اخبار یادداشت

بهمن‌ماه سال گذشته، در اعتراض به تضعیف آموزش حضوری و گسترش شتاب‌زده مجازی‌سازی دانشگاه‌ها، کارزاری راه‌اندازی کردیم؛ کارزاری که با وجود اهمیت راهبردی موضوع، تنها ۱۸امضا پای آن نشست. آن روز بیش از آنکه از تعداد اندک همراهان متعجب شوم، به واقعیتی نگران‌کننده اندیشیدم؛ جامعه‌ای خسته و فرسوده که زیر فشار بحران‌های ممتد، گاه حساسیت خود را نسبت به تهدیدهای تدریجی اما بنیادین از دست می‌دهد.

در شرایط فعلی بازار سرمایه، این پرسش اساسی مطرح است که رشد این روزهای بورس پس از بازگشایی، تا چه اندازه ناشی از هیجان است و چه میزان از آن بر پایه عوامل بنیادی و منطقی شکل گرفته است. برای پاسخ به این موضوع، لازم است وضعیت بازار در دوره پیش از جنگ و پس از آن مورد بررسی قرار گیرد. قبل از وقوع جنگ، بازار سرمایه در حال تجربه نوعی بهبود نسبی در وضعیت شرکت‌ها بود. در این دوره، برخی صنایع از جمله دارویی‌ها موفق به دریافت افزایش نرخ‌های مناسب شدند و شرکت‌های غذایی نیز متناسب با تورم، افزایش نرخ‌های قابل‌توجهی را تجربه کردند. در سایر صنایع از جمله خودرو و بخش‌های مختلف تولیدی نیز روند فروش و افزایش نرخ‌ها نسبت به سطح تورم بهبود نسبی داشت.

سوالی اساسی که این روزها ذهن بسیاری از تحلیلگران سیاسی را به خود مشغول کرده این است که آیا ایران و آمریکا با بیش از چهار دهه خصومت و بدبینی در روابط و بدعهدی طرف آمریکایی در توافق سال ۲۰۱۵ و خروج آن کشور از برجام و حمله به ایران طی جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه آن هم در وسط مذاکرات، آیا در دوران آتش‌بس شکننده می‌توانند دوباره به یک توافق جامع که در برگیرنده منافع دو کشور باشد دست یابند؟ برای پاسخ به این سوال اساسی نگارنده معتقد است تا زمانی که رویکرد حاکم میان دو کشور از رویکرد آنتاگونیستی (ضدیت و دشمنی) به رویکرد آگونیستی(مصالحه جویانه) تغییر نیابد، توافق میان دو کشور امکان‌پذیر نبوده و هر آن احتمال آغاز درگیری مجدد میان دو کشور قابل تصور است.

در تحلیل‌های متعارف اقتصادی، آینده‌پژوهان معمولا آینده را در قالب دوگانگی یا سه‌گانگی سناریوهایی با وزن‌های احتمالاتی ترسیم می‌کنند. اما واقعیت حاکم بر زیست‌بوم اقتصادی امروز ایران، چندان در این چارچوب‌ها نمی‌گنجد. آنچه اقتصاد کشور را در برگرفته، نه معمای ساده و نه سه‌گانه قابل پیش‌بینی، بلکه وضعیتی است که در ادبیات جدید اقتصادی از آن با عنوان چندحدی چندوجهی (Multilimma) یاد می‌شود؛ مفهومی که به وضعیتی اشاره دارد که در آن نه تنها گزینه‌ها متعددند، بلکه معیارهای ارزیابی نیز نامعین و هم‌پوشان‌ هستند و هیچ توزیع احتمالاتی معتبری برای سنجش آنها وجود ندارد و باید بر اساس مدل‌های عدم قطعیت تبیین شوند.

اجلاس سران اتحادیه اوراسیا، بلوک اقتصادی نوظهوری که در میانه چین و اتحادیه اروپا در حال تثبیت موقعیت خود است، صبح جمعه با حضور وزیر صنعت، معدن و تجارت به نمایندگی از دکتر پزشکیان در حالی آغاز شد که جمهوری اسلامی ایران بر اثر جنگ تحمیلی با تحولاتی در تجارت خارجی خود همچون فشار بر مسیرهای دریایی و آسیب به بخشی از ظرفیت‌های صادراتی کشور روبه‌رو شده و در حال چاره‌جویی و جبران آنهاست.

