چرا مذاکرات ایران و عمان درباره تنگه هرمز طولانی شد؟
جنگ پس از تفاهم ۶۰ روزه
عکس: عطا کناره - AFP
بقایی در نشست هفتگی با خبرنگاران گفت: «مساله تنگه هرمز برای نخستین بار نیازمند طراحی سازوکاری است که باید همزمان دو هدف را تامین کند: از یک سو حفظ حاکمیت و حقوق دو کشور ساحلی یعنی ایران و عمان و از سوی دیگر تضمین تردد ایمن کشتیهای تجاری در یکی از مهمترین آبراههای انرژی جهان.» او تاکید کرد که ناامنی ایجادشده در این منطقه، شرایطی پیچیده به وجود آورده و رسیدن به یک چارچوب جدید نیازمند بررسیهای دقیق حقوقی، امنیتی و فنی است. عامل دوم از نگاه سخنگوی وزارت خارجه، حضور بازیگران متعدد در این روند است.
بقایی معتقد است علاوه بر ایران و عمان، طرفهای دیگری نیز تلاش میکنند بر روند مذاکرات اثر بگذارند. او همچنین ادامه داد که برخی طرفها به دنبال حفظ وضعیت تنش و بیثباتی در منطقه هستند و همین مساله روند رسیدن به تفاهم را دشوارتر کرده است. با این حال، بقایی تاکید میکند که گفتوگوها میان ایران و عمان با جدیت ادامه دارد. به گفته او، درباره «نقشه مسیرهای تردد» میان دو کشور تفاهم حاصل شده و اکنون بحث اصلی، نهایی کردن یک بسته شامل این نقشه و یک بیانیه مشترک است. هدف از این سازوکار، از نگاه تهران، ایجاد چارچوبی است که هم نگرانیهای دو کشور ساحلی را پوشش دهد و هم ملاحظات مربوط به کشتیرانی بینالمللی را تامین کند.
مهلت ۶۰ روزه موضوعیت ندارد
بقایی همچنین درباره پایان مهلت ۶۰ روزه توضیح داده که در متن تفاهم، موضوعی تحت عنوان «مهلت ۶۰ روزه» وجود نداشته است. به گفته سخنگوی دستگاه دیپلماسی، این بازه زمانی مربوط به گفتوگو درباره دو موضوع رفع تحریمها و مسائل هستهای بوده و قرار بود در صورت نرسیدن به نتیجه، تمدید شود. سخنگوی وزارت خارجه تصریح کرد: «مذاکره هرگز شروع نشد، به این دلیل که آمریکا تنها چند هفته پس از امضای یادداشت تفاهم در ۲۸ خرداد، دست به نقض فاحش و گسترده متن آن زد و لذا اساسا بحث ۶۰ روزه هم دیگر موضوعیت ندارد.»
این در حالی است که روز گذشته کانال تلگرامی جماران به نقل از العربیه مدعی شد که توافقی برای تمدید دوره ۶۰ روزه آتشبس بین ایران و آمریکا حاصل شده است. در مجموع، اظهارات بقایی نشان میدهد که تهران تلاش دارد مساله تنگه هرمز را در قالب یک توافق منطقهای با عمان تعریف کند، نه صرفا یک تفاهم دوجانبه با آمریکا. اکنون مهمترین چالش، تبدیل تفاهمهای اولیه میان تهران و مسقط به یک چارچوب رسمی است؛ چارچوبی که بتواند هم دغدغههای امنیتی ایران را پاسخ دهد و هم نگرانیهای جهانی درباره امنیت مسیرهای انرژی را کاهش دهد.
سه سناریوی پیشرو
مهلت ۶۰ روزهای که ایران و آمریکا برای رسیدن به یک چارچوب توافق نهایی تعیین کرده بودند، در حالی به پایان رسیده که یکی از مهمترین بخشهای این تفاهم، یعنی تعیین سازوکار آینده تنگه هرمز، همچنان با ابهام روبهرو است. بر اساس تفاهم اولیه، ایران متعهد شده بود برای یک دوره ۶۰ روزه عبور امن کشتیهای تجاری را تضمین کند و هزمان با عمان درباره مدیریت آینده این آبراه راهبردی گفتوگو کند. اما اکنون هنوز توافق نهایی میان تهران و مسقط درباره چارچوب اداره تنگه هرمز شکل نگرفته است؛ موضوعی که میتواند مسیر تحولات بعدی را تعیین کند. اکنون سه سناریوی اصلی پیش روی طرفها قرار دارد.
