منصور بیطرف

سفر رئیس جمهور چین به واشنگتن و حواشی مذاکرات دو رئیس کشور پرقدرت دنیا از مهم‌ترین عناوین روزنامه‌های روز شنبه جهان بود. این در حالی است که همچنان موضوع جنگ ایران و فشارهای اقتصادی آمریکا علیه ایران، صفحات اول روزنامه‌های دنیا را از آن خود کرده است. سفر شی جین پینگ به آمریکا بنا به گفته رسانه‌های معتبر دنیا مانند رویترز حول ۴ «ت» می‌چرخید: تجارت، تکنولوژی، تهران و تایوان. اما آن طور که پیدا است دستاورد مهمی حول این ۴ «ت» هم به‌دست نیامده است.

درحالی‌که رئیس جمهوری ایالات متحده در مجمع عمومی سازمان ملل، ایران را تهدید چندباره به نابودی کرد، نامزدهای جمهوری‌خواه برای انتخابات میان‌دوره‌ای سنا و کنگره در ایالت‌های کلیدی، خودشان را از جنگ‌طلبی ترامپ دور می‌کنند.

این هفته شاهد رویدادهای مهم جهانی هستیم. از نشست سران کشورهای عضو سازمان ملل گرفته تا دیدار مهم روسای جمهور ایالات متحده آمریکا و چین که قرار است روز چهارشنبه صورت بگیرد. دیداری که بحران‌های جهانی از جنگ ایران گرفته تا خطرات ژئوپلیتیک دریای چین منتظر نتایج آن هستند.

جهان به نظر پرآشوب می‌آید. از یک طرف جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران خاورمیانه و اقتصاد جهان را به بحران کشانده و از طرف دیگر جنگ روسیه علیه اوکراین، آشوب را به لبه مرز اروپا رسانده است. آیا باید تا ۱۰۲ روز دیگر که سال ۲۰۲۶ به پایان می‌رسد، منتظر زلزله‌ای در پهنه سیاست جهان باشیم؟

بدون شک دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده هرگز فکرش را نمی‌کرد، جنگی را که با ایران شروع و او را وارد تله‌ای می‌کند که رهایی از آن به سختی خواهد بود. بحران انرژی در آمریکا و جهان و بی‌ثباتی در اقتصاد جهانی دستاورد جنگی است که ۶ ماه پیش آمریکا علیه ایران آغاز کرده است. جنگی که تبعات آن هم چنان روی اقتصاد جهان سنگینی می‌کند. روزنامه‌های مهم جهان همچنان به اخبار جنگ ایران و پیامدهای اقتصادی آن می‌پردازند.

بحران خاورمیانه، پیشروی یمنی‌ها و تسخیر موقعیت کلیدی باب المندب توسط آنها و کاهش شدید صادرات نفت عربستان از مهم‌ترین رویدادهایی است که روزنامه‌های جهان به آن پرداخته‌اند.

تیتر صفحات اول روزنامه‌های روز شنبه جهان حول سه محور نشست سران بریکس؛ جنگ آمریکا علیه ایران و بیست و پنجمین سالگرد حادثه ۱۱ سپتامبر می‌چرخد.

جنگ آمریکا علیه ایران و پاسخ‌های متقابل ایران، قیمت نفت برنت را در بازارهای جهانی به بشکه‌ای ۱۰۰ دلار رساند. این قیمت از ماه ژوئیه به این طرف بی‌سابقه است. جنگ ایران و بسته ماندن تنگه هرمز و اثر آن بر اقتصاد کشورها و جهان همچنان سرتیتر و عناوین اول روزنامه‌های مهم جهان است.

روزنامه‌های معتبر جهان دیروز به دو موضوع مهم تشدید تنش‌ها در تنگه هرمز و پیروزی حزب راست افراطی در آلمان پرداختند.

روزنامه‌های مورد بررسی روز شنبه جهان حول محور جنگ آمریکا علیه ایران و تاثیرات بسته شدن تنگه هرمز بر اقتصاد کشورها و نیز سیاست آتی ایالات متحده علیه ایران متمرکز بود.

توافق یا تفاهم‌نامه ایران و آمریکا، آن طور که رسانه‌ها گفته‌اند به زودی امضا خواهد شد. شاید هم تا زمان انتشار این یادداشت امضا شده باشد. اما درگیری ایران و آمریکا طی ۴۷ سال گذشته، چه در شیوه درگیری و چه در نوع ابتکار همواره محل مناقشه و نظر بوده است. یکی از این مناقشه‌ها از سوی رابین رایت، نویسنده نیویورکر، مطرح شده است.

