محمدحسین باقی

«... اولیای دولت ایران این فقره را هر طور هست باید به ذهن خود بسپارند که از برای دول آسیا بهترین اسلحه دفع استیلای خارجه این است که به قدر قوه، تجارت خود را به عموم ممالک خارجه وسعت بدهند... ». رساله‌های میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله، گردآوری و مقدمه: حجت‌الله اصل، صفحه ۲۰۰

از بعد از ۷ اکتبر۲۰۲۳ (۱۵ مهرماه ۱۴۰۲) لبنان به نقطه کانونی در تحولات منطقه تبدیل شده است. تغییر در سرنوشت لبنان از پتانسیل تغییر موازنه در خاورمیانه برخوردار است. اما چرا منطقه‌ای که «خاورمیانه» نامیده می‌شود، همواره مملو از مشکل است؟ ریشه بحران به کجا برمی‌گردد؟ اساسا چرا ایران همواره نیم‌نگاهی به لبنان دارد؟ بگذارید کمی به عقب برویم و ببینیم تاریخ به ما چه می‌گوید.

روزگاری «کاندولیزا رایس»، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، از زایش «خاورمیانه جدید» سخن می‌گفت. بسیاری در آن زمان این سخن را به سخره گرفتند و پس از سقوط حکومت‌های افغانستان (۲۰۰۱) و عراق (۲۰۰۳) از «سِقط» یا «مرگ» خاورمیانه جدید سخن گفتند. به نظر می‌رسد دو تحول مهم در حال رقم‌زدن نظمی جدید در خاورمیانه‌ای جدید است: عملیات ۷ اکتبر و حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران. اگر عملیات ۷ اکتبر نوعی «دست‌گرمی» بود؛ اما حمله مشترک به ایران می‌تواند نه‌تنها «نظم جدید منطقه‌ای» بلکه «توازن قوا» در منطقه را دچار تکانه‌های سخت کند. آیا ایده‌ای که در قرون ۱۸ و ۱۹ شکل گرفت و تا دوران جنگ سرد ادامه داشت، همچنان در قرن ۲۱ و در خاورمیانه امروز در قالبی جدید در حال شکل‌گیری است؟

ایران به‌عنوان یکی از کشورهای کهن در جهان، در زمره معدود کشورهایی است که دارای سابقه‌ای بس غنی در حکمرانی و کشورداری است. این سابقه از دوران پیش از اسلام به دوران پس از اسلام راه یافت. قابوس‌نامه‌ها، سیاست‌نامه‌ها و شاهنامه‌ها آثاری هستند که سنت‌های ایرانِ پیش از اسلام را (به‌ویژه در حوزه حکمرانی) به دوران پس از اسلام منتقل ساختند. یکی از این آثار «سیرالملوک» یا «سیاست‌نامه» نوشته خواجه نظام‌الملک طوسی است که در آداب حکمرانی و پند و اندرز به شهریاران است. خواجه در زمره یکی از «احیاگران» ایران‌زمین است که اگرچه معتقد به «فره الهی» شهریاران است؛ اما حکمرانی را از عرصه «نظر» به ساحت «عمل» آورد. او با نوشتن سیاست‌نامه و رویکرد «واقع‌گرایی مصلحانه» (ولوی نسب و اسلامی؛ ۱۳۹۹) راه‌ و روش حکمرانی خردمندانه را در سر حد کمال تبیین کرد. در قاموس خواجه عدل و دادگستری، پیگیری احوال عامه مردم و رعایت انصاف در حق آنان، همنشینی و مشورت با جهان‌دیدگان و البته امنیت از ارکان نظام حکمرانی است.

پس از مطرح‌شدن نام پاکستان به‌عنوان «میانجی‌گر» بین ایران و آمریکا، این پرسش نزد بسیاری مطرح شده که چرا پاکستان انتخاب شد؟ در شرایطی که کشورهایی مانند عمان، قطر، چین، ترکیه و مصر از پتانسیل میانجی‌گری برخوردار بودند و باتوجه‌به تمام تلاش‌ها و تقلاهایی که عمان انجام داد، چرا قرعه فال به نام پاکستان افتاد؟ در این راستا چند دلیل قابل‌بحث است.

