خداحافظی رویای خودکفایی با تخصیص ارز نیمایی
صنعت فولاد ایران در جدال با خودروسازان به جهت واردات بی رویه ورق های سرد و گالوانیزه
سیاستگذاری‌های کلان اقتصادی و صنعتی کشور در دو دهه اخیر در زمینه خودکفایی به سمت و سویی رفته که تمامی صنایع به خصوص صنعت خودرو را به شدت درگیر کرده‌است. در نتیجه سیاستگذاری‌ها، بخش صنعت کشور با سرمایه‌گذاری‌های کلان به تولید داخلی ورق گالوانیزه رسیده و ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای پاسخگویی به نیاز صنعت خودروسازی کشور ایجاد کرده است اما اکنون آمارها نشان میدهد واردات ورق گالوانیزه ، نه‌تنها مانعی برای رونق تولید داخلی شده، بلکه محصولات داخلی را نیز در انبارها انباشته کرده‌است. بررسی داده‌های بورس کالا که مرجع اصلی معاملات این محصول به شمار می‌رود، حاکی از آن است که تقاضای کافی برای خرید ورق‌های داخلی وجود ندارد و میزان معاملات این محصولات به شدت کاهش یافته است.
این وضعیت در حالی رخ میدهد که تولیدکنندگان داخلی، با هدف کاهش اتلاف منابع ارزی و بی‌نیازی از واردات، ظرفیت تولید ورق‌های سرد و گالوانیزه را افزایش داده‌اند. اما اکنون، به‌جای شکوفایی این سرمایه‌گذاری‌ها، بازار داخلی شاهد سقوط رقابت برای خرید این محصولات است. هم اکنون تولیدات آهن و فولاد چین به دلیل استفاده دوباره از سیاست دامپینگ، با قیمتی کمتر از قیمت قابل توجیه اقتصادی به کشورهای دیگر صادر می‌شود اما کشورهایی همچون ترکیه، آمریکا و برزیل در تقابل با دامپینگ چشم بادامی‌ها، تعرفه های سنگینی برای واردات محصولات فولادی چین گذاشته اند. اتفاقی که متاسفانه در ایران به عنوان یک قطب تولید در صنعت آهن و فولاد رخ نداده و تولیدکنندگان داخلی را با مشکلات زیادی درگیر کرده‌است. سقوط میانگین رقابت در تالار معاملات از ۱.۳۹ درصد در سال گذشته به ۰.۳۸ درصد در نیمه اول سال جاری، نشانه‌ای جدی از تغییرات ترجیحات مصرف‌کنندگان و واردات گسترده با نرخ ارز نیمایی است. هم‌اکنون به‌رغم تولید مازاد بر نیاز داخلی، نه‌تنها صادرات این محصولات کاهش یافته، بلکه واردات ورق گالوانیزه نیز ۲۷ درصد رشد کرده است. این شرایط، ضمن تضعیف رقابت‌پذیری تولیدکنندگان داخلی در بازارهای بین‌المللی، تهدیدی جدی برای آینده این صنعت است که باید با بازنگری در سیاست‌های تعرفه‌ای و تقویت صادرات، از شدت آن کاسته شود. طبعا در زمانی که مواد اولیه تولید خودرو در داخل کشور با استانداردها و کیفیت مطلوب تولید می‌شوند، واردات آنها تابعی از وجود رانت است و نمی‌توان به سادگی از آن گذشت. به خصوص وقتی که آمارهای گمرک نشان میدهد در سال گذشته بیش از ۵۴ هزار تن ورق گالوانیزه وارد کشور شد که رشد ۱۸ درصدی را نسبت به سال ۱۴۰۱ نشان میدهد. در نیمه نخست سال جاری نیز حدود ۳۱ هزار تن ورق گالوانیزه وارد کشور شده است. همچنین در سال گذشته، واردات ورق سرد با رشد ۱۳۷ درصدی به ۵۶۹ هزار تن رسید و در نیمه نخست امسال نیز ۲۹۵ هزار تن ورق سرد وارد کشور شده است.
