«شی» رقبا را از میدان به در میکند؛
زلزله سقوط ژنرالها در پکن
وقتی ژنرال «ژانگ یوشیا» در سال۲۰۲۴ در پکن میزبان مقامهای ارشد آمریکایی بود، رفتارش بیش از هر چیز یادآور مردی بود که خود را در امنترین نقطه هرم قدرت میدید؛ فرماندهی که نهتنها از نزدیکترین چهرههای نظامی به شی جینپینگ به شمار میرفت، بلکه عملا معتمد بیچونوچرای رهبر چین در ساختار ارتش آزادیبخش خلق محسوب میشد. زبان بدن، لحن سخن گفتن و صراحت او در گفتوگوها، همگی از جایگاهی حکایت داشت که کمتر فرماندهی در چین امروز از آن برخوردار است.
به گفته جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی وقت ایالات متحده که در این دیدار حضور داشت، ژنرال ژانگ هیچ نشانهای از احتیاط وسواسگونه یا نگرانی از «خوشایند بودن» برای رهبر چین بروز نمیداد. سالیوان بعدها گفت: «او بیپرده و مستقیم صحبت میکرد؛ همانطور که از یک نظامی انتظار میرود، اما در عین حال کاملا پیداست که احساس نمیکرد، باید مراقب هر کلمهاش باشد.» این توصیف، تصویری روشن از فرماندهی ارائه میداد که خود را نه در حاشیه، بلکه در متن قدرت میدید. اما به گزارش نیویورکتایمز، این تصویر از مصونیت و نزدیکی، آخر هفته گذشته ناگهان فرو ریخت. وزارت دفاع چین در بیانیهای کوتاه اعلام کرد که ژانگ یوشیا بهدلیل «نقض قوانین و انضباط سیاسی» تحت تحقیق قرار گرفته است. توضیح بیشتری داده نشد؛ نه درباره ماهیت اتهامها و نه درباره دامنه تحقیق. با این حال، همین اعلام مختصر کافی بود تا ناظران دریابند یکی از ستونهای اصلی قدرت نظامی چین فرو افتاده است.
سقوط ژنرال ژانگ از نظر وزن سیاسی، با دهها پرونده دیگری که طی سهسال گذشته در کارزار بیامان شی جینپینگ علیه فساد و بیوفاداری در ارتش گشوده شده، قابلقیاس نیست. طی این دوره، بیش از ۲۰ مقام ارشد نظامی یا کنار گذاشته شدهاند یا تحت تحقیق قرار گرفتهاند؛ روندی که بهتدریج لایه بالایی فرماندهی ارتش آزادیبخش خلق را تهی کرده است. با این حال، ژانگ یوشیا همواره استثنا تلقی میشد؛ چهرهای که به نظر میرسید فراتر از دسترس این پاکسازیهاست. همین مساله باعث شده که این پرونده حتی تحلیلگران باسابقه چین را نیز غافلگیر کند؛ کسانی که تصور میکردند منطق قدرت در دوران شی جینپینگ را بهخوبی میشناسند. دورانی که او را مقتدرترین رهبر چین از زمان مائو تسهتونگ توصیف میکنند و ویژگی اصلی آن، تمرکز بیسابقه قدرت در دست یک نفر است. جیک سالیوان این اتفاق را «رویدادی زلزلهگونه» خوانده و گفته است: «اینکه شی جینپینگ کسی را کنار بزند که چنین سابقه طولانی و نزدیکی با او داشت، بسیار معنادار است و پرسشهای جدی ایجاد میکند.»
این پرسشها نهفقط درباره سرنوشت یک ژنرال، بلکه درباره منطق حکمرانی در چین امروز مطرح شدهاند. ژنرال ژانگ ۷۵ سال داشت؛ سنی که بهطور معمول میتوانست با بازنشستگی آرام و آبرومندانه همراه باشد. اما شی جینپینگ بهجای این مسیر، ترجیح داد او را بهصورت علنی به چهرهای مسالهدار و مطرود تبدیل کند. سرمقالهای که روز یکشنبه در روزنامه رسمی «ارتش آزادیبخش خلق» منتشر شد، نشان داد که موضوع از نگاه حزب کمونیست، صرفا فساد مالی نیست. در این سرمقاله آمده بود که ژانگ یوشیا و فرمانده دیگری که همزمان تحت تحقیق قرار گرفته، ژنرال «لیو ژنلی» –رئیس ستاد عملیات مشترک ارتش– با «نقض اقتدار رئیس کمیسیون نظامی مرکزی» و تضعیف «رهبری مطلق حزب کمونیست بر ارتش»، به سلامت سیاسی و آمادگی رزمی نیروهای مسلح آسیب جدی وارد کردهاند. در زبان رسمی حزب، این عبارات معنای روشنی دارد: اتهام اصلی، به چالش کشیدن اقتدار شخص شی جینپینگ است.
«شانشان مِی»، پژوهشگر موسسه رَند، در اینباره میگوید: «لحن این اتهامها بیش از آنکه درباره فساد باشد، از یک خیانت سیاسی شخصی حکایت دارد. پیام اصلی این است که آنها در حال عبور از خطوط قرمز شی جینپینگ بودهاند.» به بیان دیگر، مساله اصلی نه پول، بلکه قدرت است. تحلیل سیانان هم بر این نکته تاکید میکند که این پاکسازی را نباید نشانه تزلزل یا ضعف شی جینپینگ دانست. برعکس، بسیاری از کارشناسان آن را جلوهای از قدرت تقریبا بلامنازع او تلقی میکنند. شی از زمان به قدرت رسیدن در سال۲۰۱۲، بهتدریج دامنه پاکسازیهای خود را گسترش داده است: ابتدا رقبای سیاسی، سپس چهرههایی که خود منصوب کرده بود و اکنون حتی نزدیکترین متحدان دیرینهاش.
