صندوقهای نیکوکاری؛ ابزاری در جهت بازسازی خسارتهای جنگی
راهکاری برای تامین مالی غیرتورمی
تامین مالی خسارتهای ناشی از جنگ معمولا از مسیرهای مختلفی از جمله بودجه عمومی، منابع بانکی و تسهیلات دولتی انجام میشود. با این حال، تجربههای اقتصادی نشان داده است که اتکای بیش از حد به این منابع میتواند تبعات تورمی قابلتوجهی به همراه داشته باشد. به همین دلیل، در سالهای اخیر استفاده از ابزارهای بازار سرمایه برای تامین مالی پروژههای بزرگ اقتصادی و زیرساختی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش «ظرفیت صندوقهای سرمایهگذاری نیکوکاری در بازار سرمایه ایران» نیزکه توسط مرکز پژوهشهای مجلس تدوین شده است؛ با همین رویکرد تدوین شده و بر این نکته تاکید دارد که بازسازی خسارتهای ناشی از جنگ نباید صرفا بر دوش شبکه بانکی قرار گیرد. به اعتقاد نویسندگان این گزارش، استفاده از ظرفیت نهادهای مالی بازار سرمایه میتواند ضمن کاهش فشار بر منابع بانکی، آثار تورمی تامین مالی را نیز محدود کند.
سازوکاری برای تجمیع سرمایههای مردمی
صندوقهای سرمایهگذاری نیکوکاری از جمله نهادهای مالی تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار هستند که با هدف جمعآوری منابع مالی اشخاص حقیقی و حقوقی و هدایت آنها به سمت اهداف عامالمنفعه فعالیت میکنند. این صندوقها در واقع بستری رسمی و شفاف برای مشارکت افراد نیکوکار در پروژههای اجتماعی، فرهنگی، آموزشی، درمانی و زیرساختی به شمار میروند.
منابع جذبشده در این صندوقها توسط مدیران حرفهای سرمایهگذاری مدیریت میشود و سود یا اصل منابع، مطابق چارچوب تعیینشده در امیدنامه صندوق، به پروژههای مورد نظر اختصاص مییابد. فعالیت تحت نظارت سازمان بورس، وجود متولی و حسابرس مستقل و الزام به انتشار گزارشهای عملکردی از جمله ویژگیهایی است که این صندوقها را از شیوههای سنتی جمعآوری کمکهای مردمی متمایز میکند. به باور کارشناسان، همین ساختار شفاف و نظارتپذیر میتواند اعتماد عمومی را افزایش دهد و زمینه مشارکت گستردهتر مردم در تامین مالی پروژههای بازسازی را فراهم کند.
تامین مالی بدون خلق نقدینگی
مهمترین ویژگی صندوقهای نیکوکاری از منظر اقتصاد کلان، غیرتورمی بودن آنهاست. برخلاف تسهیلات بانکی که معمولا با افزایش حجم اعتبار و نقدینگی همراه هستند، صندوقهای نیکوکاری بر پایه تجمیع منابع موجود در اقتصاد فعالیت میکنند. در واقع این صندوقها منابع مالی خرد و کلان افراد را گردآوری کرده و آنها را به سمت پروژههای هدف هدایت میکنند. به همین دلیل، تامین مالی از این مسیر نسبت به روشهای مبتنی بر خلق پول، آثار تورمی کمتری بر اقتصاد خواهد داشت. علاوه بر این، صندوقهای نیکوکاری امکان جذب سرمایههای خرد را نیز فراهم میکنند. به عبارت دیگر، مشارکت در این صندوقها صرفا مختص سرمایهگذاران بزرگ نیست و افراد با توان مالی متفاوت نیز میتوانند در آنها سرمایهگذاری کنند. همین ویژگی میتواند دامنه مشارکت عمومی در فرآیند بازسازی را گسترش دهد.
سه الگوی متفاوت برای جذب منابع
بر اساس مقررات سازمان بورس و اوراق بهادار، صندوقهای نیکوکاری در سه الگوی اصلی فعالیت میکنند که هر یک سطح متفاوتی از مشارکت نیکوکارانه را در برمیگیرد.
در الگوی نخست، سرمایهگذار اصل سرمایه و تمامی منافع حاصل از آن را به امور خیرخواهانه اختصاص میدهد. در این مدل، منابع پرداختشده به صندوق به طور کامل در خدمت اهداف عامالمنفعه قرار میگیرد و امکان بازگشت اصل سرمایه وجود ندارد. از این رو، این الگو بیشترین ماهیت غیرانتفاعی را دارد. در الگوی دوم، اصل سرمایه در مالکیت سرمایهگذار باقی میماند اما سود حاصل از سرمایهگذاری به پروژههای نیکوکارانه اختصاص مییابد. سرمایهگذار در هر زمان میتواند اصل سرمایه خود را برداشت کند. به دلیل همین انعطافپذیری، انتظار میرود این الگو برای طیف گستردهتری از افراد جذاب باشد.
