از نمایش قدرت تا جنگ + فایل صوتی
دکتر احمد رشیدینژاد*
نشست سهجانبه سران آمریکا، روسیه و چین که امروز پنجشنبه ۱۹ نوامبر (۲۸ آبان) در حاشیه سیوسومین نشست سران مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) در شنژن چین برگزار میشود، بیش از آنکه خود «آغازگر» جنگ سوم آمریکا و اسرائیل علیه ایران یا مقدمهچینی یک «توافق» میان واشنگتن و تهران باشد، یک نمایش دیپلماتیک حسابشده در شرایط وخیم امنیتی است که همزمان فشار حداکثری و فضای دیپلماتیک را حفظ میکند.
برگزاری همزمان این نشست و استقرار سه ناو هواپیمابر آمریکا در منطقه، اگرچه تنشها را به سطح بالایی رسانده، اما دقیقا نشان میدهد که طرفها در آستانه تصمیمگیری نهایی، در حال سنجش یکدیگر و جستوجوی راههای خروج جایگزین هستند. برای درک این پویایی، باید سه لایه را از هم تفکیک کرد: منطق حضور سه رئیسجمهور، کارکرد واقعی استقرار نظامی و محرکها و موانع واقعی جنگ. دلیل اینکه این نشست میتواند سه رئیسجمهور را گرد هم آورد، به منافع مشترک هر یک بستگی دارد. آمریکا نیاز دارد چین و روسیه را در چارچوب کنترل تسلیحات هستهای وارد کند؛ پس از انقضای پیمان استارت جدید در فوریه۲۰۲۶، ترامپ به دنبال «توافقی بهتر» است که شامل چین نیز باشد و آن را بهعنوان دستاوردی برای خود ثبت کند.
چین بهعنوان میزبان، هم میخواهد قدرت دیپلماتیک خود را نشان دهد و هم باید موضع خود را در قبال تحریمها و مسائل منطقهای حفظ کند؛ پذیرش میزبانی به پکن امکان میدهد در قلب معادلات قرار بگیرد؛ بدون آنکه تعهدی بدهد. روسیه امیدوار است از این فرصت برای بهبود فضای بینالمللی و افزایش وزن خود در مذاکرات استفاده کند و از انزوای بیشتر پس از تحریمها جلوگیری کند. دستور کار رسمی نشست بر کنترل تسلیحات هستهای و وضعیت ایران متمرکز است و اوکراین بهطور مشخص در دستور کار قرار ندارد؛ این خود نشان میدهد که آمریکا در حال حاضر فوریت بیشتری برای حل مساله ایران نسبت به مساله اوکراین دارد و میخواهد با حذف پرونده اوکراین از میز، تمرکز مسکو را بر پروندهای بگذارد که واشنگتن اولویت میداند.
استقرار سه ناو هواپیمابر آمریکا در منطقه که با ورود ناو «تئودور روزولت» محقق شد و دو ناو دیگر «جورج واشنگتن» و «جورج بوش» هستند، با مجموع حدود ۱۵هزار تفنگدار دریایی و ملوان و صدها فروند هواپیما، هزینهای بسیار بالا برای واشنگتن دارد و صرفا «نمایش قدرت» نیست. با این حال، خود پنتاگون گزارشهای رسانههای اسرائیلی درباره «آمادهسازی برای از سرگیری عملیات علیه ایران» را رد کرده و آن را «حدس و گمان محض» خوانده است. این تناقض دقیقا نشان میدهد که ارتش آمریکا واقعا در حال آمادهسازی برای «حمله محدود» است، اما قصد ندارد به این زودیها دست خود را رو کند؛ ناوهای هواپیمابر بیشتر برای پر کردن دست ترامپ در میز مذاکره هستند تا شلیک اولین گلوله. از منظر ایران، با توجه به رویکرد «پاسخ فوری و بدون محدودیت جغرافیایی» به داراییهای آمریکا و اسرائیل، آمریکا نمیتواند انتظار «ضربه سریع و پیروزی سریع» را داشته باشد.
بزرگترین خطر از اسرائیل میآید. نتانیاهو در حال فشار برای از سرگیری حملات پس از انتخابات میاندورهای آمریکا است. ترامپ انگیزه پیچیدهای دارد: از یک طرف، جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای عملکرد ضعیفی داشتند و او ممکن است به یک «پیروزی نظامی محدود» برای انحراف توجه نیاز داشته باشد؛ از طرف دیگر، او به وضوح نمیخواهد در یک جنگ تمامعیار دیگر در خاورمیانه گرفتار شود. موانع به همان اندازه واقعی هستند: عربستان سعودی، قطر، امارات و دیگر کشورها به صراحت با عملیات نظامی جدید آمریکا مخالفت کردهاند و نگران تلافی ایران هستند. این هزینهها آمریکا را مجبور میکند قبل از اقدام نظامی، به دنبال راههایی با هزینه کمتر باشد و نشست سهجانبه یکی از همان راههاست.
در نهایت، از این نشست نه«جنگ» و نه «توافق» را نمیتوان استنباط کرد. مقامات آمریکایی خود اذعان کردهاند که انتظار نمیرود در این نشست توافقی حاصل شود و آن را «نقطه شروع» میدانند. چین و روسیه در مساله هستهای ایران موضع روشنی دارند: مخالف یکجانبهگرایی و فشار حداکثری آمریکا هستند و بعید است در نشستی که میزبان آن چین است، برای اعمال فشار بر تهران همراهی کنند. نشست شنژن نه چراغ سبز جنگ است و نه توافق صلح؛ بیشتر شبیه یک توقف کوتاه برای بازخوانی مواضع است. اگر پس از نشست، اسرائیل همچنان بر تشدید فشار اصرار ورزد یا ترامپ بهدلیل مشکلات داخلی نیاز به انتقال بحران داشته باشد، آن سه ناو هواپیمابر ممکن است از «ابزار چانهزنی» به «ابزار جنگ» تبدیل شوند.
* پژوهشگر ژئوپلیتیک
سرمقاله امروز روزنامه دنیای اقتصاد را بشنوید:


