هنوز مشخص نشده است که آیا از افراد کلیدی کشورمان کسی هدف ترور قرار گرفته است یا خیر.

حتی اگر نسبت به نتایج مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا بدبین نباشیم، دلایل متعددی وجود دارد که نسبت به نتیجه‌بخش بودن این مذاکرات احتیاط پیشه کنیم. رفتار بازارهای مالی و دیپلمات‌ها گواه این امر است. بسیاری از تحلیلگران بازار و تحلیلگران امور سیاسی نسبت به نتیجه‌بخش بودن این دوره از مذاکرات تردید دارند و با احتیاط با آن برخورد می‌کنند.

شاید در ظاهر چنین به نظر برسد که افزایش حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس و مخصوصا ورود تدریجی ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن به خلیج فارس نشانه روشنی از زودهنگام بودن حمله نظامی به ایران باشد. اما از نظر فنی باید توجه داشت که اصولا آمادگی برای انجام یک اقدام نظامی زمان‌بر است و بنابراین به همین راحتی نمی‌توان نتیجه گرفت که اقدام نظامی آمریکا علیه ایران به‌زودی انجام خواهد شد. آنچه درحال‌حاضر در حال رخ دادن است، این واقعیت است که آمریکا درصدد تقویت قدرت بازدارندگی خود در منطقه به منظور ارسال یک پیام معتبر به جمهوری اسلامی ایران است.

به نظر می‌رسد در طول اعتراضات اخیر، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا و مقامات سیاسی و نظامی واشنگتن درصدد هستند که فشارها علیه تهران را تشدید کنند. در موارد مشابه از مداخله آمریکا در امور داخلی دیگر کشورها، مانند ونزوئلا، عراق و سوریه، شاهد بودیم که سیاست اصلی آمریکا تلاش برای تضعیف دولت و ایجاد دولتی در حال ورشکستگی بود تا بتواند هزینه‌های ضربه نظامی یا سیاسی را برای کاخ سفید کاهش دهد. از قرار معلوم، درباره ایران هم سیاست مشابهی در حال پیگیری است، البته با توجه به مختصات خاص کشورمان.

در دوران پس از پایان جنگ سرد، سابقه مداخله نظامی آمریکا موفقیت‌آمیز نبوده و عموما باعث ترویج بی‌ثباتی و حتی جنگ داخلی در کشورهایی شده که آمریکا حکومت آنها را برکنار کرده است. تجربه عراق پس از صدام و افغانستان بعد از ۲۰۰۱ به خوبی گویای این امر است. اگر مورد لیبی را هم به این مداخلات اضافه کنیم، نشان می‌دهد سابقه آمریکا در مداخله خارجی و روند دولت‌ملت‌سازی مثبت نبوده است.

سفر اخیر بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی، به آمریکا که پنجمین سفر او به این کشور از زمان بازگشت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، به کاخ سفید است، در حالی انجام می‌شود که بین این دو بر سر برخی موضوعات و مشخصا پیشبرد روند صلح در غزه برخی اختلافات روشی جدی وجود دارد. ترامپ تلاش می‌کند مطابق آنچه در سند استراتژی امنیت ملی سال ۲۰۲۵ آمده، پرونده‌های تنش و بحران در خاورمیانه را ببندد و از حضور نظامی آمریکا در منطقه بکاهد و به سمت اجرای دکترین مونرو در آمریکای لاتین حرکت کند. اما نتانیاهو بر این باور است که کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه به نفع ایران و به ضرر واشنگتن و تل‌آویو است و لذا سعی می‌کند با بزرگ‌نمایی تهدید ایران، نظر ترامپ را برای همراهی با انجام اقدام نظامی دیگر علیه تهران جلب کند.

ونزوئلا که زمانی در دهه ۱۹۶۰-۱۹۵۰ جزو مرفه‌ترین کشورهای آمریکای جنوبی بود، بر اثر ستیز مستمر نخبگان و اصلاحات نئولیبرال خشن در دهه۱۹۸۰، گرفتار نابرابری فزاینده شد. پدیده‌ای که در نهایت در ۱۹۹۸ باعث ظهور پوپولیستی به نام چاوز و فرو رفتن ونزوئلا در مشکلات و انبوه معضلات اجتماعی و اقتصادی شد تا جایی که این کشور در دو دهه گذشته از نظر اقتصادی به یکی از مفلوک‌ترین کشورهای دنیا تبدیل شده است. همزمان، این مساله باعث رشد گروه‌های مواد مخدر و حتی گروه‌های جرائم سازمان‌یافته در این کشور شده است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، همه تلاش خود را به کار گرفته است تا به جنگ در اوکراین خاتمه دهد. این مساله هم برای او در عرصه جهانی اعتبار کسب می‌کند و هم باعث می‌شود پایگاه سیاسی‌اش در داخل آمریکا و در میان هوادارانش تقویت شود. در صورت موفق شدن این تلاش‌ها، او می‌تواند ادعا کند که به بزرگ‌ترین جنگ بعد از یازده سپتامبر پایان داده است. اما در عین حال اروپا و روسیه به دلایل مختلف حداقل در شرایط فعلی آماده پایان دادن به جنگ نیستند. اروپا از آن بیم دارد که ترامپ به هر قیمتی حاضر به صلح با روسیه شود و تجاوز‌طلبی مسکو و به تبع آن تغییر معماری امنیتی اروپای پس از جنگ سرد را پس از جنگ جهانی دوم به رسمیت بشناسد؛ چیزی که می‌تواند توسعه اقتصادی و، به تعبیر نویسنده‌ای، بهشت امنیتی اروپا را به جهنمی از ناامنی تبدیل کند.