جنگ ایران و بسته شدن تنگه هرمز، سیاستگذاری اقتصاد جهان را هم دچار سردرگمی کرده است. دلیل طرح این گزاره را می‌توان با بررسی رویدادهای پیشِ‌رو و همچنین مرور رخدادهای گذشته تبیین کرد.

روز جمعه تولسی گابارد، مدیر اطلاعات ملی آمریکا، از سمت خود استعفا داد. این دومین استعفا پس از جو کنت - مدیر بخش ضد تروریسم امنیت ملی آمریکا، در این اداره از شروع جنگ ایران است. در استعفایی که گابارد ارائه کرده، علت استعفا را نگهداری از شوهر مبتلا به سرطان عنوان کرده است، اما آن طور که رسانه‌ها اعلام کرده‌اند از ماه آوریل شایعاتی منتشر شده بود که گابارد به احتمال زیاد کنار گذاشته می‌شود.

روزنامه دنیای‌اقتصاد در شماره روز پنج‌شنبه خود به مدت زمان مورد نیاز بازسازی اقتصادی پس از جنگ پرداخته بود؛ سوژه بکر و نابی بود. براساس برآورد نویسندگان این روزنامه بین ۲ تا ۸سال - با در نظر گرفتن میزان سرمایه‌گذاری و رشد تولید ناخالص داخلی- زمان می‌برد تا خسارت ۲۷۰‌میلیارد دلاری ناشی از جنگ جبران شود؛ یک برآورد نسبتا منطقی. اما بیاییم از زاویه دیگری به این موضوع نگاه کنیم. در واقع بیاییم از تجربیات جنگی کشورهای دیگر به‌ویژه کشورهایی که در دوران جنگ جهانی دوم شدیدترین آسیب‌ها و خسارت‌ها را دیدند، بهره ببریم. اما قبل از پرداختن به این موضوع نگاهی بیندازیم به مقایسه خسارت جنگ ۴۰روزه با جنگ ۸ساله تحمیلی عراق علیه ایران. طی ۴۰روز بنا به گفته خانم مهاجرانی، سخنگوی دولت، ۲۷۰‌میلیارد دلار خسارت مستقیم و غیرمستقیم ناشی از جنگ بوده است.

بانک مرکزی ترکیه روز پنج‌شنبه مجوز یکی از بزرگ‌ترین بانک‌های پول الکترونیک این کشور را لغو کرد. موسسه پول الکترونیکی که به نام پاپارا شناخته می‌شد، از روز پنج‌شنبه عملا به خدماتش پایان داده شد. از روز جمعه هر فردی که می‌خواست با کارت پاپارا خرید کند، متوجه می‌شد که اجازه برداشت به آن کارت داده نمی‌شود. شاید در وهله اول خریدار فکر می‌کرد مشکلی برای کارت یا دستگاه پوز پیش آمده است، اما وقتی وارد اپلیکیشن پاپارا می‌شد با اطلاعیه‌ای مواجه می‌شد که دستور بانک مرکزی را منتقل می‌کرد. لغو مجوز پاپارا در حال حاضر یکی از اخبار مهمی است که نه فقط در جامعه ترکیه، بلکه در میان سایر کشورها از جمله ایرانی‌ها هم می‌چرخد. پاپارا از سال۲۰۱۶ با اخذ مجوز از بانک مرکزی ترکیه فعالیت خود را با سرمایه‌ای معادل ۱۰۰‌میلیون لیر آغاز کرد.

سال گذشته در چنین روزهایی مقاله‌ای با عنوان «آیا چین (کامالا) هریس را ترجیح می‌دهد یا ترامپ را؟» از سوی سه اندیشمند چینی به نام‌های وانگ جیسی، هو ران و ژائو جیان‌وی در سایت فارن‌افرز منتشر شد. اهمیت این مقاله به آن خاطر بود که اولا آمریکا هنوز گرم انتخابات بود و گمانه‌زنی‌ها هرچند به سمت برنده شدن ترامپ بود، اما با این حال احتمال نه چندان کمی هم می‌رفت که هریس برنده شود و ثانیا این مقاله از سوی وانگ جیسی، بنیان‌گذار موسسه مطالعات بین‌المللی و استراتژیک دانشگاه پکن، همراه با دو پژوهشگر همان موسسه نگاشته شده بود. چرا وانگ جیسی این‌قدر مهم است و حال که هنوز «نگاه به شرق» در کشور طرفداران زیاد دارد، چرا از وانگ جیسی، واقع گرایی را نیاموزیم؟

