ایران در میان تولیدکنندگان خاورمیانه سریعترین روند احیای تولید و صادرات را تجربه میکند
توافق؛ سکوی پرتاب نفت
شتاب تولید نفت ایران
درحالیکه معافیت موقت صادراتی فرصت تازهای برای حضور نفت ایران در بازار ایجاد کرده، موسسه Rystad Energy نیز چشمانداز مثبتی از روند تولید نفت کشور ارائه کرده است. بر اساس برآورد این موسسه، تولید نفت ایران که اکنون حدود ۲.۴میلیون بشکه در روز برآورد میشود، در صورت تداوم معافیت تحریمی تا پایان مردادماه میتواند به حدود ۳.۱میلیون بشکه در روز افزایش یابد. اگر این روند با توافقی پایدار و کاهش بلندمدت محدودیتها همراه شود، تولید نفت ایران تا پایان سال حتی میتواند به ۳.۳میلیون بشکه در روز برسد؛ رقمی که از سطح پیش از بحران نیز فراتر خواهد رفت. ریستاد معتقد است ایران سریعترین روند بازیابی تولید را در میان کشورهای منطقه تجربه میکند؛ زیرا دوره توقف تولید کوتاه بوده و تاسیسات بالادستی آسیب جدی ندیدهاند. تجربه پس از توافق هستهای سال۲۰۱۶ نیز نشان میدهد ایران ظرف کمتر از یک سال توانست نزدیک به یکمیلیون بشکه در روز به تولید خود اضافه کند و همین سابقه، مبنای برآوردهای جدید این موسسه قرار گرفته است.
صادرات در مسیر رشد
همزمان با رشد تولید، صادرات نفت ایران نیز وارد مرحلهای تازه شده است. بررسی دادههای رهگیری نفتکشها از جمله کپلر، ورتکسا و Windward نشان میدهد عملیات بارگیری در پایانههای صادراتی کشور به شکل محسوسی افزایش یافته است. برای نخستینبار طی حدود یکهفته، دو اسکله اصلی صادراتی جزیره خارک بهطور همزمان عملیات بارگیری نفت خام را انجام دادهاند؛ نشانهای از بازگشت تدریجی ظرفیت صادراتی ایران. همزمان، نفتکشهای فوقسنگین ایرانی پس از عبور از تنگه هرمز، حمل محمولههای صادراتی را از سر گرفتهاند و سرعت بارگیری در روزهای اخیر افزایش یافته است. کارشناسان معتقدند شرکت ملی نفت ایران تلاش میکند از فرصت محدود ایجادشده نهایت استفاده را ببرد؛ هم با تخلیه نفت ذخیرهشده روی آب و هم با افزایش صادرات جاری، تا درآمدهای ارزی کشور تقویت شود و بخشی از مشتریان سنتی دوباره به بازار نفت ایران بازگردند. در همین راستا، گزارشهای متعددی از رایزنیهای تهران با پالایشگران آسیایی، بهویژه در چین، هند، ژاپن و کرهجنوبی منتشر شده است. وزارت نفت نیز همزمان مذاکرات گستردهای را برای توسعه همکاریهای انرژی با کشورهای آسیایی آغاز کرده تا در صورت تداوم کاهش محدودیتها، بازارهای صادراتی متنوعتری برای نفت ایران ایجاد شود.
بازگشت عرضه در خاورمیانه
احیای صادرات ایران بخشی از روند بزرگتری است که اکنون در بازار انرژی خاورمیانه جریان دارد. بر اساس گزارش ریستاد، طی سه هفته گذشته نزدیک به ۲میلیون بشکه در روز از تولید متوقفشده منطقه دوباره به مدار عرضه بازگشته است. این موضوع نگرانیها درباره کمبود عرضه جهانی را کاهش داده و قیمت نفت برنت را به محدوده ۷۲دلار در هر بشکه رسانده است. این موسسه اکنون پیشبینی میکند بازگشت کامل عرضه نفت خاورمیانه یک فصل زودتر از برآوردهای قبلی محقق شود و تولید منطقه تا پایان سال به حدود ۲۴ تا ۲۵میلیون بشکه در روز برسد. در این میان، عربستان سعودی و امارات نقش مهمی در حفظ جریان صادرات ایفا کردهاند. استفاده از خطوط لولهای که وابستگی کمتری به تنگه هرمز دارند، امکان ادامه صادرات این دو کشور را حتی در اوج تنشها فراهم کرده است. عربستان صادرات خود از بندر ینبع در دریای سرخ را به رکوردهای جدید رسانده و امارات نیز توسعه ظرفیت خط لوله حبشان–فجیره را برای افزایش صادرات بدون عبور از هرمز دنبال میکند. در مقابل، عراق و کویت بهدلیل وابستگی بیشتر به تنگه هرمز و ویژگی مخازن نفتی خود، روند کندتری در بازگرداندن ظرفیت تولید دارند؛ هرچند کویت عرضه محمولههای صادراتی ماه ژوئیه را آغاز کرده و به تدریج تولید خود را افزایش میدهد.
