ایستگاه آخر متروی رایگان؟

 مدیریت شهری معتقد است رایگان شدن مترو به بهبود کیفیت سبد غذایی خانوارهای کم‌درآمد تهرانی منجر شده، ۸درصد بر تعداد متروسواران افزوده و سهم حمل‌ونقل عمومی از جابه‌جایی‌های درون‌شهری را افزایش داده که این موضوع با صرفه‌جویی در مصرف بنزین، منفعت اقتصادی بزرگی را برای کشور به همراه داشته است. اما کارشناسان نگاهی متفاوت به قضیه دارند و اگرچه با رایگان شدن مترو برای دهک‌های پایین درآمدی (یک تا ۳) موافقند، اما براین باورند که هزینه بلیت مترو سهم اندکی در سبد هزینه اغلب خانوارها دارد، حذف این رقم ازسویی کمکی به رفاه اغلب خانوارها (به استثنای چند دهک ابتدایی) ندارد و از سوی دیگر عاملی در جهت افزایش رغبت به استفاده از حمل‌ونقل عمومی نیست. در عین حال تحمیل این هزینه جدید به مدیریت شهری واهمه کاهش کیفیت سفر با مترو و اتوبوس و افزایش خرابی تجهیزات را به همراه داشته است. 

مخالفان بر این باورند که اگر همین رقم صرف نصب آسانسور در ایستگاه‌ها، تعمیر و نوسازی پله‌های برقی و رفع ایرادات سیستم تهویه می‌شد، نقش بیشتری در جذب مسافر بیشتر برای مترو داشت، در عین حال توسعه خطوط و ایستگاه‌های مترو و درواقع بهبود پوشش مترو و اتوبوس به شکل پیوسته در شهر ضرورت افزایش استفاده از حمل‌ونقل عمومی است. عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران، در گفت‌وگویی با «دنیای اقتصاد» در برنامه «خانه اول» دلایل مدیریت شهری برای تصمیم رایگان شدن مترو را شرح داد و ضمن شرح زمان پایان متروی رایگان، اهداف این طرح را نیز شرح داد. البته در زمان انجام مصاحبه، قرار بود که رایگان ماندن مترو برای همه اقشار تا پایان مرداد به اتمام برسد و مدیریت شهری در این زمان اقدامات اجرایی برای رایگان شدن مترو برای همه اقشار را به تصویب برساند؛ اما با تصویب شورای شهر تا اعلام رسمی پایان جنگ هر دوماه یک مرتبه درخصوص استمرار رایگانی برای همه اقشار تصمیم‌گیری می‌شود و همزمان قرار است که شهرداری سازوکار اجرایی برای رایگان شدن برای اقشار خاص را دنبال کند.

طبق صحبت‌های سخنگوی شهرداری حمل‌ونقل عمومی سهمی ۳۵ تا ۴۰درصدی در جابه‌جایی‌های درون‌شهری پایتخت دارد و هر روز یک‌میلیون و ۶۰۰هزار سفر با مترو در تهران به ثبت می‌رسد که با رایگان‌سازی این رقم به یک‌میلیون و ۷۵۰هزار سفر نیز رسیده است. این در حالی است که در اواخر دهه۸۰ حمل‌ونقل عمومی سهمی بیش از ۶۰درصدی از جابه‌جایی‌های درون‌شهری داشت. این سهم در سال‌های پایانی دهه۹۰ به ۵۵درصد رسید و امروز در کمترین میزان قرار دارد. همچنین در سال‌های پایانی دهه۹۰ و پیش از شیوع کرونا روزانه ۲‌میلیون و ۲۰۰هزار سفر با مترو انجام می‌شد، بنابراین هنوز تمایل شهروندان تهرانی به استفاده از مترو به پیش از شیوع کرونا بازنگشته است.