متخصصان حوزه شهری سال‌هاست از جنبه‌های مختلف مدل‌های توسعه‌یافتگیِ متمرکز شهرها را نقد می‌کنند. در تهران «ریسک ژئوپلیتیک» به‌عنوان متغیری است که چه در سیاست‌های شهرسازی و چه در مدل‌های قیمت‌گذاری کلاسیک مسکن (عرضه و تقاضا) مغفول مانده است.

روابط بین‌الملل مملو از پیمان‌های اتحاد است، اما در این میان، گونه‌ای خاص از اتحاد وجود دارد که می‌توان آن را «تله استراتژیک» نامید. تله‌ای که در آن یک ابرقدرت به تدریج از نقش یک حامی، به گروگان یک متحد کوچک اما ماجراجو تبدیل می‌شود. حمله اخیر آمریکا به ایران، که در دو مرحله- نبرد ۱۲ روزه و سپس نبرد رمضان- شکل عملیاتی به خود گرفت، نه برآمده از منافع مستقیم و حیاتی ایالات متحده، بلکه بیش از هر چیز، نتیجه تحریکات و فشارهای مستمر اسرائیل است. آنچه امروز در حال رخ دادن است، مصداق بارز همان تله تاریخی است: آمریکا برای حمایت از اسرائیل، خود را درگیر باتلاقی در تنگه هرمز و خلیج‌فارس کرده که خروج از آن بدون تزلزل در هژمونی جهانی‌اش ناممکن به نظر می‌رسد.

روز جمعه تولسی گابارد، مدیر اطلاعات ملی آمریکا، از سمت خود استعفا داد. این دومین استعفا پس از جو کنت - مدیر بخش ضد تروریسم امنیت ملی آمریکا، در این اداره از شروع جنگ ایران است. در استعفایی که گابارد ارائه کرده، علت استعفا را نگهداری از شوهر مبتلا به سرطان عنوان کرده است، اما آن طور که رسانه‌ها اعلام کرده‌اند از ماه آوریل شایعاتی منتشر شده بود که گابارد به احتمال زیاد کنار گذاشته می‌شود.

جهان امروز دیگر فقط بر مدار نفت نمی‌چرخد؛ رقابت قدرت‌های بزرگ اقتصادی به‌سرعت به سمت کنترل زنجیره تامین مواد معدنی راهبردی در حال حرکت است. لیتیوم، مس، عناصر نادر خاکی و دیگر مواد معدنی حیاتی، اکنون به بخشی از معادلات قدرت در اقتصاد سیاسی جهان تبدیل شده‌اند. صنایع خودروهای برقی، انرژی‌های پاک، تجهیزات مخابراتی، هوش مصنوعی و فناوری‌های پیشرفته بدون دسترسی پایدار به این مواد معدنی امکان توسعه ندارند. به همین دلیل، کشورهایی مانند چین، آمریکا و حتی عربستان سعودی سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای را برای توسعه معادن و تکمیل زنجیره ارزش صنایع معدنی آغاز کرده‌اند.

روز سه‌شنبه هفته گذشته معلوم شد که گمانه‌زنی‌ها درباره آمادگی ترامپ برای حمله مجدد به ایران درست بوده است. ترامپ اعلام کرد که بنا به درخواست برخی کشورهای منطقه، فعلا دستور داده است که حملات به ایران متوقف شود. البته برخی‌ها معتقدند که عدم آمادگی فنی و نظامی آمریکا برای مواجهه مجدد نظامی با ایران، دلیل اصلی دستور توقف حملات بوده است. برخی روزنامه‌ها می‌گویند که ذخایر تسلیحاتی آمریکا به حد کافی نیست، از طرف دیگر برخی رسانه‌ها، گزارش دادند که توان پدافندی ایران به واسطه همکاری با کشورهایی مثل روسیه ارتقا پیدا کرده و ایران ممکن است که هواپیماهای بیشتری از آمریکا را ساقط کند.

تحولات اخیر منطقه که در قالب آنچه از آن با عنوان «جنگ رمضان» یاد می‌شود شکل گرفت، صرفا یک تقابل امنیتی یا نظامی محدود نبود، بلکه آزمونی بزرگ برای سنجش میزان تاب‌آوری اقتصادی، قدرت لجستیک و توان مدیریت بحران کشورهای منطقه به شمار می‌رفت. این تحولات نشان داد که در جهان امروز، اقتصاد و امنیت بیش از هر زمان دیگری به یکدیگر گره خورده‌اند و هرگونه تنش ژئوپلیتیک می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان ممکن، زنجیره‌های تامین، تجارت خارجی و جریان حمل‌ونقل بین‌المللی را دچار اختلال کند.

