اخبار یادداشت

واقعیت این است که به نظر می‌رسد چشم‌انداز بسیار مثبت شده است. تفاهمی که صورت گرفته است و امید می‌رود مذاکرات آن نیز به نتیجه برسد، درباره موضوع هسته‌ای دو نکته بسیار مهم دارد؛ یکی اینکه که قرار است بخشی از پول‌های ایران آزاد شود.

این مقاله به دنبال شناسایی پیامدهای عینی جنگ رمضان بر گردشگری منطقه و به دنبال آن گردشگری دنیا است. در ابتدا سیمای گردشگری پیش از جنگ براساس منابع و گزارش‌های رسمی، در جهان و غرب آسیا ترسیم می‌شود. گستردگی این پیامدها به شکلی است که علاوه بر تاثیر مستقیم آن بر یازده کشور منطقه (ایران، رژیم صهیونیستی، عربستان، امارات، قطر، کویت، بحرین، عمان، عراق، اردن و لبنان)، ناگزیر باید اثرات آن را بر گردشگری دنیا نیز بررسی کرد.

معاملات بازار سرمایه دیروز نیز همچون روزهای اخیر با موجی از تقاضا و هیجان مثبت آغاز شد و در ساعات ابتدایی شاهد صفوف خرید سنگین در بسیاری از نمادها بودیم. با این حال، رسیدن شاخص کل به مقاومت روانی مهم ۵‌میلیون واحد، موجب افزایش عرضه‌ها شد و به‌ویژه در نیمه دوم معاملات، فشار فروش در بازار شدت گرفت. در نهایت شاخص کل بورس تهران با رشد ۱۱۹ هزار واحدی به سطح ۵‌میلیون و ۱۰۰ هزار واحد رسید.

تصویب شیوه‌نامه پذیرش و صدور مجوز صندوق‌های سرمایه‌گذاری درآمد ثابت ارزی توسط بانک مرکزی را می‌توان یکی از مهم‌ترین تحولات سیاستگذاری پولی و مالی طی ماه‌های اخیر دانست. این اقدام در ظاهر با هدف جذب ارزهای خانگی، توسعه ابزارهای سرمایه‌گذاری ارزی و تجهیز منابع برای فعالیت‌های ارزآور انجام شده است. اما در پس این تصمیم، یک واقعیت مهم نهفته است که نمی‌توان به سادگی از کنار آن عبور کرد.

کشور جمهوری اسلامی ایران و ملت بزرگ ایران با نهایی شدن برنامه‌های توافقی که با تدبیر داهیانه مقام معظم رهبری و تمامی مسوولان محترم مذاکره‌کننده، پس از مقاومت و ایستادگی و تحمل دشواری‌های بزرگ ناشی از جنگ تحمیلی علیه کشورمان، محقق شد در آستانه یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر خود قرار گرفته است؛ رویدادی تاریخی که تنها پایان یک بحران و خاتمه یک منازعه بین‌المللی نیست بلکه این اتفاق بزرگ، سرآغاز عصری جدید از ثبات و توسعه و شکوفایی اقتصادی و ارتقای جایگاه ایران در نظام اقتصادی جهان است.

ارزش پول ملی یک کشور در مقابل سایر ارزهای خارجی یکی از متغیرهای اساسی در اقتصاد است. نرخ ارز متغیری است که بر شاخص‌های کلیدی اقتصاد از قبیل تورم، رقابت پذیری، صادرات، واردات و رفاه اجتماعی اثرگذار است. سیاست مالی و پولی در جهت رشد اقتصادی و افزایش اشتغال و نهایتا افزایش رفاه جامعه به کار گرفته می‌شوند. در اقتصاد ایران نرخ ارز یکی از حساس‌ترین متغیرهای اقتصادی به شمار می‌رود که نوسانات آن آثار زیادی بر اقتصاد و زندگی مردم دارد. دولت‌ها همواره در تلاش بوده‌اند که ارزش پول ملی را حفظ کنند. هر کشوری متناسب با شرایط اقتصاد خود نظام ارزی برای تعیین نرخ ارز انتخاب می‌کند.

توافق یا تفاهم‌نامه ایران و آمریکا، آن طور که رسانه‌ها گفته‌اند به زودی امضا خواهد شد. شاید هم تا زمان انتشار این یادداشت امضا شده باشد. اما درگیری ایران و آمریکا طی ۴۷ سال گذشته، چه در شیوه درگیری و چه در نوع ابتکار همواره محل مناقشه و نظر بوده است. یکی از این مناقشه‌ها از سوی رابین رایت، نویسنده نیویورکر، مطرح شده است.

از بعد از ۷ اکتبر۲۰۲۳ (۱۵ مهرماه ۱۴۰۲) لبنان به نقطه کانونی در تحولات منطقه تبدیل شده است. تغییر در سرنوشت لبنان از پتانسیل تغییر موازنه در خاورمیانه برخوردار است. اما چرا منطقه‌ای که «خاورمیانه» نامیده می‌شود، همواره مملو از مشکل است؟ ریشه بحران به کجا برمی‌گردد؟ اساسا چرا ایران همواره نیم‌نگاهی به لبنان دارد؟ بگذارید کمی به عقب برویم و ببینیم تاریخ به ما چه می‌گوید.

در تاریخ چهارشنبه ششم خرداد، کاخ سفید شاهد اظهارنظری بی‌سابقه بود: دونالد ترامپ در جمع کابینه و مقابل دوربین‌ها، سلطان‌نشین عمان را تهدید کرد که «منفجر خواهد شد». این سخن واکنش‌های تندی در پی داشت و حتی سناتورهای آمریکایی آن را «اشتباه پشت اشتباه» خواندند. اما این تهدید تنها بخش کوچکی از فشار گسترده واشنگتن به قدیمی‌ترین متحد عرب خود در جنوب خلیج فارس است.

در ظاهر، تجارت جهانی نفت بر پایه تولید، صادرات و حمل‌ونقل استوار است؛ اما در لایه‌ای عمیق‌تر، آنچه واقعا موتور تجارت انرژی جهان را روشن نگه می‌دارد، شبکه پیچیده‌ای از بیمه، خدمات مالی و پوشش‌های اتکایی است. بدون این ساختار، حتی بزرگ‌ترین شرکت‌های نفتی و غول‌پیکرترین نفتکش‌های جهان نیز عملا قادر به فعالیت نخواهند بود.

تاریخ گواهی می‌دهد، هیچ ملتی به اندازه ویتنامی‌ها در جنگ، آمریکایی‌ها را تحقیر نکردند. آمریکا در سال ۱۹۶۵، برای آنکه کل جنوب شرق آسیا را به جهان کمونیسم نبازد، وارد جنگ شمال و جنوب ویتنام شد و تا ۵۰۰هزار سرباز را به این کشور اعزام کرد. آمریکایی‌ها در اکثر نبردهای بزرگ این جنگ پیروز شدند و خسارات سنگینی به ویتنامی‌ها زدند؛ اما هدف استراتژیک اصلی که همانا، ماندگاری دولت جنوب بود، محقق نشد و آمریکایی‌ها با تلفات انسانی ۵۸هزار سرباز، سرافکنده از ویتنام خارج شدند. شکست آمریکایی‌ها اگرچه به معنای پیروزی ویتنامی‌ها بود اما جنگ حداقل دو نسل از آنان را با زیان‌ها و رنج های بی‌شمار مواجه کرد.

جنگ ایران و بسته شدن تنگه هرمز، سیاستگذاری اقتصاد جهان را هم دچار سردرگمی کرده است. دلیل طرح این گزاره را می‌توان با بررسی رویدادهای پیشِ‌رو و همچنین مرور رخدادهای گذشته تبیین کرد.

بیست‌ و پنجمین سالگرد تاسیس سازمان همکاری‌های شانگهای (SCO) در بیشکک - چولپان آتا، صرفا یک رویداد تقویمی برای مرور خاطرات گذشته نبود؛ این نشست در نیمه خرداد ۱۴۰۵، دلیلی عینی بر یک چرخش استراتژیک در نظم ژئواکونومیک منطقه بود.

یکی از چالش‌های اصلی در مسیر دستیابی به هرگونه توافق پایدار میان ایران و آمریکا، تضاد میان خطوط قرمز راهبردی دو طرف است. طی سال‌های اخیر، واشنگتن همواره تلاش کرده است توان موشکی، قابلیت‌های نظامی و نفوذ منطقه‌ای ایران را به بخشی از دستور کار مذاکرات تبدیل کند، درحالی‌که تهران این حوزه‌ها را یک جزء غیرقابل‌چانه‌زنی از امنیت ملی و بازدارندگی خود می‌داند و هرگونه مذاکره در این زمینه را مردود اعلام کرده است.

چندی پیش از مقابل گالری یکی از دوستانم گذر ‌کردم؛ هنرمندی که هم نقاشی تواناست و هم سفالگری چیره‌دست. سال‌ها بود هر بار از آنجا می‌گذشتم، چند هنرجو را می‌دیدم که با ذوق و شوق قلم‌مو در دست داشتند یا مشغول جان بخشیدن به تکه‌ای گِل بودند.

شاید برای خیلی از ما، روایت زندگی نه با سال‌های تقویم، که با نام کوچه‌ها و محله‌ها ورق می‌خورد. واقعیت این است که در شلوغی این شهر بی‌در و پیکر، خانه فقط چهار دیواری و سقف نیست؛ خانه همان جایی است که زندگی روزمره‌مان در آن قد می‌کشد، خاطره‌ها لای دیوارهایش رسوب می‌کنند و انگار بخشی از شخصیت ما در آجر به آجر آن جان می‌گیرد.

بهمن‌ماه سال گذشته، در اعتراض به تضعیف آموزش حضوری و گسترش شتاب‌زده مجازی‌سازی دانشگاه‌ها، کارزاری راه‌اندازی کردیم؛ کارزاری که با وجود اهمیت راهبردی موضوع، تنها ۱۸امضا پای آن نشست. آن روز بیش از آنکه از تعداد اندک همراهان متعجب شوم، به واقعیتی نگران‌کننده اندیشیدم؛ جامعه‌ای خسته و فرسوده که زیر فشار بحران‌های ممتد، گاه حساسیت خود را نسبت به تهدیدهای تدریجی اما بنیادین از دست می‌دهد.

در شرایط فعلی بازار سرمایه، این پرسش اساسی مطرح است که رشد این روزهای بورس پس از بازگشایی، تا چه اندازه ناشی از هیجان است و چه میزان از آن بر پایه عوامل بنیادی و منطقی شکل گرفته است. برای پاسخ به این موضوع، لازم است وضعیت بازار در دوره پیش از جنگ و پس از آن مورد بررسی قرار گیرد. قبل از وقوع جنگ، بازار سرمایه در حال تجربه نوعی بهبود نسبی در وضعیت شرکت‌ها بود. در این دوره، برخی صنایع از جمله دارویی‌ها موفق به دریافت افزایش نرخ‌های مناسب شدند و شرکت‌های غذایی نیز متناسب با تورم، افزایش نرخ‌های قابل‌توجهی را تجربه کردند. در سایر صنایع از جمله خودرو و بخش‌های مختلف تولیدی نیز روند فروش و افزایش نرخ‌ها نسبت به سطح تورم بهبود نسبی داشت.

سوالی اساسی که این روزها ذهن بسیاری از تحلیلگران سیاسی را به خود مشغول کرده این است که آیا ایران و آمریکا با بیش از چهار دهه خصومت و بدبینی در روابط و بدعهدی طرف آمریکایی در توافق سال ۲۰۱۵ و خروج آن کشور از برجام و حمله به ایران طی جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه آن هم در وسط مذاکرات، آیا در دوران آتش‌بس شکننده می‌توانند دوباره به یک توافق جامع که در برگیرنده منافع دو کشور باشد دست یابند؟ برای پاسخ به این سوال اساسی نگارنده معتقد است تا زمانی که رویکرد حاکم میان دو کشور از رویکرد آنتاگونیستی (ضدیت و دشمنی) به رویکرد آگونیستی(مصالحه جویانه) تغییر نیابد، توافق میان دو کشور امکان‌پذیر نبوده و هر آن احتمال آغاز درگیری مجدد میان دو کشور قابل تصور است.

