دکتر روح‌اله اسلامی

در دوره‌ای که هوش مصنوعی با سرعتی کم‌سابقه اقتصاد، سیاست، ارتباطات و مناسبات اجتماعی را دگرگون می‌کند، شاید مهم‌ترین نیاز ما نه پیش‌بینی آینده، بلکه بازگشت به علم باشد. پیرامون هوش مصنوعی و تحولات جهانی، گفتارهای عجیب و گاه متناقضی شکل گرفته است؛ از پیش‌بینی فروپاشی غرب و شرق و نظام مالی جهانی تا جنگ جهانی سوم، انفجار بمب اتم، شورش شهرهای بزرگ و پایان نظم موجود و قدرت گیری روبات‌ها و سلطه هوش مصنوعی بر انسان. بخشی از این سخنان در رسانه، پادکست و شبکه‌های اجتماعی با عنوان تحلیل عرضه می‌شوند، اما از منظر روش‌شناسی علم، بسیاری از آنها چیزی بیش از حدس، روایت‌پردازی و رمالی نیستند.

ایران امروز از توانایی اندک در جمع کردن ایده‌های متعارض در یک نظم حکمرانی رنج می‌برد. در سیاست و اقتصاد، دو روایت قدرتمند در برابر یکدیگر قرار گرفته‌اند. یک روایت، واقع‌گرایانه و مقاومت‌محور است؛ جهان را عرصه رقابت قدرت‌ها می‌بیند، بر استقلال، خودکفایی، قدرت نظامی، مقاومت و کاهش آسیب‌پذیری در برابر فشار خارجی تاکید دارد. روایت دیگر، توسعه‌محور و تعامل‌گراست؛ آینده را در دیپلماسی، تجارت، تقسیم کار بین‌المللی، علم، فناوری، سرمایه‌گذاری، اصلاحات و پیوند با اقتصاد جهانی جست‌وجو می‌کند. هیچ‌کدام را نمی‌توان به‌سادگی نادرست دانست. مساله از جایی آغاز می‌شود که این دو نگاه از «رقابت عقلانیت‌ها» به «آنتاگونیسم سیاسی» تبدیل شوند.

در عصر اطلاعات و هوش مصنوعی، بحران دولت‌ها بیش از آنکه ناشی از کمبود منابع، ضعف نظامی یا فشارهای بیرونی باشد، محصول تضعیف مرجعیت علم و جایگزینی آن با صورت‌بندی‌های شبه‌علمی است. آنچه امروز بسیاری از دولت‌ها را در معرض زوال ظرفیت و کیفیت حکمرانی قرار داده است، نه صرفا فساد اداری یا ناکارآمدی نهادی، بلکه گسترش نوعی گفتمان ضدتخصص، ضدروش و ضدنهاد است که با ساده‌سازی مسائل پیچیده، افکار عمومی را از فهم علمی واقعیت دور می‌کند.

در بزنگاه‌های تاریخی، در منازعات سیاسی، در مواجهه با تهدیدهای خارجی، در کامیابی‌های ملی و حتی در تجربه‌های روزمره زندگی اجتماعی، نام «ایران» بیش از هر مفهوم دیگری در زبان و ذهن ایرانیان جاری می‌شود. اما ایران صرفا یک قلمرو جغرافیایی، یک دولت سیاسی یا مجموعه‌ای از مرزهای سرزمینی نیست. ایران مفهومی چندلایه، تاریخی، تمدنی، حقوقی و فرهنگی است که از ساحت غریزه و تعلق طبیعی آغاز می‌شود و تا سطح عقلانیت نهادی، حکومت قانون و همزیستی مدنی امتداد پیدا می‌کند. از این منظر، مساله بنیادین ایران معاصر تنها حفظ ایران نیست، بلکه ارتقای ایران از «وضع طبیعی» به «وضع مدنی» است.

سیاست در هر جامعه و در هر دوره‌ای، نیازمند شناخت دقیق و علمی از واقعیت‌ها و تجارب تاریخی است. در حقیقت، استعاره‌های سیاسی می‌توانند تصویری از این واقعیات را ترسیم کنند و درک ما را از موقعیت‌های پیچیده تسهیل کنند. در این میان، جنگ و بحران‌های سیاسی، همواره یکی از ارکان اصلی تغییرات در سیاست‌های داخلی و بین‌المللی بوده‌اند. در ادامه، به بررسی برخی از استعاره‌های سیاسی جنگ و تاثیرات آنها بر آینده ایران می‌پردازیم.