با تضعیف نفوذ ایران در شام، ترکیه به‌عنوان بازیگری جدید در این منطقه رخ نموده است. پس از فروپاشی رژیم اسد در ۱۸ آذرماه ۱۴۰۳ به دست شورشیان «هیئت تحریر الشام» که تحت نفوذ ترکیه بودند، این کشور نه‌تنها شورشیان سابق را زیر بال‌وپر خود گرفت و به یکه‌تاز عرصه سوریه تبدیل شد، بلکه تلاش دارد در میدان لبنان، دکترین «سرزمین آبی» (ماوی وطن) را در پیش بگیرد. به نظر می‌رسد لبنان اکنون دارای «خلأ استراتژیک» است و وارثان آتاتورک می‌کوشند این خلأ را با «قدرت نرم» پر کنند. اما چگونه؟

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، روز چهارشنبه (۲۶ آذرماه) در سخنرانی خود در نشست سالانه وزارت دفاع روسیه، رهبران اروپایی را «خوک‌های کوچک» توصیف کرد و گفت روسیه به اهدافش تحت عنوان آنچه آن را «عملیات ویژه نظامی» می‌نامد «به‌طور قطعی» خواهد رسید. او در یک سخنرانی در سال۲۰۰۵ هم از فروپاشی شوروی در ۱۹۹۱ به‌عنوان «بزرگ‌ترین فاجعه ژئوپلیتیک» قرن بیستم یاد کرده بود. پرسش این است که چرا پوتین رهبران اروپایی را با چنین ادبیاتی مورد خطاب قرار داد؟ آیا مساله فقط جنگ اوکراین و مسدود کردن دارایی‌های روسیه در اروپاست؟ یا مساله بزرگ‌تر از این است؟

برخی اهل نظر بر این باورند که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نه بر اساس عقلانیت یا مشاوره کارشناسان که بر اساس «غرایز» خود عمل می‌کند. به عبارت دیگر، راهگشای ترامپ در سیاست خارجی و داخلی «حس و حال آنی» است، نه رویکردهای از قبل سنجیده و محاسبه‌شده. او رئیس‌جمهوری «خلاف‌آمد عادت» است؛ به این معنا که برخلاف اسلافش همواره میل زیادی به حشر و نشر و مغازله با رهبران اقتدارگرا دارد (مثل لوکاشنکو در بلاروس، اوربان در مجارستان، پوتین در روسیه، شی در چین، بن‌سلمان در عربستان).

دو سال و دو روز بعد از ۷اکتبر۲۰۲۳ (۱۵مهرماه۱۴۰۲) توافق صلح بین اسرائیل و حماس اجرایی شد (پنج‌شنبه ۹ اکتبر ۲۰۲۵). در این دو سال غزه به تلی از خاک تبدیل شد. نتیجه این جنگ، بیش از ۶۷هزار کشته و بیش از ۱۷۰هزار زخمی و ویرانی تمام‌عیار باریکه است که شاید بازسازی آن سال‌ها به طول انجامد. اگرچه اسرائیل بیش از سایر بازیگران مشتاق صلح بود، اما این صلح را چگونه می‌جست؟ اسرائیل بر اساس راهبرد «تشدید برای کاهش تنش» مجموعه‌ای از بازیگران را (از ترامپ گرفته تا کشورهای عربی منطقه) وادار به حرکت به سوی آتش‌بس کرد. اما «تشدید برای کاهش تنش» چیست؟

دونالد ترامپ، رئیس‌‌‌جمهور ایالات‌‌‌متحده، در ماه‌‌‌های اول بازگشت به قدرت، تهدید به استفاده از نیروی نظامی برای تصرف گرینلند و کانال پاناما کرد و ادعا کرد که ایالات‌‌‌متحده می‌تواند پس از اخراج دو میلیون فلسطینی، مالکیت غزه را به دست گیرد و از اوکراین خواست که در ازای آتش‌‌‌بس، بخشی از قلمرو خود را به روسیه واگذار کند. این اقدامات و اظهارات ممکن است تنها چند نمونه از رجزخوانی‌‌‌های گسترده و اغراق‌‌‌آمیز معمول ترامپ به نظر برسند. اما در واقع، همه‌‌ آنها بخشی از یک حمله‌‌ منسجم به یک اصل دیرینه‌‌ حقوق بین‌الملل هستند: اینکه کشورها از تهدید یا استفاده از نیروی نظامی علیه سایر کشورها برای حل اختلافات منع شده‌‌‌اند.

ولادیمیر لنین جمله‌ معروفی دارد به این مضمون: «دهه‌‌هایی وجود دارد که هیچ اتفاقی نمی‌‌افتد، و هفته‌‌هایی وجود دارد که به‌‌اندازه‌ دهه‌‌ها در آنها اتفاق رخ می‌دهد.» این جمله، مصداق و نمونه‌ گویایی از «شدت» و «شتاب» تحولات موجود در خاورمیانه است. به‌‌جرات می‌توان تحولات خاورمیانه را به دو بخش یا دو دوره تقسیم کرد: پیش از ۷ اکتبر و پس از ۷ اکتبر.