سناریوی نخست: تمدید خودکار بدون اعلام توافق ایران و عمان
در این حالت، تهران و واشنگتن ممکن است برای جلوگیری از ایجاد شوک در بازار انرژی و افزایش تنشهای امنیتی، وضعیت موجود را بهصورت عملی تمدید کنند؛ حتی اگر توافق رسمی و علنی میان ایران و عمان درباره تنگه هرمز اعلام نشده باشد. این سناریو به معنای ادامه یک وضعیت موقت و مدیریت بحران است؛ یعنی طرفها زمان بیشتری برای مذاکره بخرند، بدون آنکه وارد جزئیات حساس درباره نحوه اداره تنگه شوند. ضعف این گزینه آن است که اختلاف اصلی درباره آینده هرمز همچنان حلنشده باقی میماند.
سناریوی دوم: تمدید پس از اعلام توافق ایران و عمان
در این سناریو، ایران و عمان ابتدا به یک تفاهم درباره سازوکار مدیریت دریایی، خدمات کشتیرانی و چارچوب حقوقی فعالیتها در تنگه هرمز دست پیدا میکنند و سپس دوره جدیدی از توافق ایران و آمریکا آغاز میشود. این گزینه میتواند برای همه طرفها مطلوبتر باشد، زیرا یک سازوکار منطقهای ایجاد میکند و نگرانی آمریکا و کشورهای مصرفکننده انرژی درباره امنیت کشتیرانی را کاهش میدهد، درحالیکه ایران نیز نقش خود را در مدیریت این آبراه حفظ میکند.
سناریوی سوم: عدم تمدید
در این حالت، دوره ۶۰ روزه پایان مییابد و توافق قبلی تمدید نمیشود، اما ایران و عمان پس از رسیدن به یک چارچوب مشترک، مسیر جدیدی را تعریف میکنند. این سناریو میتواند نشانه عبور از یک توافق موقت به سمت یک ترتیبات پایدارتر باشد، اما نیازمند آن است که آمریکا نیز این چارچوب جدید را بپذیرد. در مجموع، مساله اصلی دیگر فقط باز ماندن یا بسته بودن تنگه هرمز نیست؛ بلکه پرسش مهمتر این است که چه کسی و با چه سازوکاری در آینده مسوول مدیریت امنیت و تردد در این آبراه خواهد بود. پایان مهلت ۶۰ روزه، بیش از آنکه پایان یک مسیر باشد، آغاز مرحلهای پیچیدهتر از چانهزنی میان ایران، آمریکا و بازیگران منطقهای است.
شرط احیای تفاهمنامه
در همین حال مدیرکل حقوقی وزارت امور خارجه در نشستی با بیان اینکه نقض تفاهمنامه اسلام آباد به معنای فروپاشی آن نیست و امکان احیای آن وجود دارد، گفت:«البته این اتفاق زمانی رخ میدهد که آمریکا عادت خود به نقض تفاهمات و اعتیادش به وضع تحریمهای یکجانبه را کنار بگذارد.» عباس باقرپور، مدیرکل حقوقی وزارت امور خارجه درباره وضعیت تفاهمنامه اسلامآباد گفت: «میتوانم بگویم تفاهمنامه در وضعیت اغما قرار دارد ولی فرصت برای احیای آن وجود دارد.» وی تاکید کرد که تفاهمنامه اسلامآباد یک توافق حقوقی است و میتوان آن را احیا کرد اما احیای آن به آمریکا بستگی دارد. این مقام وزارت خارجه ادامه داد:«ما برای هر گزینهای آماده هستیم و اگر این جواب نداد، بارها نشان دادهایم که بهخوبی برای دفاع از خود و ملت مان آماده هستیم. مطمئن هستم که همه در جنگ تحمیلی سوم این را دریافتند و امیدوارم دیگر توان دفاعی و عزم ما را به آزمون نگذارند.»
ضربالاجلی وجود ندارد
از سوی دیگر همزمان با پایان مهلت 60 روزه، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا بار دیگر به لفاظی علیه ایران پرداخت. به گزارش خبرگزاری تسنیم، دونالد ترامپ در مصاحبه با «فاکس نیوز» در خصوص ایران گفت که عجلهای ندارد و جدول زمانی مشخصی نیز تعیین نکرده است. رئیسجمهور آمریکا در ادامه گزافهگویی خود ادعا کرد که ایران باید پرچم سفید را بالا ببرد و تسلیم شود. وی همچنین در این اظهارات خود عمان را تهدید کرد و با اشاره به تنگه هرمز گفت: «اگر عمان سر راه قرار بگیرد، آنجا را شدیدا بمباران میکنیم.» ترامپ در ادامه مدعی شد انتخابات میاندورهای کنگره به هیچ وجه بر تفکرش درباره ایران تاثیر نمیگذارد. رئیسجمهور ایالات متحده همچنین ادعا کرد درباره محاصره دریایی آمریکا به اعمال فشارهای اقتصادی جدید بر حکومت ایران ادامه خواهد داد.