در تحلیل‌های متعارف اقتصادی، آینده‌پژوهان معمولا آینده را در قالب دوگانگی یا سه‌گانگی سناریوهایی با وزن‌های احتمالاتی ترسیم می‌کنند. اما واقعیت حاکم بر زیست‌بوم اقتصادی امروز ایران، چندان در این چارچوب‌ها نمی‌گنجد. آنچه اقتصاد کشور را در برگرفته، نه معمای ساده و نه سه‌گانه قابل پیش‌بینی، بلکه وضعیتی است که در ادبیات جدید اقتصادی از آن با عنوان چندحدی چندوجهی (Multilimma) یاد می‌شود؛ مفهومی که به وضعیتی اشاره دارد که در آن نه تنها گزینه‌ها متعددند، بلکه معیارهای ارزیابی نیز نامعین و هم‌پوشان‌ هستند و هیچ توزیع احتمالاتی معتبری برای سنجش آنها وجود ندارد و باید بر اساس مدل‌های عدم قطعیت تبیین شوند.

اجلاس سران اتحادیه اوراسیا، بلوک اقتصادی نوظهوری که در میانه چین و اتحادیه اروپا در حال تثبیت موقعیت خود است، صبح جمعه با حضور وزیر صنعت، معدن و تجارت به نمایندگی از دکتر پزشکیان در حالی آغاز شد که جمهوری اسلامی ایران بر اثر جنگ تحمیلی با تحولاتی در تجارت خارجی خود همچون فشار بر مسیرهای دریایی و آسیب به بخشی از ظرفیت‌های صادراتی کشور روبه‌رو شده و در حال چاره‌جویی و جبران آنهاست.

متخصصان حوزه شهری سال‌هاست از جنبه‌های مختلف مدل‌های توسعه‌یافتگیِ متمرکز شهرها را نقد می‌کنند. در تهران «ریسک ژئوپلیتیک» به‌عنوان متغیری است که چه در سیاست‌های شهرسازی و چه در مدل‌های قیمت‌گذاری کلاسیک مسکن (عرضه و تقاضا) مغفول مانده است.

روابط بین‌الملل مملو از پیمان‌های اتحاد است، اما در این میان، گونه‌ای خاص از اتحاد وجود دارد که می‌توان آن را «تله استراتژیک» نامید. تله‌ای که در آن یک ابرقدرت به تدریج از نقش یک حامی، به گروگان یک متحد کوچک اما ماجراجو تبدیل می‌شود. حمله اخیر آمریکا به ایران، که در دو مرحله- نبرد ۱۲ روزه و سپس نبرد رمضان- شکل عملیاتی به خود گرفت، نه برآمده از منافع مستقیم و حیاتی ایالات متحده، بلکه بیش از هر چیز، نتیجه تحریکات و فشارهای مستمر اسرائیل است. آنچه امروز در حال رخ دادن است، مصداق بارز همان تله تاریخی است: آمریکا برای حمایت از اسرائیل، خود را درگیر باتلاقی در تنگه هرمز و خلیج‌فارس کرده که خروج از آن بدون تزلزل در هژمونی جهانی‌اش ناممکن به نظر می‌رسد.

روز جمعه تولسی گابارد، مدیر اطلاعات ملی آمریکا، از سمت خود استعفا داد. این دومین استعفا پس از جو کنت - مدیر بخش ضد تروریسم امنیت ملی آمریکا، در این اداره از شروع جنگ ایران است. در استعفایی که گابارد ارائه کرده، علت استعفا را نگهداری از شوهر مبتلا به سرطان عنوان کرده است، اما آن طور که رسانه‌ها اعلام کرده‌اند از ماه آوریل شایعاتی منتشر شده بود که گابارد به احتمال زیاد کنار گذاشته می‌شود.

جهان امروز دیگر فقط بر مدار نفت نمی‌چرخد؛ رقابت قدرت‌های بزرگ اقتصادی به‌سرعت به سمت کنترل زنجیره تامین مواد معدنی راهبردی در حال حرکت است. لیتیوم، مس، عناصر نادر خاکی و دیگر مواد معدنی حیاتی، اکنون به بخشی از معادلات قدرت در اقتصاد سیاسی جهان تبدیل شده‌اند. صنایع خودروهای برقی، انرژی‌های پاک، تجهیزات مخابراتی، هوش مصنوعی و فناوری‌های پیشرفته بدون دسترسی پایدار به این مواد معدنی امکان توسعه ندارند. به همین دلیل، کشورهایی مانند چین، آمریکا و حتی عربستان سعودی سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای را برای توسعه معادن و تکمیل زنجیره ارزش صنایع معدنی آغاز کرده‌اند.