معاملات کم رونق در بورس کالا
بررسی آمارهای بورس کالا حکایت از این دارد که به دلیل واردات ورق گالوانیزه به داخل کشور در عمل روند معاملات محصولات داخلی با بی‌میلی متقاضیان و تولید کنندگان داخلی مواجه شده است. این در حالی است که اساسا دلیل افزایش ظرفیت تولیدی بنگاه‌های اقتصادی فعال در این حوزه برای تولید ورق سرد و گالوانیزه مناسب برای استفاده در صنعت خودرو ناشی از این نیاز بوده که کشور به واسطه واردات این محصول با اتلاف منابع ارزی رو به رو بوده است. مشاهده آمارها بیانگر آن است که که به واسطه نبود تقاضای کافی برای محصولات تولید شده در داخل کشور، معاملات در تالار نقره‌ای رو به سردی گذاشته است. مقایسه آمار به ثبت رسیده از داد و ستدهای ورق گالوانیزه در تارنمای بورس کالا نشان میدهد که در طول شش ماهه نخست در سه سال اخیر میزان رقابت چندان تعریفی نداشته و با توجه به اینکه تقاضای این محصول داخلی بود و به تبع نوسان زیادی نخواهد داشت، طبیعتا نباید شاهد رقابت گرم خریداران به مانند معاملاتی نظیر برخی محصولات پلیمری باشیم. اما سقوط میانگین رقابت در شش ماهه منتهی به ۳۱ شهریور ماه سال جاری به محدوده ۰.۳۸ درصد نسبت به ۱.۳۹ درصد مدت مشابه در سال ۱۴۰۲ نشان از وقوع تغییرات جدی در ترجیحات مصرف کننده دارد. رقم مذکور اگرچه در سال ۱۴۰۱ حدود یک درصد بوده اما به نظر می‌رسد که بالا بودن رقابت در سال ۱۴۰۲ نسبت به سال قبل می‌تواند بیشتر به دلیل سرکوب نرخ ارز در سامانه نیما و الزام به واردات با نرخ ارز بسیار کمتر از بازار آزاد در مرکز مبادلات طلا و ارز باشد. همچنین نگاهی به قیمت‌های ورق گالوانیزه خودرویی و مقایسه ۷ ماه ابتدایی سال جاری و ۷ ماه ابتدایی سال ۱۴۰۲، نشان میدهد تغییرات قیمتی بین این دو دوره چندان چشمگیر نبوده و اختلافات در بیشتر موارد محدود و جزئی است. روند کلی قیمت‌ها در هر دو سال شباهت زیادی به هم دارد و نوسانات عمده‌ای مشاهده نمی‌شود. بنابراین، می‌توان گفت که تغییرات قیمتی در این بازه زمانی از ثبات نسبی برخوردار بوده‌است.
تقاضا رو به نزول است
کاهش تقاضا که منجر به سقوط درصد رقابت در نیمه نخست سال ۱۴۰۳ شده، سبب شده تا در سال جاری نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش چندانی در ارزش معاملات شاهد نباشیم. در طول مدت یاد شده ارزش معاملات تنها ۴.۴ درصد رشد داشته که با توجه به دلاری بودن ارزش کالای مورد معامله خود نیز گواه دیگری از بی رونق بودن معاملات این کالا در بخش کالایی بازار سرمایه است. همین بی میلی را می‌توان در تفاوت عرضه و تقاضا در میانگین شش ماهه سه سال اخیر نیز مشاهده کرد. بر این اساس در سال ۱۴۰۱ میانگین تقاضا ۵۶ درصد عرضه و در سال ۱۴۰۲ حدودا ۵۴ درصد عرضه ثبت شده در سامانه بورس کالا بوده‌است. این رقم در شش ماهه نخست سال جاری به ۳۸ درصد سقوط کرده که خود گواهی بر تامین نیاز داخلی از محلی دیگر است. البته باید توجه داشت که ضوابط حاکم بر معاملات بورس کالا نیز تا حدودی توانسته تقاضای اندک شکل گرفته در تالار نقره‌ای را محدود کند. در ۶ ماهه نخست سال جاری تنها ۴۲ درصد عرضه‌های انجام شده به مبادله کالا منتهی شده و معاملات انجام شده ۹۲ درصد تقاضای موجود را در بر می‌گیرد. در مقابل طی مدت مدت مشابه سال ۱۴۰۲ نسبت معاملات در مقابل عرضه ۴۸ درصد و نسبت به معاملات به تقاضا ۶۲ درصد بوده‌است که نشان از کاهش ابطال معاملات در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال قبل از آن دارد.