داستان زمین در تهران، داستانی تازه نیست. از همان سال‌هایی که پایتخت قاجار هنوز شهری محدود با حصاری خشتی بود، زمین در اطراف آن نه فقط خاک، بلکه سرمایه‌ای برای قدرت و نفوذ محسوب می‌شد. در دوره ناصرالدین‌شاه، بسیاری از رجال درباری به خوبی فهمیده بودند که ارزش واقعی زمین نه در وضعیت فعلی آن، بلکه در آینده‌ای نهفته است که تصمیمات حکومت رقم می‌زند. روایت مشهور خرید زمین‌های اطراف تهران توسط مستوفی‌الممالک، وزیر بانفوذ دربار، دقیقا از همین منطق پیروی می‌کند. او با آگاهی از مسیر توسعه شهر و دسترسی به حلقه تصمیم‌گیری، زمین‌هایی را در اطراف پایتخت خریداری کرد که آن زمان چندان ارزشی نداشتند، اما با گسترش شهر به سرمایه‌هایی عظیم تبدیل شدند. این الگو، یعنی پیش‌خرید آینده شهر از طریق دسترسی به اطلاعات و قدرت، بعدها به یکی از ویژگی‌های پایدار اقتصاد زمین در تهران تبدیل شد.

وقتی بقا جای توسعه را می‌گیرد، همه چیز کار می‌کند؛ اما هیچ چیز پیش نمی‌رود. کسب‌وکارها باز هستند، بازارها برقرارند، قیمت‌ها هر روز کشف می‌شوند و مقررات اقتصادی، به‌هرحال، اعلام می‌شوند. اما در پس این حرکت ظاهری، نوعی ایستایی عمیق جریان دارد؛ گویی اقتصاد نه در حال پیش‌ روی که در حال «ادامه دادن» است.

از میان رفتن یا محدود شدن حمل‌ونقل دریایی برای تجارت مواد معدنی، صرفا یک مشکل لجستیک نیست؛ این وضعیت می‌تواند کل منطق تجارت معدن را تغییر دهد؛ زیرا تجارت مواد معدنی، برخلاف بسیاری از کالاهای صنعتی، به شدت به نسبت ارزش به وزن، فاصله تا بازار مصرف، ظرفیت زیرساخت حمل‌ونقل و امکان اختیار مسیر وابسته است.

عقلانیت اقتصادی حکم می‌کند که وقتی منافع ناشی از یک انتخاب برای یک روز دیگر، بیش از هزینه آن باشد، اجرای آن گزینه تداوم یابد. اصطلاحا می‌گوییم تا زمانی که منفعت نهایی یک انتخاب بیشتر از هزینه نهایی آن باشد، آن انتخاب مبتنی بر عقلانیت است. فرض کنید شما در جایی شاغل هستید؛ اگر منافع ناشی از یک روز بیشتر انجام آن شغل، بیش از هزینه‌های سرکار رفتن باشد، معقول است که در آن شغل بمانید.

در آستانه خردادماه، نگرانی بر چهره دانش‌آموزانی پدیدار شده که دوازده بهار از عمر خود را در مسیر آموزش‌وپرورش پیموده‌اند. به روال معمول، این زمان، شروعی برای دو آزمون سرنوشت‌ساز بود: یکی امتحانات نهایی، یادمان یک دوره کوشش بی‌امان و دیگری کنکور، بزرگ‌ترین رویارویی علمی حیات آموزشی یک فرد. همین توالی فشرده، خود به تنهایی تصویری گویا از فشار روانی و خستگی جانکاه دانش‌آموزانی است که میان نمره و رتبه، در مسیر آینده، نفس‌زنان پیش می‌روند.

در دهه‌های گذشته، هر زمان از توسعه سخن رفته ‎است، معمولا از جاده، برق، نفت، فولاد یا در بهترین حالت، زیرساخت‌های صنعتی گفته‎اند. اما جهان امروز وارد دوره‌ای شده که در آن «اتصال» خود زیرساخت توسعه است. همان‌گونه که برق، موتور انقلاب صنعتی دوم بود، اینترنت و هوش مصنوعی اکنون موتور اقتصاد دیجیتال و رقابت ژئوپلیتیک قرن بیست‌ویکم‌ هستند. تجربه جنگ‎های امروز گواه این مدعاست!