هرمز؛ گره اصلی بازار
با وجود روند رو به بهبود صادرات، تنگه هرمز همچنان مهمترین متغیر بازار نفت باقی مانده است. حملات پراکنده به برخی شناورها در هفتههای اخیر و تداوم فضای امنیتی شکننده، شرکتهای کشتیرانی را همچنان محتاط نگه داشته است. بسیاری از نفتکشها پس از خروج از پایانههای صادراتی سامانه شناسایی خودکار خود را موقتا خاموش میکنند تا ریسک هدف قرار گرفتن کاهش یابد. در عین حال، صادرات نفت و گاز طبیعی مایع کشورهای خلیجفارس متوقف نشده است. محمولههای نفت خام و LNG از پایانههای صادراتی ایران، قطر، امارات و عربستان همچنان راهی بازارهای آسیایی میشوند؛ موضوعی که نشان میدهد جریان عرضه انرژی منطقه، با وجود تنشهای امنیتی، همچنان ادامه دارد. به اعتقاد تحلیلگران، مهمترین عامل تعیینکننده قیمت نفت در ماههای آینده نه صرفا توافق سیاسی، بلکه عادی شدن کامل تردد نفتکشها از تنگه هرمز خواهد بود. کشورهای منطقه فعلا با استفاده از ذخایر موجود توانستهاند صادرات خود را حفظ کنند، اما اگر عبور نفتکشها به شرایط عادی بازنگردد، بخشی از تولیدکنندگان ممکن است ناچار شوند دوباره از حجم تولید خود بکاهند.
فشار بر قیمت نفت
افزایش عرضه نفت ایران در کنار بازگشت تولید سایر کشورهای خلیجفارس، مهمترین عامل افت قیمت نفت طی هفتههای اخیر بوده است. نفت برنت طی هفته گذشته بیش از ۱۰درصد کاهش یافت و به محدوده ۷۲دلار در هر بشکه رسید؛ هرچند تحولات امنیتی اخیر باعث نوسانات مقطعی قیمتها شده است. کارشناسان معتقدند اگر روند افزایش صادرات منطقه ادامه پیدا کند و مذاکرات تهران و واشنگتن نیز وارد مرحلهای پایدار شود، بازار جهانی با کمبود عرضه مواجه نخواهد شد و فشار نزولی بر قیمتها ادامه خواهد یافت. اما هرگونه شکست مذاکرات یا بازگشت درگیریها میتواند به سرعت معادلات بازار را دستخوش تغییر کند.
صادرات کافی نیست
با وجود چشمانداز مثبت تولید و صادرات، کارشناسان تاکید میکنند بازگشت کامل ایران به بازار جهانی انرژی تنها با افزایش فروش نفت محقق نمیشود. مهمترین مانع پیش روی صنعت نفت همچنان محدودیتهای بانکی، بیمهای، مالی و فناوری است؛ محدودیتهایی که طی سالهای گذشته هزینه صادرات نفت را افزایش داده و توسعه بسیاری از پروژههای بزرگ را به تعویق انداخته است. به همین دلیل، موفقیت مذاکرات تنها در صورتی میتواند به نقطه عطفی برای صنعت نفت ایران تبدیل شود که زمینه بازگشت سرمایهگذاران خارجی، انتقال فناوریهای نوین، نوسازی تجهیزات و توسعه میادین مشترک را فراهم کند.
بسیاری از پروژههای راهبردی صنعت نفت، از توسعه میادین مشترک گرفته تا طرحهای فشارافزایی پارس جنوبی و افزایش ضریب بازیافت مخازن، به سرمایهگذاریهای چند ۱۰میلیارد دلاری و فناوریهای پیشرفته نیاز دارند؛ ظرفیتهایی که بدون کاهش پایدار محدودیتهای بینالمللی دستیابی به آنها دشوار خواهد بود. در مجموع، صنعت نفت ایران امروز در نقطهای قرار گرفته که فرصت افزایش صادرات با امکان بازتعریف جایگاه کشور در بازار جهانی انرژی همزمان شده است. معافیت ۶۰روزه و مذاکرات جاری، پنجرهای برای افزایش تولید و فروش نفت گشودهاند؛ اما تثبیت این دستاوردها تنها با دستیابی به توافقی پایدار، عادی شدن تردد در تنگه هرمز، رفع محدودیتهای مالی و جذب سرمایهگذاری خارجی امکانپذیر خواهد بود. از این منظر، آینده صنعت نفت ایران نه فقط در پایانههای صادراتی و مسیر نفتکشها، بلکه بر سر میز مذاکرات نیز رقم خواهد خورد.