دولت جدید ایالات‌متحده همچنان با ابتکارات تعرفه‌‌‌ای خود جهان را شوکه می‌کند. تا همین اواخر، اقداماتش عمدتا تاکتیکی بود و ظاهرا مشکلات خاص امنیت ملی مانند امنیت مرزی و ظرفیت تولید فولاد و آلومینیوم را هدف قرار می‌‌‌داد. در مقابل، ابتکار جدید تعرفه‌‌‌ای «متقابل» جاه‌‌‌طلبی استراتژیک‌‌‌تری دارد؛ این ابتکار به دنبال کاهش کسری تجاری کشور و افزایش تولید صنعتی آن از طریق تغییر عمده تعرفه‌‌‌ها به سطوحی است که از دهه ۱۹۳۰ تاکنون دیده نشده است. این قطعا یک گسست اساسی از هنجارهای قانونی و عرفی دیرینه، چه بین‌المللی و چه داخلی است.

سنت مالوف بر این است که برای معرفی کتاب، محتوای فصل‌ها بررسی شود تا خواننده فرهیخته در جریان آنچه در کتاب می‌گذرد قرار بگیرد؛ اما از آنجا که در سه‌جلد کتاب («ماکیاولِ دیپلمات: کیسینجر و جهان او»، «استاد بازی‌ها: کیسینجر و هنر دیپلماسی خاورمیانه‌ای» و«رهبری: شش مطالعه در استراتژی جهانی») «سوژه» (که هنری کیسینجر است) بر «ابژه» (که در اینجا «محتوای کتاب» است) چیرگی یافته است، به‌عمد ترجیح دادم بخش زیادی از این نوشته را به «کیسینجر» اختصاص دهم و در پایان هم اشارتی به سه کتابی داشته باشم که از او ترجمه کرده‌ام. و اما؛ شیخ اجل سعدی در باب سوم گلستان بیتی دارد به این مضمون: «وجودِ مردمِ دانا مثالِ زر‌‌‌ طِلی‌‌‌ست/که هر کجا بروَد قدر و قیمتش دانند.» بی‌گمان مصداق این بیت را می‌توان «هنری آلفرد کیسینجر» دانست.

جریان اصلی تشکیلات سیاست خارجی ایالات‌‌‌متحده، دونالد ترامپ، رئیس‌‌‌جمهور آمریکا را به‌‌‌عنوان یک «نو انزواطلب» خطرناک، کاملا خارج از آرمان‌‌‌ها و منافع آمریکایی می‌‌‌بیند. انترناسیونالیست‌‌‌ها در داخل و خارج، از انتخاب مجدد ترامپ به واهمه افتاده و می‌‌‌ترسند که وی نظم لیبرالی را که ایالات‌‌‌متحده و متحدانش از زمان جنگ جهانی دوم ساخته و از آن دفاع کرده‌‌‌اند، از بین ببرد. چنین ترس‌‌‌هایی موجه است.

مبارزات انتخاباتی ریاست‌جمهوری ۲۰۲۴ دونالد ترامپ، به شکلی بسیار عمدی بازتاب همان چیزی بود که رونالد ریگان در سال ۱۹۸۰ انجام داد. «صلح از طریق قدرت» و «آیا امروز نسبت به چهارسال پیش خوشبخت‌‌‌تر هستید؟» دو شعار ریگانی هستند که امروزه بیشتر به یادگار مانده و به خاطر آورده می‌‌‌شوند. آنچه کمتر شناخته شده است، این است که در سال ۱۹۸۰، ریگان از شعار «آمریکا را دوباره شکوهمند کنیم» از جمله در سخنرانی تودیع خود در کنوانسیون خویش استفاده کرد.

رهبران جدید سوریه در تلاش برای به رسمیت شناخته‌شدن در سطح بین‌المللی، الگوهای اندکی برای دنبال کردن دارند. کتاب راهنمایی در مورد نحوه‌‌ اداره‌‌ یک دولت برای گروه‌‌‌هایی که زیر نام‌‌‌های تروریستی فعالیت می‌کنند وجود ندارد؛ همچنین مجموعه قوانین واضحی برای دولت‌‌‌های خارجی به‌‌‌منظور از سر گرفتن نحوه‌‌ فعالیت‌‌‌های خود با یکی از زیرمجموعه‌‌‌های القاعده وجود ندارد.