انبیسی و والاستریت ژورنال بررسی کردند
معنای پایان مهلت ۶۰ روزه
دنیای اقتصاد: با پایان یافتن مهلت آتشبس 60 روزه میان تهران و واشنگتن دو رسانه آمریکایی طی گزارشهایی جداگانه عنوان کردند که در حال حاضر، دو طرف همچنان بر استمرار مواضع خود تاکید دارند. این در حالی است که خبرهایی از موافقت با تمدید مهلت 60 روزه میان ایران و آمریکا منتشر شده است.
شبکه انبیسی طی گزارشی نوشت همزمان با پایان مهلت 60 روزه آتشبس میان تهران و واشنگتن، زمان برای هر دو طرف در حال سپری شدن است. این شبکه طی گزارشی نوشت: توافقی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در ماه ژوئن در ورسای امضا کرد، مهلت 60 روزهای را برای پایان دادن به جنگ با ایران و رسیدن به توافقی در مورد برنامه هستهای این کشور تعیین کرد. مهلت مقرر روز دوشنبه بود و اکنون دو طرف از آن زمان فاصله بیشتری با صلح پیدا کردهاند. هرچند که مذاکرات همچنان از طریق میانجیها در جریاناند، اما اکنون صرفا بر بازگشایی تنگه هرمز و لغو محاصره آمریکا بر ایران متمرکز شدهاند، مسائلی که دو طرف قرار بود طبق توافق موقت انجام دهند. در عین حال، هیچ نشانهای از سازش در مورد تنگه هرمز وجود ندارد و به نظر نمیرسد که مذاکرات هستهای حتی آغاز شده باشد.
در همین حال، ایالات متحده گزینههای خوبی برای خروج از جنگی که در کنار اسرائیل آغاز کرده در دست ندارد. پذیرش آخرین خواستههای ایران به معنای دادن کنترل بر یک آبراه بینالمللی حیاتی است که پیش از جنگ، یکپنجم نفت و گاز تجاری جهان را منتقل میکرد و این مساله چیزی نخواهد بود مگر اعتراف به شکست. برای ترامپ تشدید جنگ آنچنان مطلوب نیست؛ چرا که درگیریهای اخیر ذخایر ایالات متحده از سامانههای پیشرفته رهگیری موشک را کاهش داده، اقتصاد جهانی را تحتتاثیر قرار داده و قیمتها را پیش از انتخابات کنگره آمریکا افزایش داده است.
انبیسی در ادامه نوشت: به نظر میرسد که دو طرف همچنان در مواضع خود ثابت قدم ماندهاند و امیدوارند طرف مقابل زودتر تسلیم شود. با این همه، تاکنون، هیچیک از طرفین حاضر به عقبنشینی از مواضع خود نشدهاند. توافق ژوئن، که به عنوان یادداشت تفاهم شناخته میشود، خواستار توقف تمامی عملیاتهای نظامی و تعیین مهلت 60 روزه برای رسیدن به توافقی جهت پایان دائمی جنگ و حل و فصل اختلافات دیرینه بر سر فعالیتهای هستهای ایران بود. این توافق خواستار بازگشایی تنگه هرمز شد، اما نقش ایران را در تسهیل تردد به طور مبهم تعریف کرد و این امکان را باز گذاشت که پس از مهلت 60 روزه، تهران حق دریافت هزینههایی را داشته باشد. ایران از این بند برای اثبات کنترل بر این آبراه استفاده کرده است.
طی این مدت منطقه شاهد موج جدیدی از درگیریها بود، اما در نهایت، نزاع عینی کاهش یافت. از سوی دیگر، آتشبس در لبنان بین اسرائیل و حزبالله عمدتا حفظ شده است، هرچند که نیروهای اسرائیلی بخشهای وسیعی از جنوب این کشور را اشغال کردهاند. این در حالی است که بنا به مفاد تفاهمنامه ژوئن، «تمامیت ارضی و حاکمیت» لبنان باید تضمین میشد. در این میان، پاکستان، که نقش کلیدی در میانجیگری توافق ژوئن ایفا کرد، هفته گذشته به تاریخ انقضای این تفاهمنامه اشاره و ابراز امیدواری کرد که این مهلت تمدید شود. طاهر اندرابی، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان در این رابطه گفت که اسلامآباد همچنان در تلاش است تا تهران و واشنگتن را به میز مذاکره بکشاند.
در همین رابطه، والاستریت ژورنال طی گزارشی به تاریخ 17 اوت نوشت که ایران از مهلت 60 روزه توافق برای بازسازی توان نظامی خود و آمادهسازی برای دور جدیدی از درگیریهای احتمالی استفاده کرده است. این روزنامه آمریکایی در این رابطه نوشت: تهران مسیری دوجانبه را در قبال واشنگتن پیش میبرد؛ از یکسو، تلاشهای دیپلماتیک همچنان ادامه دارند و از سوی دیگر آمادهسازیهای نظامی در حال انجام است.
سناریوهای بورس پس از تفاهم ۶۰ روزه
دیپلماسی در جریان، کشتیرانی در تنگنا