سفر اخیر سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، به فرانسه بار دیگر این سوال را مطرح کرد که آیا گشایشی در مذاکرات هسته‌‌ای در حال وقوع است؟ این سفر ۱۰روز بعد از دیدار بن‌سلمان از کاخ سفید صورت گرفت، دیداری که گفته می‌شد یکی از موضوعات آن روابط بین ایران و آمریکا است. با این حال، مقامات ایرانی صراحتا این ادعا را رد کردند.

میزان مشارکت در انتخابات عراق فراتر از حد انتظار نبود، اما در حدی هم که طرفداران صدر پیش‌بینی می‌کردند، کاهش نیافت. از طرف دیگر، برای اولین بار میزان مشارکت بر حسب درصد کسانی اعلام شد که برای رای دادن ثبت‌نام کرده یا اصطلاحا رجیستر کرده بودند و لذا درحالی‌که میزان مشارکت واقعی حدود ۴۰درصد است، ولی رقم اعلام‌شده، یعنی ۵۵درصد، مربوط به مشارکت کسانی است که برگه ثبت‌نام در انتخابات دریافت کرده بودند، ولی پای صندوق رای نرفتند.

دلایل پیروزی زهران ممدانی در انتخابات شهرداری نیویورک را می‌توان از سه منظر بررسی کرد. در نگاه نخست، او یک کمپین انتخاباتی موفق داشت، هم از نظر کمپین مثبت و ارائه یک پیام شفاف و روشن به رای‌دهندگان و اصرار بر آن پیام و از همه مهم‌تر استفاده از روش‌های ابتکاری در کارزار انتخاباتی خودش که تا حدی الهام‌گرفته از کارزار انتخاباتی باراک اوباما در سال ۲۰۰۸ به‌عنوان یک نامزد خارج از رقابت‌های سنتی قدرت بود.

بازیگرانی مانند ژاپن، استرالیا و کره‌جنوبی با توجه به اظهارات مختلف دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا، این نگرانی را داشتند که ایالات متحده درصدد کاهش حمایت از این کشورها در مقابل چین باشد. با توجه به افزایش تنش میان چین و برخی کشورهای منطقه و مشخصا متحدان آمریکا در دریای جنوبی و شرقی چین، این کشورها انتظار دارند که آمریکا بیش از قبل آنها را مورد حمایت قرار دهد. تاکید آمریکا بر حفظ حمایت از متحدان و مخصوصا ژاپن اهمیت زیادی داشته، چراکه اتحاد نظامی آمریکا و ژاپن ستون امنیتی نظم لیبرال در آسیا محسوب می‌شود.

اقدامات اخیر روسیه در فرستادن پهپادها به حریم هوایی ناتو و ارسال هواپیما به حریم هوایی استونی، گام دیگری از جنگ هیبریدی بلندمدت روسیه علیه اروپاست. بعد از ناکامی نشست ترامپ و پوتین در آلاسکا، روسیه دوباره تصمیم گرفته است آستانه تنش با اروپا را افزایش دهد. مسکو بر این باور است که اروپا بدون همراهی آمریکا توان مقابله با اقدامات نظامی احتمالی روسیه و حتی جنگ هیبریدی را ندارد و چون ترامپ تمایلی به درگیر کردن آمریکا در اروپا ندارد، لذا روسیه می‌تواند از این طریق اروپا را وادار به عقب‌نشینی در جنگ اوکراین کند و این جنگ حیثیتی‌شده برای مسکو را به نفع خود خاتمه دهد و از این طریق جایگاه خود را در سیاست جهانی به‌عنوان قدرتی همسنگ آمریکا و چین تثبیت کند.

مرحله اول طرح صلح غزه تا دوشنبه اجرا خواهد شد. اما برای قضاوت درباره کل طرح صلح غزه ترامپ باید منتظر بمانیم و ببینیم که آیا مراحل دیگر این طرح و مخصوصا موضوع خلع سلاح حماس هم اجرایی خواهد شد یا نه، زیرا تا الان می‌توان گفت که حماس دست به نوعی عقب‌نشینی تاکتیکی زده است، چون نه خلع سلاح را پذیرفته و نه قرار است از غزه خارج شود. از طرف دیگر این گروه در یک معامله توانسته است در ازای ۲۰گروگان اسرائیلی، ۲هزار زندانی فلسطینی را آزاد کند. بنابراین تا اینجای کار نمی‌شود از عقب‌نشینی استراتژیک حماس سخن گفت.