در روزهای سختی زندگی می‌کنیم و تلاش فراوان کردم که در قالب کتاب و مقاله‌های علمی برای نخبگان و سرمقاله برای شهروندان و افکار عمومی، نکات کلیدی پیرامون دور کردن کشور از بی‌ثباتی در داخل و دوری از جنگ در محیط منطقه و بین‌الملل بنویسیم؛ اما جنگ نیز واقعیتی است که ریشه‌های روان‌شناسانه ناشی از عقده‌های فروخفته و قهرمان‌گرایی و نارسیسیسم و کیش شخصیت، خودشیفتگی، مبانی نظری مندرج در ایدئولوژی‌های صفر و صدی و به لحاظ ساختاری از بین رفتن موازنه قوا در میان بازیگران بین‌الملل دارد.

تحول در «زمین بازی» سیاست و اقتصاد، نه یک استعاره ادبی، بلکه توصیفی دقیق از دگرگونی قواعد، بازیگران و متغیرهای مسلط است. در چارچوب اقتصاد سیاسی و با الهام از نظریه بازی‌ها، باید پذیرفت که دیگر با بازی‌ای ایستا و تکراری مواجه نیستیم؛ بازی امروز پویا، چندسطحی و به‌شدت وابسته به زمان و تکنولوژی است. در چنین وضعیتی، هر کنش سیاسی یا اقتصادی بدون فهم تغییر قواعد، به خطای محاسباتی می‌انجامد. به یک معنا اگر سیاست‌های عمومی را به‌صورت تکراری و شبیه به گذشته ادامه دهیم، در چرخه‌ای گرفتار خواهیم شد که هدررفت منابع را دنبال خواهد داشت. عبور از امر قدیم به جدید با تعادل و همراهی امنیت و قدرت سنت قدمایی و پویایی و کارآمدی امر جدید می‌تواند پنجره فرصت را برای کشور بگشاید.

مهاجرت نخبگان در ایران امروز، مساله‌ای ساختاری و حاصل یک چرخه معیوب در حکمرانی علم است. در نگاه نخست، بسیاری تصور می‌کنند که «دوست داشتن وطن» و «ملی‌گرایی» برای نگهداشت نخبگان کافی است یا سیاست‌های نهادی بنیاد نخبگان قابلیت نگهداشت نیروهای کیفی را دارد. اما در جهان واقعی، عشق به وطن بدون آسایش، امنیت شغلی، امکان پیشرفت و منزلت حرفه‌ای نمی‌تواند نیروی انسانی نخبه را در نظام علمی ثابت نگه دارد. تجربه حکمرانی دانشگاهی به ما می‌گوید که نگهداشت نخبگان دانشگاهی، در نهایت تابع فرصت‌هاست و این همان جایی است که سیاستگذاری علم در ایران دچار اختلال شده است.

در روزگار کنونی، هرچند متخصصان حوزه‌های آب، محیط‌زیست، اقتصاد، کشاورزی، رفاه اجتماعی و انرژی در سطح فنی و تکنیکی درباره مهار خشکسالی، بحران آب، سالمندی، صندوق‌های بازنشستگی، تورم، فقر و ناترازی انرژی سخن می‌گویند، اما در نهایت، همه راه‌ها به یک نقطه مشترک ختم می‌شود؛ سیاست. تجربه جهانی و تحلیل نهادی نشان می‌دهد که هیچ مساله‌ای در قلمرو عمومی، صرفا فنی یا اقتصادی نیست، زیرا هر تصمیم فنی در بستر ساختار قدرت و سیاستگذاری معنا پیدا می‌کند. به بیان دیگر، چهارراه همه بحران‌ها، میدان سیاست است و بدون بازتعریف نقش آن، هیچ اصلاح فنی پایداری رخ نخواهد داد.

آب در ایران فقط «منبع طبیعی» نیست؛ روایتی سیاسی، فرهنگی و تاریخی است که هر نسل و هر سیستم حکمرانی، معنای تازه‌ای به آن داده است. بحران امروز آب، بیش از آنکه صرفا کمی و ناشی از کاهش بارش باشد، محصول تداخل روایت‌ها و نبود یک زبان مشترک برای حکمرانی آب است: از روایت آب محلی متکی بر عرف و همیاری، تا روایت آب دولتی برای توسعه و نهایتا روایت آب حکومتی برای خودکفایی و امنیت غذایی. این تقابل روایت‌ها، بر قانون‌گذاری، سیاستگذاری و حتی زبان عمومی درباره آب سایه انداخته است.

