انسداد در گلوگاه‌های انرژی

دنیای اقتصاد - حمید ملازاده : در سال‌های گذشته، هر زمان صحبت از قیمت نفت به میان می‌آمد، نگاه‌ها بیش از هر چیز به تابلوی معاملات بورس‌های بین‌المللی و قیمت نفت برنت یا وست‌تگزاس اینترمدیت (WTI) دوخته می‌شد. اما اکنون در بحبوحه تشدید تنش‌های ژئوپلیتیک در خاورمیانه، بسیاری از معامله‌گران و شرکت‌های نفتی معتقدند تصویر واقعی بازار دیگر در معاملات آتی دیده نمی‌شود، بلکه باید آن را در بازار فیزیکی نفت جست‌وجو کرد؛ بازاری که در آن، پالایشگاه‌ها برای خرید محموله‌های واقعی نفت خام رقابت می‌کنند و نشانه‌های کمبود عرضه، بسیار پررنگ‌تر از آن چیزی است که قیمت شاخص‌های جهانی نشان می‌دهد. به گفته معامله‌گران و تحلیلگران بازار انرژی، در هفته‌های اخیر اختلاف میان قیمت نفت در بازار فیزیکی و قیمت قراردادهای آتی به‌طور محسوسی افزایش یافته است؛ موضوعی که از نگاه کارشناسان، نشان‌دهنده فشار واقعی بر عرضه نفت و افزایش نگرانی خریداران نسبت به دسترسی به محموله‌های قابل تحویل است.

بازار فیزیکی نفت چیست؟

بازار فیزیکی، بازاری است که در آن نفت خام واقعی (و نه قرارداد کاغذی) میان تولیدکنندگان، شرکت‌های بازرگانی و پالایشگاه‌ها خرید و فروش می‌شود. در این بازار، خریدار به دنبال دریافت یک محموله مشخص در نزدیکترین زمان ممکن و محل تحویل معین است. در مقابل، بازار آتی عمدتا محلی برای معامله قراردادهای مالی است؛ قراردادهایی که برخی از آنها ممکن است هرگز به تحویل واقعی منجر نشوند و بیشتر با هدف پوشش ریسک یا کسب سود از نوسان قیمت‌ها معامله می‌شوند. به همین دلیل، هنگامی که عرضه فیزیکی نفت با اختلال روبه‌رو می‌شود، نخستین نشانه‌های بحران معمولا در بازار فیزیکی نمایان می‌شود، نه در بازار آتی.

چرا بازار فیزیکی داغ‌تر شده است؟

تحولات اخیر در خاورمیانه باعث شده است نگرانی‌ها درباره دسترسی به نفت واقعی افزایش یابد. ادامه تنش‌ها میان ایران و آمریکا، ناامنی در دو تنگه هرمز و باب‌المندب، حمله به نفتکش‌ها در دریای سرخ و اختلال در برخی مسیرهای صادراتی، همگی موجب شده‌اند پالایشگاه‌ها بیش از گذشته به دنبال تامین محموله‌های مطمئن باشند. همزمان، اختلال در بارگیری نفت از پایانه کنسرسیوم خط لوله خزر (CPC) در دریای سیاه که مسیر اصلی صادرات نفت قزاقستان است، بخشی دیگر از عرضه بازار را تحت فشار قرار داده است. مجموعه این عوامل باعث شده رقابت برای خرید محموله‌های آماده تحویل افزایش یابد. بر اساس گزارش رویترز، معامله‌گران می‌گویند در برخی معاملات، قیمت محموله‌های فیزیکی نفت به سطوحی نزدیک ۱۱۵دلار در هر بشکه رسیده است؛ درحالی‌که نفت برنت در همان زمان در محدوده ۹۸ دلار معامله می‌شد. این اختلاف نشان می‌دهد خریداران حاضرند برای دریافت فوری نفت، مبلغی بسیار بیشتر از قیمت شاخص‌های جهانی پرداخت کنند.