در میان صاحب‌نظران داستان جالبی از نفوذ وجود دارد. صحت و سقم این داستان معلوم نیست، اما با توجه به خصلت سازمان‌های جاسوسی می‌تواند تا اندازه‌ای مقرون به صحت باشد. داستان از این قرار است که در دوره رهبری مارشال تیتو بر یوگسلاوی سابق یکی از مشاوران او جاسوس سازمان سیا از آب درآمد. مارشال تیتو او را خواست و گفت من تو را بیش از ۳۰سال است می‌شناسم از تو مدرکی دال بر اینکه اطلاعاتی را به بیرون درز داده باشی هم نیست. تو چه جاسوسی بودی و چگونه جاسوسی می‌کردی؟ این جاسوس سیا پاسخ داد که من اطلاعاتی را به بیرون درز نمی‌دادم، اما به شما مشاوره‌های غلط می‌دادم. مثلا می‌خواستی فلان فرد را که بسیار شایسته است وزیر یا استاندار فلان منطقه بکنی، وظیفه من این بود که نگذارم این فرد سمتی را در دولت بر عهده بگیرد و یک فرد بی‌لیاقت را به شما معرفی می‌کردم تا از این طریق به کشور ضربه بزنم.

۲۳ خردادماه ساعت حدود ۳:۳۰ بامداد، اسرائیل در سه عملیات جداگانه به ایران حمله کرد و جنگ ۱۲روزه‌ای را رقم زد که بدون شک در آینده جزو دروس نظامی خواهد شد. یکی از این عملیات که منجر به شهادت چند تن از فرماندهان نظامی کشور شد و عملیاتی به‌نام «نارنیا» که ۹ نفر از دانشمندان هسته‌ای را ترور کرد. عملیات سوم هم حمله به سیستم‌های ناوبری و پرتاب‌کننده‌های موشکی بود که هرچند هنوز از سوی مقامات ایران میزان خسارات آنها معلوم نشده اما تاخیر در مجوز پروازها پس از اعلام آتش‌بس در آسمان‌های غربی، مرکزی و جنوبی کشور نشان از آسیب این سیستم‌ها می‌دهد.

جوزف نای، واضع و نظریه‌پرداز «قدرت نرم» روز سه‌شنبه در ۸۸سالگی درگذشت. در واقع خبر درگذشت او در همان روزی اعلام شد که پاپ انتخاب می‌شد. شاید در وهله اول این دو به هم ارتباط نداشته باشند، اما بهتر است بدانیم که جوزف نای همان چیزی را تئوریزه کرد و وارد سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا کرد که پاپ‌های واتیکان، قرن‌ها آن را موعظه می‌کردند: «دل‌های مردم را زبان نرم می‌رباید!» (عهد عتیق - امثال سلیمان)

جنگ تجاری ترامپ چهارشنبه هفته گذشته با اعلام تعرفه‌های جهانی به اوج خود رسید. شدت این تعرفه‌ها و سپس محکم ایستادن رئیس‌جمهور آمریکا بر روی این تعرفه‌ها به حدی بود که دوشنبه گذشته بورس‌های جهانی به هم ریخت و شاخص‌ها در این بازارها یکی پس از دیگری سقوط کردند.

اوضاع و احوال سیاسی جهان در ایام عید، مسیر هیجان‌انگیز و پیش‌بینی‌نشده‌ای را پشت سر گذاشت. عامل و فاکتور مهم این هیجان و پیش‌بینی‌ناپذیری، کسی نبود جز «ترامپ». در ایام تعطیلات، ترامپ توانست با زلنسکی بر سر آتش‌بس جنگ روسیه با اوکراین به توافق برسد؛ هرچند که هنوز پوتین در این زمینه سکوت کرده و سبب خشم ترامپ شده است. تعرفه ۲۵درصدی بر واردات خودرو به آمریکا و نیز یک تعرفه پایه‌ای ۱۰درصد بر تمام کشورهای جهان (به جز روسیه) وضع کند؛ اتفاقی که یکی از تحلیلگران اقتصادی صندوق بین‌المللی پول آن را به مثابه انداختن بمب اتمی بر اقتصاد جهان توصیف کرد و مهم‌تر از همه اینها نامه‌ای برای رهبری جمهوری اسلامی ایران در زمینه توافق –البته همراه با تهدید– بنویسد.