یکی از اساسی‌ترین چالش‌های حکمرانی در ایران، عدم تمایز روشن میان مسائل دائمی حاکمیتی و مسائل متغیر سیاست عمومی است. هرچند امنیت، دادرسی، قانون‌گذاری، سیاست خارجی و دیپلماسی، از جمله وظایف ذاتی و همیشگی دولت‌های مدرن محسوب می‌شوند و باید در هر دوره‌ای با جدیت دنبال شوند، اما آنچه در یک نظام سیاستگذاری کارآمد اهمیت دارد، تفکیک حوزه‌های حاکمیتی از حوزه‌های خدمات عمومی و سپس، تعیین اولویت‌های واقعی جامعه در سیاست عمومی است.

سیاستگذاری ایران در قبال مهاجران افغانستانی، نیازمند بازنگری عالمانه و واقع‌گرایانه‌ای است که از یک‌سو منافع ملی ایران را تضمین کند و از سوی دیگر، با توجه به قرابت تاریخی، زبانی، مذهبی و فرهنگی میان دو ملت، در مسیر انسانی و خردمندانه گام بردارد.

پس از تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی به خاک ایران و پاسخ موشکی بی‌‌‌سابقه جمهوری اسلامی و همین‌طور مداخله مستقیم آمریکا، اکنون فضای منطقه در مرحله‌‌‌ای شکننده قرار دارد که میان صلح مسلحانه و بازگشت به جنگ در نوسان است. پاسخ به پرسش «آیا دوباره جنگ می‌شود؟» نه قطعی است و نه ساده؛ بلکه بستگی به توازن نشانه‌‌‌ها، تصمیمات کلان، و شرایط متغیر منطقه‌‌‌ای و بین‌المللی دارد.

دولت-کشور ایران، موجودیتی حقوقی، تاریخی و سیاسی است که مشروعیت آن بر اساس اصل حاکمیت ملی، تمامیت ارضی و اراده عمومی استوار است. در چارچوب حقوق بین‌الملل، هر دولتی در برابر تجاوز خارجی از حق مسلم دفاع مشروع برخوردار است؛ حقی که در ماده ۵۱ منشور ملل متحد تصریح شده و در نظام حقوق اساسی داخلی ایران نیز به مثابه وظیفه‌‌ای همگانی مورد تاکید قرار گرفته است.

در تحلیل‌های رایج سیاستگذاری، ایران عمدتا به‌مثابه مساله‌ای چندلایه و درهم‌تنیده بازنمایی می‌شود؛ از فقر، بیکاری و شکاف‌های اجتماعی تا انزوا و تنهایی استراتژیک. این نگاه مساله‌محور، با پیش‌فرضی ضمنی همراه است: ایران به‌عنوان گرهی در سیاست داخله و نظم جهانی و منطقه‌ای، باید گشوده شود. اما این تصویر، نادقیق و وارونه است. ایران نه مساله، بلکه خود راه‌حل است.

برنامه‌های توسعه مشکلاتی دارند؛ از جمله برنامه‌ریزی متمرکز و دولت‌محوری که در مقابل تحولات تکنولوژیک و منطق بازار اغلب عقب می‌‌‌مانند. صد سال قبل امکان برنامه‌ریزی فراهم بود و توسعه با برنامه‌های عمرانی و اقتصادی امکان بروز داشت. اکنون برنامه‌های توسعه از یک‌سو با عدم‌قطعیت‌های تکنولوژیک و از سوی دیگر با منطق بازار بین‌المللی با چالش مواجه شدند.

تحولات جدید در نظم منطقه‌‌‌ای خلیج‌فارس را نمی‌‌‌توان صرفا در چارچوب جغرافیای طبیعی یا منابع انرژی تحلیل کرد، بلکه باید آن را به‌‌‌مثابه میدان بازتعریف سازه‌‌‌های تاریخی، منازعه‌‌ هویتی و رقابت‌‌‌ ژئوپلیتیک دید. در شرایطی که بازگشت ناسیونالیسم راست‌‌‌گرا در نظام بین‌الملل، جهان‌‌‌وطن‌‌‌گرایی لیبرال را به حاشیه رانده و چندجانبه‌‌‌گرایی را دچار بحران مشروعیت کرده، پنجره‌‌‌ای برای بازآفرینی نقش تمدنی ایران در خلیج فارس گشوده شده است. اکنون منطق «دولت‌‌‌ملت» به‌‌‌جای نظم ایدئولوژیک فراملی نشسته و سیاست خارجی کشورها بیش از پیش تابع منافع ملی و سازوکارهای واقع‌‌‌گرایانه شده است.