«جاناتان چین»، پژوهشگر موسسه بروکینگز، میگوید: «این روند نشان میدهد که در این سیستم، هیچکس واقعا در امان نیست. حتی روابطی که طی دههها شکل گرفتهاند، دیگر تضمینکننده بقا نیستند.» به باور او، این مرحله از پاکسازیها به نقطه اوج رسیده و مستقیما لایه بالایی حزب و ارتش را هدف گرفته است. با این حال، همین روند پیامدهایی نیز به همراه داشته است. به گفته «نیل توماس»، پژوهشگر موسسه آسیا سوسایتی، زبان تند سرمقاله ارتش میتواند نشانه آن باشد که ژانگ یوشیا از نظر شی «بیش از حد قدرتمند» شده بود. از سوی دیگر، ممکن است این زبان صرفا توجیهی سیاسی برای کنار گذاشتن فرماندهی باشد که نتوانسته ساختار فاسد تدارکات و تسلیحات ارتش را مهار کند.
در این میان، اتهامهایی بسیار سنگینتر نیز در فضای غیررسمی مطرح شده است. والاستریت ژورنال به نقل از منابع ناشناس گزارش داده که ژانگ متهم است اطلاعات حساس مرتبط با توان هستهای چین را در اختیار ایالات متحده قرار داده و در ازای آن، رشوههایی برای اعمال نفوذ در انتصابات نظامی دریافت کرده است. این ادعاها هنوز تایید رسمی نشدهاند و مقامهای چینی نیز واکنشی نشان ندادهاند. جیک سالیوان این ادعاها را رد کرده و تاکید کرده است که گفتوگوهای او با ژانگ در سال۲۰۲۴ درباره مسائل هستهای، کاملا کلی، غیرمحرمانه و در حضور حدود ۲۰افسر ارشد چینی انجام شده است. بهگفته او، ژانگ اطلاعات مشخص یا حساسی مطرح نکرده است. با این حال، فقدان شفافیت رسمی، زمینه را برای شایعه و گمانهزنی فراهم کرده است. شی جینپینگ و ژانگ یوشیا هر دو به نسل موسوم به «شاهزادگان» تعلق دارند؛ فرزندان انقلابیونی که در کنار مائو تسهتونگ به قدرت رسیدند. پدر ژانگ ژنرالی بود که در شمالغرب چین در کنار پدر شی، «شی جونگشون»، فعالیت میکرد. اگرچه شواهدی از دوستی نزدیک آنها در کودکی وجود ندارد، اما همین پیشینه مشترک انقلابی، پیوند سیاسی عمیقی میانشان ایجاد کرده بود.
ژانگ از معدود فرماندهان ارشد چین بود که تجربه واقعی جنگ را در کارنامه داشت. او در جنگ مرزی طولانی و فرسایشی با ویتنام در سال۱۹۷۹ بهعنوان فرمانده میدانی شناخته شد؛ تجربهای که بعدها در نگاه بسیاری از تحلیلگران، او را به فرماندهی واقعگرا و محتاط تبدیل کرده بود. به نوشته سیانان، حذف پیاپی فرماندهان ارشد، رهبری ارتش چین را در وضعیتی «آشفته» قرار داده است. کمیسیون نظامی مرکزی که پس از بازآرایی سال۲۰۲۲ شش عضو یونیفورمپوش داشت، اکنون عملا به یک عضو فعال محدود شده است. بسیاری از ژنرالهای باتجربه یا کنار رفتهاند یا تحت تحقیق هستند و خلأیی محسوس در سطوح بالای فرماندهی ایجاد شده است. هرچند به گفته کارشناسان، عملیات روزمره ارتش ادامه دارد و افسران رده دوم توانستهاند وظایف اجرایی را بهطور موقت بر عهده بگیرند، اما پرسشهای جدی درباره روحیه نیروها، انسجام فرماندهی و آمادگی رزمی مطرح شده است. این پرسشها بهویژه در ارتباط با جاهطلبیهای راهبردی پکن، از جمله مساله تایوان، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
«درو تامپسون»، مقام پیشین پنتاگون، ژانگ یوشیا را فرماندهی میدانست که «جنگ را دیده و هزینههایش را درک کرده بود» و میتوانست ارزیابی واقعبینانهای از توان آمریکا و تایوان به شی ارائه دهد. او هشدار داده که حذف چنین چهرهای، خطر غلبه نگاههای غیرواقعگرایانه در تصمیمگیریهای نظامی را افزایش میدهد. در نهایت، همانطور که «دِنگ یووِن»، تحلیلگر و سردبیر پیشین یکی از روزنامههای حزب کمونیست چین، میگوید، سقوط ژانگ یوشیا پیام روشنی به نخبگان قدرت در پکن دارد: در چینِ شی جینپینگ، حتی نزدیکترین رابطهها نیز تضمین بقا نیست. این پیام، شاید مهمترین دستاورد سیاسی پاکسازی اخیر باشد که نشان میدهد وفاداری مطلق، تنها معیار ماندن در رأس قدرت است.