انتخاب دونالد ترامپ به‌عنوان رئیس‌جمهور ایالات متحده در سال ۲۰۲۵ شوک قابل‌توجهی به نظام بین‌الملل وارد کرد. این شوک نه‌تنها ابعاد اقتصادی داشت، بلکه پیامدهای سیاسی گسترده‌ای نیز در پی داشت.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا بالاخره تهدیدی را که پیش از این هشدار داده بود (اعمال تعرفه‌های ۲۵‌درصدی بر واردات کالا از کانادا و مکزیک و ۱۰‌درصدی بر واردات کالا از چین) شنبه شب عملیاتی کرد. این تعرفه‌ها هرچند از نگاه ترامپ برای کمک به اقتصاد آمریکا از یک طرف و تنبیه سیاستی از طرف دیگر، بیان‌شده، اما از نگاه کارشناسان و تحلیلگران اقتصادی و سیاسی، اعمال تعرفه‌ها نه‌تنها برای اقتصاد آمریکا بلکه برای اقتصاد جهان زیان و خسارتی برجای می‌گذارد که به این زودی‌ها نمی‌توان آن را برطرف کرد؛ در واقع ترامپ با اعمال این تعرفه‌ها که پیش‌بینی می‌شود به‌زودی بر کشورهای دیگر اروپایی اعمال شود، جنگ تجاری‌ای را آغاز کرده که پیش از این سابقه نداشته‌است. هرچند ترامپ با استفاده از اختیارات قانونی خود این تصمیم را گرفته‌است اما به عقیده کارشناسانی که با رویترز مصاحبه کرده‌اند این تصمیم می‌تواند در معرض پیگردهای حقوقی قرار گیرد؛ زیرا ترامپ فرمان اجرایی خود را بر مبنای قانون معروف به «قانون اختیارات اقتصادی در شرایط اضطراری بین‌المللی» (IEEPA) گرفته‌است.

دونالد ترامپ امروز - ۲۰ ژانویه ۲۰۲۵ - با مراسم سوگند وارد کاخ سفید می‌شود و دور دوم ریاست‌جمهوری خود را آغاز می‌کند. فی الواقع کسی فکر نمی‌کرد ترامپ که در انتخابات ۲۰۲۰ از جو بایدن شکست خورد – هر چند که خودش اعتقاد به شکست نداشت و ندارد – دوباره وارد عرصه انتخابات شود زیرا سابقه تاریخی قوی در این زمینه وجود نداشت که رئیس‌جمهور شکست‌خورده دوباره وارد مبارزه انتخاباتی شود و کسی هم فکر نمی‌کرد با اتهاماتی که دونالد ترامپ با آنها مواجه است – از قبیل سوءرفتارهای جنسی، فرار از مالیات، دادن رشوه و نیز بانی حمله به کنگره در ۶ ژانویه ۲۰۲۰ – بخواهد دوباره وارد عرصه انتخابات شود.

چهاردهمین انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در شرایطی برگزار شد که رئیس‌جمهوری سابق ایران، سیدابراهیم رئیسی، در یک سانحه هوایی به شهادت رسید. همین اتفاق سبب برگزاری انتخابات زودهنگام -یک‌سال زودتر از موعد- ریاست‌جمهوری شد؛ انتخاباتی که به پیروزی مسعود پزشکیان، نامزد مورد حمایت اصلاح‌طلبان منجر شد. انتخاب پزشکیان در واقع تغییر نگاه ملی به سیاست خارجی هم بود. اگر در دو دولت سابق سیاست خارجی به دلایلی تعلیق یا قفل شده بود، اما در دولت چهاردهم سمت و سوی سیاست خارجی، حل چالش‌های موجود است. این نگاه به نوعی علامتی به کشورهای اروپایی و ایالات متحده بود. کشوری که به‌تازگی انتخابات ریاست‌جمهوری هم در آن برگزار و به پیروزی دونالد ترامپ منتهی شد.

فرد پشت پرده سیاست‌های اقتصادی ترکیه چه کسی می‌تواند باشد؟ رجب طیب‌اردوغان بیش از دو دهه است که فرد اول تصمیم‌گیرنده سیاست‌های ترکیه است. در این مدت همیشه یک فرد در کنار او بوده و رابط میان دولت و مردم و بازرگانان است.