الگوی سوم نیز ساختاری ترکیبی دارد. در این مدل بخشی از سود به امور خیرخواهانه اختصاص پیدا میکند و بخش دیگر به سرمایهگذار تعلق میگیرد. این الگو تلاش میکند میان انگیزههای اقتصادی و اهداف اجتماعی تعادل ایجاد کند و از همین رو میتواند گروه بیشتری از سرمایهگذاران را به مشارکت ترغیب کند.
اولویت با پروژههای عامالمنفعه
مطالعه انجامشده نشان میدهد ظرفیت صندوقهای نیکوکاری بیش از هر چیز در پروژههایی قابل استفاده است که ماهیت عمومی و غیرانتفاعی دارند. به اعتقاد پژوهشگران، هرچه پروژههای هدف از جنبه عمومی و اجتماعی برخوردار باشند، امکان جذب منابع مردمی نیز افزایش خواهد یافت. بر این اساس، مجموعههای ورزشی، بیمارستانها و مراکز درمانی، مدارس، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، مراکز فرهنگی و هنری، پارکها و فضاهای عمومی، مساجد و بقاع متبرکه، راهها، پلها و جادهها از جمله مهمترین حوزههایی هستند که میتوانند از ظرفیت این صندوقها برای بازسازی و توسعه استفاده کنند.
علاوه بر این، برخی بنگاههای اقتصادی با کارکرد عمومی از جمله شرکتهای داروسازی نیز میتوانند در چارچوب اهداف صندوقهای نیکوکاری مورد حمایت قرار گیرند. بهویژه در شرایطی که تامین دارو و خدمات درمانی به یکی از نیازهای اساسی کشور تبدیل شود.
ظرفیتی به نام ایرانیان خارج از کشور
یکی از مهمترین پیشنهادهای مطرحشده در این گزارش، طراحی و راهاندازی صندوق نیکوکاری ارزی است. این پیشنهاد بر این فرض استوار است که بخشی از منابع بالقوه برای بازسازی در اختیار ایرانیان خارج از کشور قرار دارد و میتوان از طریق سازوکارهای شفاف بازار سرمایه این منابع را جذب کرد. راهاندازی صندوق ارزی نه تنها امکان مشارکت ایرانیان خارج از کشور را افزایش میدهد، بلکه میتواند بخشی از نیازهای ارزی پروژههای بازسازی را نیز پوشش دهد. این موضوع بهویژه در پروژههایی که به واردات تجهیزات، فناوری یا مواد اولیه وابسته هستند، اهمیت بیشتری پیدا میکند. با این حال، اجرای چنین ایدهای نیازمند تدوین چارچوبهای مشخص برای دریافت، انتقال، سرمایهگذاری و بازپرداخت منابع ارزی است. موضوعی که بدون همکاری نزدیک سازمان بورس و اوراق بهادار و بانک مرکزی امکانپذیر نخواهد بود.
الزامات موفقیت صندوقهای نیکوکاری
کارشناسان معتقدند موفقیت صندوقهای نیکوکاری تنها به ایجاد آنها محدود نمیشود. معرفی دقیق پروژههای هدف، ارائه گزارشهای منظم از نحوه هزینهکرد منابع، شفافیت عملکرد، تسهیل فرآیندهای صدور مجوز و جلب اعتماد عمومی از جمله عواملی هستند که میتوانند بر موفقیت این ابزار مالی اثرگذار باشند. همچنین هماهنگی میان سازمان بورس، دستگاههای اجرایی، شهرداریها و سایر نهادهای متولی پروژههای بازسازی اهمیت ویژهای دارد. هرچه این هماهنگی بیشتر باشد، امکان هدایت منابع به سمت پروژههای اولویتدار نیز افزایش خواهد یافت. از سوی دیگر، فرهنگسازی و اطلاعرسانی عمومی درباره کارکرد این صندوقها میتواند به افزایش مشارکت مردم کمک کند.
اعتماد، شرط موفقیت صندوقهای نیکوکاری
در شرایطی که تامین مالی خسارتهای ناشی از جنگ میتواند فشار قابلتوجهی بر بودجه دولت و شبکه بانکی وارد کند، استفاده از ابزارهای نوین بازار سرمایه بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است. صندوقهای سرمایهگذاری نیکوکاری یکی از این ابزارها هستند که میتوانند با تجمیع منابع خرد و کلان، تامین مالی پروژههای بازسازی را بدون ایجاد فشار مستقیم بر نقدینگی و تورم تسهیل کنند.
بررسیهای انجامشده نشان میدهد این صندوقها علاوه بر برخورداری از ساختار شفاف و نظارتپذیر، توانایی جذب منابع گسترده مردمی را دارند و در صورت توسعه الگوهای ارزی، حتی میتوانند سرمایههای ایرانیان خارج از کشور را نیز به سمت پروژههای بازسازی هدایت کنند.
از این منظر، صندوقهای نیکوکاری را میتوان یکی از گزینههای قابلتوجه برای تامین مالی غیرتورمی اقتصاد در دوران جنگ و پس از آن دانست. گزینهای که موفقیت آن در گرو اعتماد عمومی، شفافیت عملکرد و هماهنگی میان نهادهای سیاستگذار خواهد بود.