روز معلم و استاد نه فقط بزرگداشت مقام معلم، بلکه فرصتی برای تاملی عمیق در باب سرنوشت نهاد آموزش، به‌ویژه دانشگاه، در ساختار سیاستگذاری کشور است. دانشگاه به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین توسعه فکری، علمی، اقتصادی و اجتماعی، باید نهادی مولد ایده، فضیلت، دانایی و نوآوری باشد. اما امروز با پرسشی بنیادین مواجهیم: چرا دانشگاه در ایران ثروت تولید نمی‌کند و پیشران تحولات نیست؟ چرا نهاد دانشگاه به‌جای پیشتازی در علم و صنعت، به انباری از فرم‌های شکلی و سیاست‌های فرساینده بدل شده است؟ این وضعیت حاصل مجموعه‌ای از سیاست‌های وارونه و بارهای تحمیلی است که نه‌تنها با فلسفه دانشگاه سازگار نیست، بلکه آن را به سمت تضعیف جایگاه دانشگاه سوق می‌دهد.

مذاکره، برخلاف تصور عامه، نه بر مبنای احساس، بلکه تابع منطق، ریاضیات و ساختار است. در روابط بین‌الملل، مذاکره به‌‌‌مثابه یک بازی استراتژیک در چارچوب نظریه بازی‌‌‌ها تعریف می‌شود که در آن کنشگران عقلانی، با توجه به اهداف، منابع، هزینه‌‌‌ها و احتمال کنش طرف مقابل، تصمیم‌گیری می‌کنند.

کشورها بازیگرانی هستند که در محیط آشوب‌زده بین‌الملل به دنبال منافع ملی خود هستند. منافع ملی هر کشور ایجاب می‌کند برای حفظ مرزها، تمامیت ارضی، ثبات حکومت، رفاه شهروندان و نفوذ بین‌الملل دست به اقدامات نظامی و دیپلماتیک بزنند. ایران کشوری باستانی، قدرتمند و باسابقه و دارای تداوم فرهنگی است که بر محیط پیرامون خود به لحاظ روبناهای مشروعیت زبان فارسی، تشیع، اسلام و انقلاب اثرگذار است.

اوضاع پیچیده‌ای بر ایران حاکم شده است. راست جدید در جهان قدرت گرفته و نظم منطقه نیز ائتلاف‌های ارتجاعی و تجدیدنظرطلبانه را شروع کرده است. در ایران کشورداری با برساخته‌هایی چون قومیت و فدرالیسم دست به گریبان است که نتیجه آنها پدیدار و غلبه امر محلی بر امر ملی است.

ایرانیان از پیشگامان تاریخ بوروکراسی بوده‏‏‌اند. از عصر باستان تا دوران اسلامی، نظام اداری ایران به‌عنوان الگویی برای سازمان‌دهی، مدیریت و پایداری حکومت‏‏‌ها نقش کلیدی ایفا کرده است.

متخصصان علوم سیاسی معتقدند همه راه‌ها به سیاست ختم می‌شود؛ اما پرسش اساسی این است که کدام سیاست می‌تواند زمینه‌ساز توسعه باشد؟ سیاست به‌مثابه امر حکومت، حکمرانی، وفاق یا تعارض یا سیاست به‌عنوان امر اجتماعی و خیابانی؟

ارزیابی به‌عنوان یکی از مراحل کلیدی در چرخه سیاستگذاری عمومی، نه‌تنها جایگاه پایانی در فرآیند را به خود اختصاص می‌دهد، بلکه تضمین‌کننده اثربخشی، پاسخ‌گویی و تحقق اهداف سیاست‌ها نیز هست.

قانون چیست؟ این پرسش یکی از بنیادی‌ترین دغدغه‌های اندیشمندان حقوق، سیاست و فلسفه بوده است. قانون را می‌توان جوهر سیاستگذاری عمومی دانست؛ ابزاری که برای تنظیم روابط انسانی، حفظ حقوق و ارتقای عدالت در جامعه به‌کار می‌رود.

مرحله اجرا در چرخه سیاستگذاری عمومی به‌عنوان یکی از حساس‌ترین و مهم‌ترین مراحل، در کشور ما با چالش‌های جدی روبه‌رو است. طراحی دقیق سیاست‌ها و تدوین چشم‌اندازهای بلندمدت و برنامه‌های توسعه، زمانی به موفقیت می‌رسند که اجرای آنها به شکل موثر، منسجم و کارآمد انجام شود. متاسفانه، در شرایط کنونی، ضعف‌های ساختاری و عملکردی در این مرحله، بسیاری از اهداف توسعه‌ای را غیرقابل‌دسترس کرده و اعتماد عمومی به نهادهای اجرایی را کاهش داده است.