پس از تلاش‌های مکرر به نظر می‌رسد که ایران و غرب با دو منطق متفاوت پذیرفتند که مکانیسم ماشه فعال خواهد شد و خود را برای دوران پس از فعال‌سازی این مکانیسم آماده می‌کنند.

پایان رای‌گیری برای بازگرداندن مکانیسم ماشه در شورای امنیت یک گام جدی و به یک تعبیر گام نهایی حقوقی برای بازگرداندن تحریم‌های تعلیق‌شده به واسطه برجام یا همان برنامه جامع اقدام مشترک خواهد بود. هرچند روی کاغذ این احتمال وجود دارد که در مجمع عمومی سازمان ملل اتفاقی رخ دهد و ایران و اروپا به توافقی برسند، اما مواضع سخت‌گیرانه اروپا و آمریکا نشان می‌دهد که آنها فعلا به‌دنبال فعال کردن مکانیسم ماشه هستند. اما سوال اصلی این است که این اقدام آنها با چه هدفی صورت گرفته است؟

توافق ایران با آژانس را باید آخرین تلاش‌های ایران برای جلوگیری از فعال‌سازی مکانیسم ماشه عنوان داشت. از اظهارات عراقچی می‌توان نتیجه گرفت که ایران حساب ویژه‌ای بر این توافق باز کرده تا بتواند از این طریق مانع بازگشت مکانیسم ماشه شود.

در دو روز گذشته، ایران و اروپا تمایلی هرچند اندک برای تمدید مکانیسم ماشه از خود نشان دادند، اما نتایج مذاکرات ایران و تروئیکای اروپایی در روز سه‌شنبه در ژنو رضایت‌بخش نبود و به یک توافق قطعی و نهایی درباره تمدید این مکانیسم منجر نشد. بی‌اعتمادی ایران و اروپا بعد از جنگ اوکراین به حدی رسیده است که حتی‌الامکان همکاری‌های متعارف دیپلماتیک که در گذشته وجود داشت، اکنون کاهش یافته است.

برخی گمانه‌زنی‌ها حاکی از آن است که احتمال شروع دور جدید مذاکرات ایران و آمریکا در روزهای آینده وجود دارد. اولین دور مذاکرات ایران و آمریکا بعد از حمله اسرائیل به ایران در حالی ممکن است صورت ‌گیرد که آمریکا از شرایط خود عقب‌نشینی نکرده و ایران هم اعلام کرده است که غنی‌سازی در خاک خود را به‌عنوان خط قرمز تعریف می‌کند و حاضر به مذاکره درباره موضوعات موشکی و منطقه نیست.

سه کشور اروپایی و ایران در حالی به میز مذاکرات در استانبول بازگشتند که هر کدام دلایل خاص خود را برای آغاز مذاکرات دارند. ایران نگران تشدید تنش است و از همین رو ترجیح می‌دهد که همچنان مسیر مذاکره با غرب باز بماند. از نظر ایران، اروپا می‌تواند تسهیل‌کننده توافق بین ایران و آمریکا باشد. از طرف دیگر این مذاکرات نشان می‌دهد که ایران برخلاف چند ماه گذشته نقش اروپا را در مذاکرات جدی گرفته است.

روزنامه گاردین جدیدترین پیشنهاد آمریکا به ایران درباره توافق هسته‌‌‌ای را منتشر کرد. براساس نوشته این روزنامه، آمریکا به ایران پیشنهاد داده است که مدت سه‌سال غنی‌‌‌سازی را تعلیق کند و در ازای آن، تحریم‌‌‌های اعمال‌شده بر ایران لغو شود.

پیمان منع اشاعه هسته‌ای یا NPT، فراگیرترین پیمان جهانی و به دنبال این است که اشاعه سلاح‌های هسته‌‌‌ای در دنیا را محدود کند و همزمان، به دولت‌‌‌های غیر‌هسته‌ای عضو پیمان اجازه دهد از مزایای صلح‌‌‌آمیز انرژی هسته‌‌‌ای بهره‌‌‌مند شوند. در کنار این دو، رکن سوم پیمان منع اشاعه، بر خلع سلاح تدریجی پنج‌کشور هسته‌ای عضو این پیمان تاکید دارد. بنابراین، پیمان منع اشاعه دارای سه‌رکن اصلی است. رکن اول که در ماده «۲» به آن اشاره شده، مربوط به عدم‌اشاعه است؛ یعنی دولت‌‌‌های عضو این پیمان می‌‌‌پذیرند که با عضویت در آن از ساخت و استقرار سلاح هسته‌‌‌ای در خاک خود و همچنین، انتشار و اشاعه سلاح هسته‌‌‌ای به هر نحو، خودداری کنند.