بخشی از کاهش تمایل به استفاده از مترو پس از رفع همه‌گیری کرونا به تغییر سبک زندگی بازمی‌گردد. کارشناسان بر این باورند که رفتار شهروندی به مرور زمان تغییر پیدا می‌کند و بازگشت به روال عادی زمان‌بر است. این استدلال در حالی کاهش تمایل به استفاده از مترو پس از کرونا را شرح می‌دهد، بیانگر بخشی از افزایش سفر با مترو در وضعیت فعلی نیز هست. در دوره جنگ ۴۰روزه بخشی از شهروندان تهرانی به‌دلیل امنیت بالاتر سفر با مترو به این وسیله حمل‌ونقلی روی آوردند؛ بخشی از رشد تقاضای سفر با مترو در شرایط کنونی نتیجه تغییر سبک سفر شهروندان تهرانی و عدم بازگشت به شرایط قبل است.

مزایای متروی رایگان برای شهروندان تهرانی

 عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران، معتقد است: رقم رایگان‌سازی بلیت مترو برای برخی از افراد جامعه در برخی دهک‌های پایین درآمدی، رقم قابل‌توجهی است؛ به‌نحوی که برخی مطالعات نشان می‌دهد این سیاست برای سه دهک پایین درآمدی، به‌صورت مستقیم بر بهبود سبد غذایی خانوار اثرگذار است. البته با شروع جنگ 40روزه با توجه به شرایط خاص کشور، تصمیم بر این شد که برای همراهی با مردم، استفاده از مترو تا پایان جنگ رایگان شود. در ادامه، نظر بر این شد که تا زمان به نتیجه رسیدن لایحه شهرداری، مترو همچنان برای همه اقشار رایگان باقی بماند؛ چراکه نمی‌خواستیم از شرایط رایگان برای همه، به دریافت هزینه از بخشی از مردم و سپس رایگان‌سازی برای گروهی خاص برسیم. بنابراین تصمیم بر این شد که رایگان بودن مترو تا زمان تصویب لایحه نهایی ادامه یابد. در این طرح، قرار نیست بلیت مترو برای همه مردم تهران رایگان شود. لایحه مدنظر شهرداری به این شکل است که قرار است بر بستر باشگاه شهروندی و برای گروه‌های کم‌درآمد اجرا شود.

در شرایطی که کشور با چالش در واردات بنزین مواجه است و این موضوع عرضه سوخت را با دشواری مواجه کرده، اگر طرح رایگان‌سازی مترو بتواند به کاهش مصرف سوخت منجر شود، قطعا چالش مدنظر درخصوص چگونگی تامین هزینه طرح را مرتفع خواهد کرد. مطابق داده اعلامی از سوی مسوولان وزارت نفت، در اردیبهشت 1405، حدود 17.5درصد در مقایسه با اردیبهشت سال قبل کاهش مصرف سوخت در تهران رقم خورد. همچنین در خردادماه نیز مصرف سوخت در تهران نسبت به خرداد سال قبل 4درصد کاهش یافت. بنابراین در 2ماهی که طرح رایگان‌سازی مترو به شکل آزمایشی انجام شد در مجموع 35‌میلیون لیتر کاهش مصرف سوخت در تهران به ثبت رسید.

محمدخانی در تشریح میان افزایش استفاده از مترو در دوره رایگان‌سازی گفت: تعداد مسافران مترو در بازه اول تا هجدهم خرداد نسبت به دوره مشابه سال قبل 2میلیون و 600هزار نفر در این دوره افزایش داشته است. روزانه حدود یک‌میلیون و 600هزار نفر سفر با مترو در تهران ثبت می‌شود و بنابراین در این بازه زمانی به‌طور متوسط هر روز 144 هزار سفر جدید به سفرهای مترو اضافه شده است. این در حالی است که در این زمان مدارس و دانشگاه‌ها مجازی بوده‌اند و احتمالا این رشد تعداد مسافر نتیجه رایگان شدن بوده است.

وی ادامه داد: اگر بازه مورد بررسی به دوره ماهانه تبدیل شود، ظرف خردادماه امسال تعداد سفرها با مترو نسبت به سفرهای با مترو در خرداد سال قبل مجموعا حدود 4 تا 4.5‌میلیون مورد افزایش یافته است. سخنگوی شهرداری تهران تاکید کرد: هر سفر درون‌شهری با مترو، به‌دلیل کاهش استفاده از خودروی شخصی، به کاهش مصرف حدود یک تا 1.2لیتر بنزین منجر می‌شود. بر این اساس، افزایش 4.5میلیون سفر با مترو، کاهش قابل‌توجه مصرف سوخت را به همراه خواهد داشت که این موضوع از منظر ارزی و ریالی، صرفه‌جویی قابل‌توجهی برای کشور ایجاد می‌کند.

