سراب یالتای نوین
محمدحسین باقی*
با برگزاری نشست «شنژن» در چین که در آن کشورهای آمریکا، روسیه و چین حضور دارند، یک شبیهسازی در فضای رسانهای صورت گرفته که نشست شنژن را «یالتا»ی معاصر مینامند. بجاست نکاتی در مورد این شبیهسازی بیربط مطرح شود.
اول) کنفرانس یالتا در فوریه۱۹۴۵ بین سه قدرت اصلی و پیروز جهانی آن روز یعنی ایالات متحده (روزولت)، بریتانیا (چرچیل) و شوروی سابق (استالین) در شبهجزیره کریمه برگزار شد. در این نشست هدف اصلی تعیین سرنوشت آلمان هیتلری و اروپای شرقی بود. در این کنفرانس بود که آلمان به چهار منطقه اشغالی تقسیم شد (هنری کیسینجر در کتاب «رهبری» که به همین قلم ترجمه شد روایتی از آلمان هیتلری و تلاشها برای بازسازی آن ارائه داده است). در این نشست قرار شد سرنوشت لهستان هم مشخص شود. در یک جمله، در این کنفرانس در مورد سرنوشت جهان در دوران پس از جنگ جهانی دوم تصمیمگیری شد.
دوم) آنچه امروز در شنژن میگذرد بسیار متفاوت از چیزی است که در سال ۱۹۴۵ رخ داد:
الف) روسیه فعلی هرگز در جایگاه رهبری جهان قرار نداشته و ندارد. اگر سلاح هستهای از این کشور گرفته شود، شاید دیگر نامی در میان «قدرت»ها نداشته باشد. افزون بر این، این کشور درگیر جنگ با اوکراین است. بنا بود اوکراین ظرف یک هفته تسخیر شود، اما پنج سال است در گیرودار جنگ اوکراین میسوزد و میسازد. در اینجا یک تناقض وجود دارد. جنگ اوکراین باعث «فروپاشی» اقتصاد روسیه نشد؛ چراکه صدهامیلیارد دلار بودجه صرف صنایع نظامی شد و نرخ رشد اقتصادی این کشور را تثبیت کرد، اما این جنگ باعث آسیب اقتصادی بلندمدت برای این کشور شده است. اقتصاددانان «بانک جهانی» و «کارنگی» بر این باورند که روسیه ظرفیت رشد بلندمدت خود را از دست داده و به یک «اقتصاد جنگی آسیبپذیر» تبدیل شده است.
ب) چین اگرچه دومین اقتصاد دنیاست، اما به تعبیر جوزف نای راه درازی تا تبدیلشدن به «ابرقدرت» در پیش دارد. نای معتقد است اقتصاد چین بیش از آنکه برخاسته از «جوشش درونی» باشد، ریشه در «اقتصاد کپیبرداری» دارد و راه درازی تا تبدیلشدن به «ابرقدرتی» در چهار جنبه قدرت در پیش دارد. چینیها با رویکرد سون تزو در حال پیش رفتن هستند: «تواناییهایت را پنهان کن و در سایه بمان؛ بگذار رقیب، تو را ضعیف بپندارد، تا روزی که ضربه نهایی را با تمام قدرت وارد کنی.» تمرکز فعلی چین بر اقتصاد و مدیریت ترامپ تا پایان دوران ریاستش است.
چنین است که «راش دوشی»، استادیار دانشگاه جورجتاون، در «فارنافرز» مینویسد: «برای رهبران چین، تنشزدایی کنونی بیش از آنکه یک هدف نهایی باشد، یک تنفس موقت و ابزاری برای ایجاد اهرم فشار پیش از دور بعدی رقابت استراتژیک و در نهایت، کسب یک برتری قاطع و بلندمدت بوده است». «چن دونگشیائو»، رئیس موسسه مطالعات بینالملل شانگهای، میگوید که دو کشور همچنان در یک «آتشبس تاکتیکی» به سر میبرند. برای چین آنچه مهم است خرید زمان برای یک تقابل «نهایی» احتمالی است (خواه بر سر تایوان، خواه بر سر تقابل تجاری).
سوم) در کنفرانس یالتا، هدف اصلی رسیدگی به سرنوشت آلمان نازی، اروپای شرقی و لهستان در دوران «پس» از جنگ جهانی دوم بود. اما آنچه در «جریان» جنگ جهانی دوم در ایران زیر نام «کنفرانس تهران» (۱۹۴۳) رخ داد، اجلاسی از سوی رهبران متفقین برای انجام هماهنگی در امور نظامی - سیاسی در «اوج» جنگ جهانی دوم بود و ربطی به یالتا نداشت؛ چه آنکه یالتا دو سال بعد (۱۹۴۵) برگزار شد. قرار بود تهران یک مرکز لجستیک برای متفقین بهمنظور کمکرسانی به شوروی در برابر آلمان باشد. در «شنژن» اما یکی از دستور کارها «میتواند» ایران باشد.
آنچه از ظواهر امر برمیآید این نشست چند دستور کار مشخص دارد: اول، سرنوشت آتشبس تجاری بین دو قدرت اقتصادی جهان یعنی چین و آمریکا آن هم درحالیکه دو سال تا پایان ریاستجمهوری ترامپ باقی مانده است. دوم، آغاز یک معاهده جدید «استارت»؛ این بار با حضور چین و روسیه برای کاهش یا مدیریت زرادخانههای هستهای که البته بعید است چین بپذیرد؛ سوم، هماهنگی احتمالی در مورد پایاندادن به جنگ در اوکراین؛ هرچند باز هم چین تمایلی ندارد در این مورد ایفاگر نقش باشد. در نهایت، ممکن است هماهنگیهایی در مورد ایران بشود. یعنی ایران «یکی» از دستور کارهاست نه «کل» دستور کار. بنابراین، نه شنژن یالتاست و نه قدرتهای فعلی [غیر از ایالات متحده]، قدرتهای فاتح جهانند که قصد تقسیم جهان به حوزههای نفوذ را داشته باشند.
* روزنامهنگار


