دکتر احمد رشیدی‌نژاد

درحالی‌که مذاکرات میان ایران و آمریکا، پس از دو دوره درگیری نظامی ۱۲ و ۳۹روزه، به‌دلیل اختلافات بنیادین بر سر برنامه هسته‌ای، تنگه هرمز و رفع تحریم‌ها عملا متوقف شده و میز گفت‌وگو خالی مانده است، جنوب لبنان مانند سواحل خلیج فارس، هر روز صحنه تجاوز جنگنده‌های اسرائیلی و نقض آشکار آتش‌بس است. این همزمانی تناقض‌آمیز تعلیق دیپلماسی و تشدید میدانی، نشان می‌دهد که لبنان دیگر صرفا یک محور فرعی، بلکه به گره‌گاه اصلی بن‌بست بدل شده است.

در تاریخ چهارشنبه ششم خرداد، کاخ سفید شاهد اظهارنظری بی‌سابقه بود: دونالد ترامپ در جمع کابینه و مقابل دوربین‌ها، سلطان‌نشین عمان را تهدید کرد که «منفجر خواهد شد». این سخن واکنش‌های تندی در پی داشت و حتی سناتورهای آمریکایی آن را «اشتباه پشت اشتباه» خواندند. اما این تهدید تنها بخش کوچکی از فشار گسترده واشنگتن به قدیمی‌ترین متحد عرب خود در جنوب خلیج فارس است.

روابط بین‌الملل مملو از پیمان‌های اتحاد است، اما در این میان، گونه‌ای خاص از اتحاد وجود دارد که می‌توان آن را «تله استراتژیک» نامید. تله‌ای که در آن یک ابرقدرت به تدریج از نقش یک حامی، به گروگان یک متحد کوچک اما ماجراجو تبدیل می‌شود. حمله اخیر آمریکا به ایران، که در دو مرحله- نبرد ۱۲ روزه و سپس نبرد رمضان- شکل عملیاتی به خود گرفت، نه برآمده از منافع مستقیم و حیاتی ایالات متحده، بلکه بیش از هر چیز، نتیجه تحریکات و فشارهای مستمر اسرائیل است. آنچه امروز در حال رخ دادن است، مصداق بارز همان تله تاریخی است: آمریکا برای حمایت از اسرائیل، خود را درگیر باتلاقی در تنگه هرمز و خلیج‌فارس کرده که خروج از آن بدون تزلزل در هژمونی جهانی‌اش ناممکن به نظر می‌رسد.

عملیات «خشم حماسی» که از اواخر فوریه ۲۰۲۶ آغاز شده، خیلی زود از یک رویارویی دوطرفه فراتر رفته و دوستی‌های دیرینه غرب را به محک آزمایش گذاشته است. اروپایی‌ها که واشنگتن بارها آنها را برای مشارکت در رویارویی یا گشودن تنگه هرمز تحت فشار قرار داده است، با صراحتی بی‌سابقه دست رد بر سینه آمریکا می‌زنند. اسپانیا این جنگ را «نامشروع و غیرقانونی» می‌خواند و پاریس و برلین نیز همچون دیگر کشورهای اروپایی، بارها اعلام کرده‌اند که این نبرد، جنگ آنها نیست. این واگرایی چنان عمیق است که ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بارها تهدید به خروج از ناتو می‌کند و اکنون زمزمه‌های خروج نیروهای آمریکایی از آلمان، ایتالیا و اسپانیا به گوش می‌رسد؛ زنگ خطر برای اتحادی که روزی ستون فقرات امنیت غرب بود، آن هم درست در زمانی که ارتش روسیه پشت دروازه‌های شرقی ناتو در حال پیشروی در خاک اوکراین است.

مذاکرات فشرده ۲۱ ساعته میان ایران و ایالات متحده در اسلام‌آباد، هرچند بی‌نتیجه ملموسی پایان یافت، اما ردپایی از برداشت‌های متفاوت و راهبردهای متقابل بر جای گذاشت. جمله کوتاه جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، که گفت: «آنها تصمیم گرفته‌اند شرایط ما را نپذیرند»، تصویری روشن از دیدگاه واشنگتن ارائه می‌دهد؛ دیدگاهی که از نظر تهران نیز محور اصلی اختلافات بود. ایران معتقد است که آمریکا با نگاهی غیرواقع‌بینانه و بدون آمادگی برای گفت‌وگویی برابر وارد مذاکرات شده است. هر دو طرف، با تکیه بر تصوری از «برتری» خود در سطح منطقه و عرصه جهانی پای میز نشستند و با همان برداشت نیز آن را ترک کردند. با این حال، مجالی برای ادامه دیپلماسی باز مانده است؛ مجالی که اکنون بیش از هر زمان دیگری به یک «کارت راهبردی» گره خورده است: تنگه هرمز.

در جهان امروز، قدرت تنها با معیارهای سنتی مانند توان نظامی یا حجم اقتصاد سنجیده نمی‌شود. آنچه یک کشور را به بازیگری موثر در عرصه جهانی تبدیل می‌کند، شبکه‌ای از متحدان و شرکای استراتژیک است که همچون زنجیر به هم پیوند خورده‌اند. در فضای بین‌الملل که نهاد مرکزی برای تضمین امنیت وجود ندارد،