چرا پالایشگاه‌ها حاضرند بیشتر بپردازند؟

برای یک پالایشگاه، مهم‌ترین موضوع، ادامه فعالیت واحدهای تولیدی است. توقف حتی چند روزه خوراک پالایشگاه می‌تواند زیان‌های بسیار سنگینی به همراه داشته باشد. از این رو، زمانی که احتمال اختلال در عرضه افزایش می‌یابد، بسیاری از پالایشگاه‌ها ترجیح می‌دهند نفت مورد نیاز خود را با قیمت بالاتر خریداری کنند تا اینکه با خطر کمبود خوراک مواجه شوند. در واقع، آنچه امروز قیمت بازار فیزیکی را بالا برده، کمبود مطلق نفت نیست، بلکه ارزش دسترسی فوری به نفت است. هرچه ریسک حمل‌ونقل، بیمه و امنیت مسیرهای صادراتی بیشتر شود، ارزش محموله‌های آماده تحویل نیز افزایش پیدا می‌کند.

بازار آتی چرا آرام‌تر است؟

در مقابل، بازار آتی علاوه بر عوامل بنیادین، تحت تاثیر انتظارات سرمایه‌گذاران نیز قرار دارد. معامله‌گران این بازار ممکن است انتظار داشته باشند بخشی از تنش‌های سیاسی کاهش یابد یا عرضه نفت در ماه‌های آینده ترمیم شود. به همین دلیل، واکنش قیمت قراردادهای آتی معمولا ملایم‌تر از بازار فیزیکی است. به عبارت دیگر، بازار آتی درباره آینده قیمت‌گذاری می‌کند؛ اما بازار فیزیکی درباره نیاز امروز تصمیم می‌گیرد.

معیار تازه معامله‌گران

یکی از تغییرات مهم هفته‌های اخیر این است که بسیاری از شرکت‌های بازرگانی و تحلیلگران، بیش از آنکه به قیمت برنت توجه کنند، اختلاف قیمت محموله‌های فیزیکی با شاخص‌های جهانی را زیر نظر گرفته‌اند. این اختلاف که در ادبیات بازار با عنوان پرمیوم (Premium) شناخته می‌شود، به یکی از مهم‌ترین شاخص‌های سلامت بازار تبدیل شده است. افزایش پرمیوم به این معناست که خریداران برای دریافت محموله واقعی حاضر به پرداخت مبلغ بیشتری نسبت به قیمت شاخص هستند؛ نشانه‌ای که معمولا از محدود بودن عرضه یا نگرانی نسبت به آینده حکایت دارد.

آیا بازار با کمبود نفت روبه‌روست؟

کارشناسان تاکید می‌کنند آنچه امروز مشاهده می‌شود، الزاما به معنای کمبود تولید جهانی نفت نیست. بسیاری از تولیدکنندگان همچنان نفت تولید می‌کنند، اما انتقال این نفت با موانع بیشتری روبه‌رو شده است. ناامنی مسیرهای دریایی، افزایش هزینه بیمه نفتکش‌ها، طولانی شدن مسیر حمل برخی محموله‌ها (به منظور دور زدن باب المندب) و اختلال در پایانه‌های صادراتی باعث شده است نفت با سرعت کمتری به مقصد برسد. از دید اقتصاد انرژی، این وضعیت به معنای کاهش عرضه موثر است؛ یعنی نفت وجود دارد، اما دسترسی به آن دشوارتر و پرهزینه‌تر شده است. همین مساله باعث می‌شود بازار فیزیکی سریع‌تر از بازار آتی واکنش نشان دهد.

پیام بازار فیزیکی چیست؟

رفتار بازار فیزیکی در هفته‌های اخیر یک پیام روشن برای فعالان صنعت انرژی دارد؛ ریسک امروز بازار بیش از آنکه ناشی از کمبود ذخایر نفت باشد، از اختلال در زنجیره تامین و حمل‌ونقل سرچشمه می‌گیرد. به همین دلیل، قیمت محموله‌های واقعی با سرعت بیشتری نسبت به شاخص‌های جهانی افزایش یافته است. در چنین شرایطی، بسیاری از تحلیلگران معتقدند اگر تنش‌های ژئوپلیتیک ادامه یابد و امنیت مسیرهای صادراتی بهبود پیدا نکند، بازار فیزیکی همچنان سیگنال‌های صعودی قوی‌تری نسبت به بازار آتی ارسال خواهد کرد. به بیان دیگر، در شرایط کنونی دماسنج واقعی بازار نفت دیگر تنها قیمت برنت نیست، بلکه رقابت بر سر محموله‌های واقعی و اختلاف قیمت آنها با شاخص‌های جهانی، تصویر دقیق‌تری از وضعیت عرضه و تقاضای نفت در جهان ارائه می‌دهد.