عملیات «خشم حماسی» که از اواخر فوریه ۲۰۲۶ آغاز شده، خیلی زود از یک رویارویی دوطرفه فراتر رفته و دوستی‌های دیرینه غرب را به محک آزمایش گذاشته است. اروپایی‌ها که واشنگتن بارها آنها را برای مشارکت در رویارویی یا گشودن تنگه هرمز تحت فشار قرار داده است، با صراحتی بی‌سابقه دست رد بر سینه آمریکا می‌زنند. اسپانیا این جنگ را «نامشروع و غیرقانونی» می‌خواند و پاریس و برلین نیز همچون دیگر کشورهای اروپایی، بارها اعلام کرده‌اند که این نبرد، جنگ آنها نیست. این واگرایی چنان عمیق است که ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بارها تهدید به خروج از ناتو می‌کند و اکنون زمزمه‌های خروج نیروهای آمریکایی از آلمان، ایتالیا و اسپانیا به گوش می‌رسد؛ زنگ خطر برای اتحادی که روزی ستون فقرات امنیت غرب بود، آن هم درست در زمانی که ارتش روسیه پشت دروازه‌های شرقی ناتو در حال پیشروی در خاک اوکراین است.

برای دهه‌ها، مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در دام دو مشکل گرفتار بوده است: ناسازگاری زمانی، چراکه آمریکا همواره می‌تواند پس از آنکه ایران ذخایر اورانیوم و تجهیزات مرتبط خود را کنار گذاشت، تحریم‌ها را دوباره وضع کند و اضافه‌بار بدهی سیاسی، یعنی انباشت وعده‌های گذشته به حامیان اصلی که هر توافق محدودی را ناکافی جلوه می‌دهد.

در میانه جنگ رمضان، بسیاری هنوز تصور می‌کنند صحنه اصلی نبرد، آسمان منطقه، حملات موشکی یا تنگه هرمز است. اما واقعیت آن است که در کنار این میدان‌های آشکار، جنگی عمیق‌تر و ماندگارتر در جریان است؛ جنگ بر سر کریدورها، بنادر، خطوط ریلی، مسیرهای تجارت و شبکه‌های انرژی. جنگی که نتیجه آن نه فقط توازن نظامی، بلکه جایگاه ایران در نظم آینده منطقه را تعیین می‌کند.

جنگ‌های امروز دیگر مثل گذشته فقط در مرزها خلاصه نمی‌شوند؛ انگار خودشان را به دل شهرها رسانده‌اند. حالا خیابان‌ها، خانه‌ها، موزه‌ها و حتی جاهایی که قرار بوده محل قانون‌گذاری و آرامش باشند، وسط میدان درگیری قرار گرفته‌اند. «شهرکُشی» که قبلا یک واژه تخصصی در کتاب‌های جامعه‌شناسی شهری بود، این روزها تبدیل شده به چیزی که می‌شود با چشم دید و آن را لمس کرد. این فقط خراب کردن چند ساختمان نیست، مساله این است که هویت و خاطره و جان شهر را هدف می‌گیرند.

برخورد چین با جنگ تجاوزکارانه آمریکا و اسرائیل علیه ایران عمدتا منعکس‌کننده سیاست ریسک‌گریز، محافظه‌کارانه و توازن محور آن کشور در قبال تحولات مربوطه بوده‌است.

ایران در یکی از منحصربه‌فردترین موقعیت‌های جغرافیایی جهان قرار گرفته است؛ موقعیتی که آن را به‌طور همزمان در تعامل با دو حوزه بنیادین ژئواستراتژیک یعنی حوزه‌های بحری و برّی قرار می‌دهد. این ویژگی که در چارچوب نظری «ساختار نظام‌های ژئوپلیتیک جهانی» Saul B. Cohen قابل تبیین است، ایران را از یک بازیگر صرف منطقه‌ای فراتر برده و به یک «پیوندگاه ژئوپلیتیک» بالقوه در سطح جهانی تبدیل می‌کند. در واقع، ایران نه‌تنها در مرکز یکی از حیاتی‌ترین کانون‌های انرژی جهان قرار دارد، بلکه در قلب شبکه‌های ترانزیتی اوراسیا نیز جای گرفته است؛ وضعیتی که امکان ایفای نقش همزمان در دو جبهه ژئواستراتژیک بحری و برّی را فراهم می‌سازد.

