جنگ خلیج‌فارس و اقتصاد شهرهای منطقه
شهرهایی مانند دبی، ابوظبی، شارجه و دیگر امیرنشین‌های امارات، دوحه قطر، کویت و شهرهای عربستان سعودی طی بیش از یک دهه گذشته سرمایه‌گذاری‌های هنگفتی را در زمینه جذب توریسم انجام داده بودند و توفیق‌هایی را نیز در این زمینه به‌دست آورده بودند که نمونه آن توریسم ورزشی بوده که در قالب رویدادهایی مانند برگزاری جام جهانی و جذب چهره‌های مطرح ورزشی انجام گرفته است. تنها در سال۲۰۲۵ این منطقه پذیرای بیش از ۱۰۰میلیون گردشگر بین‌المللی بوده که بیش از ۷درصد کل گردشگری جهانی را شامل بوده است. این منطقه به‌دلیل سرمایه‌گذاری بالا و جذابیت بین گردشگران به‌گونه‌ای بوده که طبق گزارش نشریه فوربس با وجود همه‌گیری و ویرانی‌هایی که بر صنعت سفر جهانی تحمیل کرد، خاورمیانه تنها منطقه‌ای بود که تا سال۲۰۲۳ توانست از آمار پیش از همه‌گیری فراتر رود؛ درحالی‌که سایر مناطق برای دستیابی به این وضعیت به زمان بسیار بیشتری نیاز داشتند. اما این روند در اواخر فوریه متوقف شد؛ زمانی که با آغاز درگیری‌ها و هدف قرار گرفتن امارات و قطر توسط پهپادها، هزاران مسافر در دبی، ابوظبی و قطر سرگردان شدند و تا پایان ماه مارس، ۳۰هزار پرواز لغو شد.
صنعت گردشگری به شدت تحت تاثیر امنیت قرار دارد؛ کارشناسان پیش‌بینی کرده‌اند که به دلایل امنیتی و عدم رغبت ورود گردشگران به این منطقه باعث کاهش ۲۷درصدی توریسم منطقه خواهد شد. صنعت گردشگری سالانه این منطقه حدود ۳۶۷میلیارد دلار ارزش دارد و کارشناسان هشدار می‌دهند که در صورت ادامه این وضعیت، این درگیری می‌تواند ۳۴ تا ۵۶میلیارد دلار ضرر ایجاد کند. بسیاری از مسافرانی که در ابتدا سفرهای خاورمیانه را برنامه‌ریزی کرده بودند، اکنون مکان‌های جایگزینی مانند یونان، پرتغال، ترکیه و مقصدهای جنوب‌شرقی آسیا را انتخاب می‌کنند. تورگردانان در سراسر جهان در حال تنظیم برنامه‌های سفر و ارائه بسته‌های مسافرتی جایگزین برای تطبیق با ترجیحات در حال تغییر مسافران هستند.
این موضوع یک نکته مهم را به وضوح آشکار می‌کند و آن این است که این شهرها اگرچه تمام جوانب برای تبدیل شدن به مقاصد جذاب گردشگری را رعایت کرده بودند، اما از یک موضوع غافل شدند و آن اتکای امنیتی به پایگاه‌های آمریکایی به جای امنیت درون‌زا بود. توریسم به صنعت شیشه‌ای و شکننده معروف است و شهرهای توریستی منطقه نمی‌توانند و نباید بنیان امنیت خود را بر پایگاه‌هایی قرار دهند که حتی از تامین امنیت خود نیز عاجز بودند. حوزه دیگری که شهرهای کشورهای حوزه خلیج‌فارس اقتصاد خود را بر پایه آن تعریف کرده بودند، اقتصاد دانش‌بنیان و ایجاد هاب‌های فناوری بود. این شهرها پس از سفر سال گذشته ترامپ به این کشورها قراردادهای بلندپروازانه‌ای را با شرکت‌های آمریکایی مانند آمازون در زمینه هوش مصنوعی امضا کردند. قرارداد امارات با ایالات متحده شامل وارد کردن ۵۰۰هزار تراشه پیشرفته هوش مصنوعی از سال۲۰۲۵ بود که همه این اتفاقات بر اثر جنگ به حالت تعلیق درآمده است.
در زمینه شاخص جهانی زیست‌پذیری شهری که پارامترهایی همچون آموزش، فرهنگ، محیط زیست، زیرساخت‌ها و بهداشت و سلامت را شامل می‌شود، جنگ اخیر تاثیر محسوسی بر اقتصاد شهرهای خاورمیانه گذاشته است. بر اساس گزارش اکونومیست در سال۲۰۲۶ نسبت به سال۲۰۲۵ جایگاه شهر مسقط ۱۴پله، شهر کویت ۱۲پله، شهر امان پایتخت اردن ۱۱پله، منامه ۱۰پله، دوحه ۷پله و ابوظبی و دبی هر کدام ۴پله سقوط کرده‌اند در عوض شهرهای چین مانند فوژو، نانجینگ ژوهان و جنگدو ارتقای رتبه داشته‌اند.
در زمینه شاخص رقابت‌پذیری شهرهای کشورهای حاشیه خلیج‌فارس که کم‌کم وارد عرصه رقابت جهانی شده بودند، بر اثر جنگ طبق گزارش سایت آکسفورد اکونومیست با افت مواجه شده‌اند؛ به‌نحوی‌که طبق این شاخص دبی در رده ۵۰، ابوظبی در رده ۸۴ و دوحه در رده ۱۲۳ در سال ۲۰۲۶ قرار دارند. در زمینه سایر شاخص‌های شهری به‌ویژه اقتصاد شهری نیز وضع به همین منوال است. با نگاهی به این آمارها می‌توان گفت این شهرها جایگاه و اعتباری که طی چند دهه سرمایه‌گذاری و برندسازی به دست آوردند بر اثر ماجراجویی آمریکا و اتکا این کشورها به امنیت وارداتی، یک‌شبه بر باد رفت و شاید مدت‌ها طول خواهد کشید تا این تصویر خدشه‌دارشده مجددا ترمیم شود.
* رئیس انجمن علمی اقتصاد شهری ایران