نگاهی بر اوضاع تولید و واردات
طی سال‌های اخیر و با رشد استانداردهای خودروسازی مدرن، استفاده سنتی از ورق سرد جای خود را به استفاده از ورق گالوانیزه داده‌است. استفاده از ورق گالوانیزه در مواردی که نیاز به دوام بالا، مقاومت در برابر رطوبت و خوردگی و ظاهر مناسب وجود دارد، معقول است. این ورق‌ها انتخابی ایده‌آل برای صنایع ساختمانی، خودروسازی، لوازم‌خانگی، کشاورزی و بسیاری دیگر هستند و به بهبود کیفیت و طول عمر محصولات کمک شایانی می‌کنند. با وجود این استفاده از ورق گالوانیزه در صنعت خودروسازی نسبت به سایر کاربردها منطقی‌تر و مؤثرتر است، زیرا خودروها به‌طور مداوم در معرض شرایط محیطی سختی مانند رطوبت، بارندگی، نمک جاده و تغییرات دما قرار دارند. این شرایط می‌توانند به سرعت موجب خوردگی و زنگ‌زدگی در قطعات فلزی شوند، که نه‌تنها هزینه‌های تعمیر و نگهداری را افزایش میدهد، بلکه ایمنی خودرو را نیز به خطر می‌اندازد. ورق گالوانیزه با پوشش مقاوم خود، حفاظت طولانی‌مدت را فراهم می‌کند و در مقایسه با سایر صنایع مانند ساختمان‌سازی یا تجهیزات کشاورزی، در خودروسازی اهمیتی حیاتی‌تر دارد. در حالی که در بسیاری از صنایع ممکن است جایگزین‌های دیگر برای ورق گالوانیزه وجود داشته باشد، در خودروسازی این ورق بهترین انتخاب برای تضمین استحکام، دوام و مقاومت خودرو در برابر شرایط چالش‌برانگیز محیطی است. همچنین، بهره‌گیری از ورق گالوانیزه در خودروها به کاهش وزن قطعات، افزایش کارایی مصرف سوخت، و کاهش اثرات زیست‌محیطی کمک می‌کند که این موارد نیز منطقی بودن استفاده از آن در صنعت خودرو را برجسته‌تر می‌کند.
تولید مازاد ورق گالوانیزه
در ایران روند بازار پرنوسان ورق گالوانیزه در سال ۱۴۰۲ همانند دو سال پیش از آن مشهود است. بر اساس آمار منتشر شده از سوی انجمن تولیدکنندگان ایران، میانگین تولید ماهانه ورق گالوانیزه که در سال ۱۴۰۱ برابر ۸۸ هزار تن بود، در سال ۱۴۰۲ به ۹۲ هزار تن افزایش یافت؛ اما تولید سالیانه آن همچنان از تولید سال ۱۴۰۰ کمتر است. مجموع تولید ورق گالوانیزه در سال ۱۴۰۰، ۱۱۸۲ هزار تن، در سال ۱۴۰۱، ۱۰۵۴ هزار تن و در سال ۱۴۰۲، ۱۱۰۸ هزار تن بوده است. تولید این محصول بیش از نیاز داخلی و این موضوع نشان‌دهنده پتانسیل بالا برای افزایش صادرات آن است. تولید زمستانی ورق گالوانیزه کمتر از مدت مشابه دو سال اخیر بوده است که این روند ممکن است به سال ۱۴۰۳ نیز سرایت کند. به‌طور کلی تولید ورق گالوانیزه بیش از نیاز داخلی است، بنابراین صادرات این محصول فولادی باید بیش از پیش تسهیل و تقویت شود. همچنین لازم است تعرفه واردات آن افزایش یابد تا از وارد شدن آسیب بیشتر به تولید داخلی این محصول جلوگیری شود. تولیدکنندگان برتر ورق گالوانیزه و گالوالوم در سال ۱۴۰۲ به تفکیک درصد تولید شامل ورق خودرو چهارمحال بختیاری با سهم ۲۴.۱ درصد، فولاد مبارکه اصفهان با سهم ۱۵ درصد، فولاد امیرکبیر کاشان با سهم ۱۱.۷ درصد، فولاد تاراز چهارمحال بختیاری با سهم ۱۰ درصد، فولاد دشتستان با سهم ۶.۸ درصد، صنایع هفت الماس با سهم ۶ درصد، دانیال استیل با سهم ۶.۱ درصد، مجتمع فولادی روی‌اندود کاوه با سهم ۶ درصد، مجتمع فولاد گیلان با سهم ۲.۹ درصد می‌شوند و بقیه تولیدکنندگان نیز ۱۱ درصد تولید ورق گالوانیزه و گالوالوم را در اختیار دارند.