شاید بتوان پذیرفت که به‌خاطر جنگ، محدودیت‌هایی برای اینترنت به‌وجود آید، اما اینکه آن را به «ممنوعیت» توسعه دهیم، عملا یعنی می‌توان حقوق انسانی را که همه آدمیان در هر جای دنیا از آن بهره می‌برند، به نوعی از شهروندان خود سلب کنیم. بدون تردید این هدفی نیست که مسوولان در پی آن باشند. هر چند کارکردها و فواید اینترنت اظهرمن‌الشمس است، اما بحث ما اینجا در مورد دلایل اقتصادی و عقب ماندگی، به‌واسطه عدم استفاده از آن نیست.

تصمیم رسمی امارات متحده عربی برای خروج از اوپک و اوپک‌پلاس از اول مه۲۰۲۶، یکی از مهم‌ترین رخدادهای ساختاری بازار جهانی انرژی طی یک دهه اخیر محسوب می‌شود. خروج کشوری که طی سال۲۰۲۵ میانگین ۳.۴۶‌میلیون بشکه در روز تولید نفت داشته و برنامه افزایش ظرفیت به ۵‌میلیون بشکه در روز تا ۲۰۳۰ را دنبال می‌کند، صرفا تصمیمی فنی درباره سهمیه تولید نیست، بلکه سیگنالی ژئوپلیتیک با پیامدهای مستقیم بر انسجام اوپک، قیمت نفت و مسیر گذار انرژی در منطقه خلیج‌فارس است.

بازار سرمایه ایران در شرایطی وارد سال مالی جدید می‌شود که سطح ریسک‌های سیستماتیک به‌طور معناداری افزایش یافته و متغیرهای کلان، بیش از هر زمان دیگری بر رفتار بازار سایه انداخته‌اند. در چنین فضایی، پیش‌بینی مسیر ارزش بازار بدون اتکا به مفروضات شفاف در حوزه سودآوری، نرخ‌های تنزیل و انتظارات سرمایه‌گذاران، عملا فاقد اعتبار تحلیلی خواهد بود.

این یادداشت با رویکردی انتقادی، به تبیین نقش سازنده «کنشگری» و «عاملیت» شهروندان در مدیریت بحران و تاثیر بی‌بدیل آنان در ترسیم آینده‌ای مطلوب برای کلان‌شهر می‌پردازد. با بهره‌گیری از آرای اندیشمندانی چون آنتونی گیدنز، جان فریدمن و پیتر مارکوزه، این گزاره محوری مورد بررسی قرار می‌گیرد که تهران فراتر از یک پدیده کالبدی، عرصه تعامل و تقابل پویای «ساختارهای» حاکم و «عاملیت» فعال ساکنان خود است.

در پی حملات اخیر به برخی شرکت‌های تولیدی، بازسازی سریع این بنگاه‌ها -در صورت فرض ثبات نسبی شرایط- به یک ضرورت اقتصادی بدل شده است. هرگونه تعلل در این مسیر می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای بر اقتصاد کلان، تامین کالاهای اساسی و مواد اولیه و نیز کارکرد زنجیره‌های ارزش صنعتی برجای بگذارد. از این‌رو، سیاستگذاری موثر برای احیای ظرفیت تولیدی کشور باید در اولویت قرار گیرد.

۱- ترامپ در نامه‌‌ای به کنگره اعلام کرد درگیری‌های نظامی آمریکا با ایران «پایان یافته» است. با اینکه ترامپ پیش از این گفته بود قانون اختیارات جنگ خلاف قانون اساسی آمریکا است، در عمل با ارسال نامه در ابتدای جنگ و نامه پایان مهلت ۶۰ روزه به کنگره به این قانون تمکین کرد.

روزگاری «کاندولیزا رایس»، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، از زایش «خاورمیانه جدید» سخن می‌گفت. بسیاری در آن زمان این سخن را به سخره گرفتند و پس از سقوط حکومت‌های افغانستان (۲۰۰۱) و عراق (۲۰۰۳) از «سِقط» یا «مرگ» خاورمیانه جدید سخن گفتند. به نظر می‌رسد دو تحول مهم در حال رقم‌زدن نظمی جدید در خاورمیانه‌ای جدید است: عملیات ۷ اکتبر و حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران. اگر عملیات ۷ اکتبر نوعی «دست‌گرمی» بود؛ اما حمله مشترک به ایران می‌تواند نه‌تنها «نظم جدید منطقه‌ای» بلکه «توازن قوا» در منطقه را دچار تکانه‌های سخت کند. آیا ایده‌ای که در قرون ۱۸ و ۱۹ شکل گرفت و تا دوران جنگ سرد ادامه داشت، همچنان در قرن ۲۱ و در خاورمیانه امروز در قالبی جدید در حال شکل‌گیری است؟