روز سه‌شنبه هفته گذشته معلوم شد که گمانه‌زنی‌ها درباره آمادگی ترامپ برای حمله مجدد به ایران درست بوده است. ترامپ اعلام کرد که بنا به درخواست برخی کشورهای منطقه، فعلا دستور داده است که حملات به ایران متوقف شود. البته برخی‌ها معتقدند که عدم آمادگی فنی و نظامی آمریکا برای مواجهه مجدد نظامی با ایران، دلیل اصلی دستور توقف حملات بوده است. برخی روزنامه‌ها می‌گویند که ذخایر تسلیحاتی آمریکا به حد کافی نیست، از طرف دیگر برخی رسانه‌ها، گزارش دادند که توان پدافندی ایران به واسطه همکاری با کشورهایی مثل روسیه ارتقا پیدا کرده و ایران ممکن است که هواپیماهای بیشتری از آمریکا را ساقط کند.

تحولات اخیر منطقه که در قالب آنچه از آن با عنوان «جنگ رمضان» یاد می‌شود شکل گرفت، صرفا یک تقابل امنیتی یا نظامی محدود نبود، بلکه آزمونی بزرگ برای سنجش میزان تاب‌آوری اقتصادی، قدرت لجستیک و توان مدیریت بحران کشورهای منطقه به شمار می‌رفت. این تحولات نشان داد که در جهان امروز، اقتصاد و امنیت بیش از هر زمان دیگری به یکدیگر گره خورده‌اند و هرگونه تنش ژئوپلیتیک می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان ممکن، زنجیره‌های تامین، تجارت خارجی و جریان حمل‌ونقل بین‌المللی را دچار اختلال کند.

داستان زمین در تهران، داستانی تازه نیست. از همان سال‌هایی که پایتخت قاجار هنوز شهری محدود با حصاری خشتی بود، زمین در اطراف آن نه فقط خاک، بلکه سرمایه‌ای برای قدرت و نفوذ محسوب می‌شد. در دوره ناصرالدین‌شاه، بسیاری از رجال درباری به خوبی فهمیده بودند که ارزش واقعی زمین نه در وضعیت فعلی آن، بلکه در آینده‌ای نهفته است که تصمیمات حکومت رقم می‌زند. روایت مشهور خرید زمین‌های اطراف تهران توسط مستوفی‌الممالک، وزیر بانفوذ دربار، دقیقا از همین منطق پیروی می‌کند. او با آگاهی از مسیر توسعه شهر و دسترسی به حلقه تصمیم‌گیری، زمین‌هایی را در اطراف پایتخت خریداری کرد که آن زمان چندان ارزشی نداشتند، اما با گسترش شهر به سرمایه‌هایی عظیم تبدیل شدند. این الگو، یعنی پیش‌خرید آینده شهر از طریق دسترسی به اطلاعات و قدرت، بعدها به یکی از ویژگی‌های پایدار اقتصاد زمین در تهران تبدیل شد.

وقتی بقا جای توسعه را می‌گیرد، همه چیز کار می‌کند؛ اما هیچ چیز پیش نمی‌رود. کسب‌وکارها باز هستند، بازارها برقرارند، قیمت‌ها هر روز کشف می‌شوند و مقررات اقتصادی، به‌هرحال، اعلام می‌شوند. اما در پس این حرکت ظاهری، نوعی ایستایی عمیق جریان دارد؛ گویی اقتصاد نه در حال پیش‌ روی که در حال «ادامه دادن» است.

از میان رفتن یا محدود شدن حمل‌ونقل دریایی برای تجارت مواد معدنی، صرفا یک مشکل لجستیک نیست؛ این وضعیت می‌تواند کل منطق تجارت معدن را تغییر دهد؛ زیرا تجارت مواد معدنی، برخلاف بسیاری از کالاهای صنعتی، به شدت به نسبت ارزش به وزن، فاصله تا بازار مصرف، ظرفیت زیرساخت حمل‌ونقل و امکان اختیار مسیر وابسته است.