افزایش ۲۷ درصد واردات ورق گالوانیزه در سال ۱۴۰۲
واردات ورق گالوانیزه به کشور در سال ۱۴۰۰، ۹۶ هزار تن بوده که این عدد در سال ۱۴۰۱ به ۶۴ هزار تن و در سال ۱۴۰۲ به ۸۲ هزار تن افزایش یافته و حاکی از افزایش ۲۷ درصدی نسبت به سال گذشته‌است. در حالی‌که صادرات ورق گالوانیزه در سال ۱۴۰۰، ۱۱۱ هزار تن بوده و این عدد در سال ۱۴۰۱ به ۷۹ هزار تن و در سال ۱۴۰۲ به ۵۵ هزار تن کاهش یافته و حاکی از کاهش ۳۰ درصدی نسبت به سال گذشته است. کاهش صادرات همراه با افزایش واردات نشان‌دهنده مشکلاتی در رقابت‌پذیری بین‌المللی و وجود موانع در بازارهای صادراتی است. همچنین از نظر ارزش دلاری واردات گالوانیزه در سال ۱۴۰۰، ۱۰۲ میلیون دلار بوده که در سال ۱۴۰۱ این عدد به ۸۱.۶ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۲ به ۸۱.۹ میلیون دلار رسیده‌است. با وجود صادرات این کالا که در سال ۱۴۰۰، ۱۱۱ میلیون دلار بوده، در سال ۱۴۰۱ به ۷۴ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۲ با کاهشی چشمگیر به ۴۷ میلیون دلار رسیده که حاکی از کاهش ۳۷ درصدی نسبت به سال گذشته از آن است. عراق که طی سال‌های گذشته مقصد اصلی ورق گالوانیزه و گالوالوم صادراتی ایران بوده است، در سال ۱۴۰۲ سهم ۱۱ درصدی از بازار صادراتی داشته و ارمنستان و افغانستان به مقاصد مهم صادراتی ورق گالوانیزه و گالوالوم ایران تبدیل شدند.
روند نوسانی تولید ورق سرد در سال ۱۴۰۲
مجموع تولید ورق سرد در سال ۱۴۰۰، ۲۵۹۴ هزار تن، در سال ۱۴۰۱، ۲۴۱۵ هزار تن و در سال ۱۴۰۲، ۲۶۲۵ هزار تن بوده است. در عین حال تولید ماهیانه ورق سرد طی سال ۱۴۰۲ روند نوسانی را گذراند. کمترین میزان تولید ورق سرد در تیرماه برابر ۱۸۳ هزار تن و بیشترین میزان آن در فروردین برابر ۲۵۵ هزار تن ثبت شده‌است. میانگین تولید ماهانه ورق سرد نیز در سال ۱۴۰۲ برابر ۲۱۹ هزار تن بوده است. تولید تیر و مرداد ماه ورق سرد بیش از دو سال اخیر کاهش داشت که نشان‌دهنده تاثیرگذاری بیشتر محدودیت‌‌های برقی در سال ۱۴۰۲ است. همچنین جهش واردات بر روند نزولی تولید ورق سرد در طول سال ۱۴۰۲ تاثیرگذار بوده است. تولیدکنندگان برتر ورق سرد به ترتیب میزان سهم از تولید، فولاد مبارکه اصفهان با ۵۹ درصد، فولاد غرب آسیا با ۱۵ درصد، صنایع نفت الماس با ۱۳.۲ درصد، فولاد امیرکبیر کاشان با ۸.۱ درصد، مجتمع فولاد گیلان با ۴.۱ درصد و فولاد دشتستان با ۰.۵ درصد هستند.
کاهش وزنی و ارزش دلاری صادرات ورق سرد
مقصد حدود ۳۶ درصد ورق سرد فولادی ایران، عراق بوده است. میزان واردات ورق سرد ترکیه از مبدا ایران نیز ۲ برابر شده‌است. هرچند که حجم کل صادرات این محصول به نسبت تولید آن ناچیز است. واردات ورق سرد به ایران در سال ۱۴۰۰، ۲۶۴ هزار تن بوده که این عدد در سال ۱۴۰۱ به ۲۴۵ کاهش یافته اما در سال ۱۴۰۲، با جهشی چشمگیر و ۱۳۲ درصد رشد، به ۵۶۹ هزار تن رسیده است. از نظر ارزش دلاری نیز در سال ۱۴۰۰، ۳۴۸ میلیون دلار ورق سرد وارد کشور شده که در سال ۱۴۰۱ این عدد به ۴۱۴ میلیون دلار رسیده و در سال ۱۴۰۲، با رشدی ۵۵ درصدی نسبت به ۱۴۰۱، به ۶۴۴ میلیون دلار رسیده است. در مقابل صادرات ورق سرد از ایران در سال ۱۴۰۰، ۱۷ هزار تن بوده که در سال ۱۴۰۱ به ۲۱ هزار تن رسیده و در سال ۱۴۰۲، کاهشی چشمگیر داشته و به ۷ هزار تن رسیده که حاکی از کاهش ۶۸ درصدی نسبت به ۱۴۰۱ است. کاهش صادرات در کنار افزایش واردات، تهدیدی جدی برای تولیدکنندگان داخلی است. از نظر ارزش دلاری نیز صادرات ورق سرد در سال ۱۴۰۰، ۱۸ میلیون دلار بوده، در سال ۱۴۰۱ این عدد به ۱۷ میلیون دلار رسیده، اما در سال ۱۴۰۲، صادرات این کالا با کاهشی ۷۱ درصدی در ارزش مواجه شده و به ۵ میلیون دلار رسیده‌است.