آقای دکتر عارف نیز با حضور در شهرداری تهران، از اقدامات و تلاش‌های شهرداری در دوره جنگ تقدیر کردند. در صدر موارد مورد اشاره ایشان، موضوع رایگان‌سازی مترو در روزهای ابتدایی جنگ قرار داشت. همچنین ایشان پس از اطلاع از مخالفت برخی اعضای شورا با این موضوع، پیشنهاد کردند طرح رایگان‌سازی مترو تهران در هیات دولت به تصویب برسد و دولت مابه‌التفاوت هزینه ناشی از کاهش مصرف سوخت را به شهرداری پرداخت کند.

وی تاکید کرد: در شرایط کنونی 40درصد تردد در سطح شهر با حمل‌ونقل عمومی و مابقی با خودروی شخصی انجام می‌شود. این رقم تا پیش از کرونا وضعیت بهتری داشت، اما کرونا باعث شد تا تمایل به استفاده از خودروی شخصی زیاد شود. توسعه حمل‌ونقل عمومی می‌تواند این نسبت را تغییر دهد. طی سال‌های اخیر مدیریت شهری با خرید اتوبوس‌های جدید، نوسازی اتوبوس، خرید اتوبوس برقی، توسعه خطوط مترو و افزایش ناوگان تمایل مردم به استفاده از حمل‌ونقل عمومی را بالا ببریم. اما برای تغییر سبک سفر درون‌شهری نیاز است که در این شرایط با تکانه و شوک مردم را به سمت حمل‌ونقل عمومی جذب کنیم. این رایگان‌سازی قطعا می‌تواند این شوک را به همراه داشته باشد.

در باشگاه شهروندی برای دهک‌های درآمدی پایین طرح حمایتی با رایگان‌سازی مترو را داریم و برای دهک‌های درآمدی بالا موضوع رایگان‌سازی مطرح نیست، بلکه فردی که عوارض را درست و به موقع پرداخت کند، امکان بهره‌مندی از تخفیف‌های بالا برای خود و خانواده‌اش مطرح است. طرح جامع هوشمندی است که می‌تواند کاهش مصرف سوخت را رقم بزند، سهم حمل‌ونقل عمومی در تردد درون‌شهری افزایش یابد و طرح‌های تشویقی برای تامین درآمدهای پایدار شهر نیز رقم بخورد. مرکز مطالعات شهرداری تهران با پیمایشی میزان رضایت شهروندان تهرانی از مترو و اتوبوس رایگان را جویا شده است، نتیجه نشان داد که 91درصد شهروندان از رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی رضایت دارند.

به محض آغاز به کار این دوره مدیریت شهری در پایان تابستان 1400 رویکرد اصلی تقویت ناوگان حمل‌ونقل عمومی بود، در شرایط کنونی نیز رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی رقیبی برای افزایش تعداد ناوگان نیست. بیشترین تعداد خرید اتوبوس در این دوره مدیریت شهری نسبت به تمامی ادوار گذشته انجام شده است، این آمار جدا از خرید اتوبوس توسط دولت و براساس خرید شهرداری اعلام می‌شود. در خصوص مترو نیز در این دوره بزرگ‌ترین قرارداد خرید واگن با چینی‌ها در این دوره منعقد شد. مترو تهران هزار و 500 واگن دارد، طبق توافق قرار است که هزار و 70 واگن از طریق چین خریداری شود و به متروی تهران افزوده شود. امیدواریم در ماه‌های آینده خبرهای خوبی از ورود اولین قطارهای جدید چینی به کشور اعلام شود. طبق قرارداد باید هر ماه 3 رام قطار (21 واگن) چینی به ایران تحویل داده شود.

با اسکن کیوآرکد ویدئوی گفت‌وگو را در کانال تلگرام «رصدخانه بازار مسکن» ببینید