اخبار باشگاه اقتصاددانان

در سال ۱۴۰۴، ایران دو موج بی‌سابقه قطعی اینترنت را تجربه کرد: اولی به‌خاطر ناآرامی شهرها (بیش از ۲۰روز) و دومی همزمان با جنگ آمریکا و اسرائیل (بیش از ۵۰روز). نتیجه این خاموشی‌های طولانی، چیزی فراتر از مختل شدن تماس‌های روزمره بود. اقتصاد دیجیتال کشور عملا فروپاشید. نزدیک به نیمی از فروشگاه‌های اینترنتی تعطیل شدند، عده زیادی از پیک‌های موتوری شغلشان را از دست دادند و هزاران نفر در مشاغل خدماتی خانگی مثل نظافت یا تعمیرات، یک‌شبه بدون درآمد ماندند.

سال ۱۴۰۴ برای ایران سالی سرنوشت‌ساز بود، نه فقط به خاطر تشدید تنش‌های نظامی با آمریکا و اسرائیل، بلکه به دلیل طولانی‌ترین دوره قطعی اینترنت سراسری. آنچه از اسفند ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵ بر اقتصاد دیجیتال ایران گذشت، نه یک اختلال موقت، بلکه فاجعه‌ای بود که ریشه‌های کسب‌وکارهای آنلاین و به‌طور خاص جایگاه وب‌سایت‌های ایرانی در موتورهای جست‌وجو را سوزاند.

سال ۱۴۰۴ برای ایران از حیث قطعی اینترنت، بی‌سابقه بود. در دی‌ماه همان سال، ناآرامی‌های شهری بار دیگر دولت را به این نتیجه رساند که خاموش کردن شبکه جهانی، موثرترین راه برای کنترل فضا است. اینترنت برای بیش از بیست روز قطع شد و کسب‌وکارهای خرد نخستین ضربه را خوردند. اما فاجعه اصلی از اسفند ماه آغاز شد. همزمان با آغاز جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دولت اینترنت بین‌الملل را به بهانه جلوگیری از حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی، به مدت بیش از پنجاه روز قطع کرد. ایران در سال ۱۴۰۴ دو موج متوالی و طولانی قطعی اینترنت را تجربه کرد؛ یکی به دلیل اعتراضات داخلی و دیگری به دلیل جنگ خارجی. این دو رویداد در هم تنیدند و فاجعه‌ای اقتصادی برای بنگاه‌های کوچک رقم زدند که این یادداشت روایتگر ابعاد آن است.

آلدوس ‌هاکسلی در اثر ماندگار خود «دنیای قشنگ نو» تصویری تلخ و هشداردهنده از ویرانشهری فناورانه ارائه می‌دهد که در آن پیشرفت‌های علمی و فناورانه به‌جای ارتقای انسانیت، به ابزاری برای حذف ارتباطات و عاملیت فردی تبدیل شده‌اند. سال گذشته نیز برای جامعه ایران، درست مثل دنیای ‌هاکسلی بود: سالی پر از چالش و درعین‌حال، سرشار از فرصت‌های از دست رفته برای اقتصاد دیجیتال ایران. حدود یک‌ششم این سال در تاریکی خاموشی‌های دیجیتال سپری شد؛ رکوردی که پیش از این فقط در دست کشور سومالی بود. دوره‌های خاموشی نه‌تنها ارتباطات را مختل کرد، بلکه ضربه‌ای جدی به شریان حیاتی اقتصاد دیجیتال وارد آورد. اگر لایه‌ای از تحلیل سطحی پایین‌تر برویم، این خاموشی‌ها، صرفا نمود بیرونی مشکلی عمیق‌تر بودند: فاصله چشم‌گیر سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلیِ کشور با میانگین جهانی. درحالی‌که جهان به سمت دیجیتالی‌سازی کامل پیش می‌رود و سهم اقتصادهای دیجیتال از تولید ناخالص داخلی جهانی به‌طور متوسط به ۱۵ درصد رسیده است، ایران همچنان در کمتر از ۸ درصد این معیار متوقف مانده است.

تنش‌های نظامی در خاورمیانه، وال‌استریت را با اختلال در جریان سرمایه‌های صندوق‌های ثروت ملی خلیج فارس تهدید می‌کند. آتش‌بس‌های شکننده منطقه نیز معمولا نقض شده و می‌شوند که در نتیجه حتی در خوش‌بینانه‌ترین حالت، بازگشت جریان نفت از تنگه هرمز به سطح پیش از جنگ و نیز جریان‌های سرمایه‌گذاری، ماه‌ها تا سال‌ها زمان می‌برد. در این خصوص اختلال‌های جریان سرمایه و نفت مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است.

تحلیل‌های مختلفی از آثار جنگ وجود دارد؛ اما به نظر می‌رسد صنعت نفت جهان بیش از سایر بخش‎‌ها متاثر شده است. بر این اساس، حتی اگر جنگ امروز به پایان برسد، جریان انرژی عبوری از هرمز تا مدت‌هابه حالت عادی برنمی‌گردد.

از نخستین روزهای تمدن بشری، جهان به صادرات خاورمیانه وابسته بوده است؛ از منسوجات و ادویه در دوران باستان گرفته تا نفت و گردشگری در روزگار کنونی. اختلال در این جریان‌های تجارت فیزیکی و خطر جهش تورمی پیامدی مستند از جنگی است که آمریکا و اسرائیل علیه ایران به راه انداخته‌اند. مجهول بزرگ این است که درگیری چگونه می‌تواند اولویت‌های سرمایه‌گذاری خلیج‌فارس را در یکی دو سال آینده تغییر دهد.

آتش‌بس میان آمریکا و ایران با شروعی خشونت‌آمیز همراه بود. پس از آنکه در ۸ آوریل اعلام شد، اسرائیل بمباران مواضع نیروهای حزب‌الله در لبنان را شدت بخشید (اسرائیل ادعا می‌کند لبنان مشمول این آتش‌بس نبوده است). در ساعات اولیه آتش‌بس، ایران به دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس حملات پهپادی و موشکی انجام داد.

اقتصاد ایران در سال‌های اخیر، به واسطه تحریم‌های آمریکایی مجبور شد تا کانال‌های تجارت و مبادلات مالی خود را محدود کند. بر این اساس، چین به اصلی‌ترین شریک تجاری ایران تبدیل شد و امارات، نقش سکوی تجاری و مالی کشور را یافت. بر این اساس، مبادلات تجاری ایران و امارات در سال گذشته از مرز ۳۰‌میلیارد دلار فراتر رفته است.

تجارت غیرنفتی ایران در سال‌های اخیر در یک ساختار نسبتا متمرکز و‌ هاب‌محور شکل گرفته است؛ ساختاری که در آن امارات متحده عربی و به‌ویژه دبی نقش یک مسیر اصلی و تعیین‌کننده را در تامین کالاهای وارداتی، صادرات مجدد و خدمات لجستیکی ایفا کرده است. حجم مبادلات تجاری میان ایران و امارات در سال گذشته حدود ۳۰‌میلیارد دلار بوده است؛ رقمی که نشان می‌دهد این مسیر نه یک کانال فرعی، بلکه یکی از ستون‌های اصلی تجارت خارجی ایران محسوب می‌شود. همین تمرکز بالا در بلندمدت نوعی وابستگی ساختاری ایجاد کرده که امروز به یکی از چالش‌های اصلی تجارت خارجی ایران تبدیل شده است.

تنگه هرمز یکی از مسیر‌های دریایی بسیار پر اهمیت در جهان است و اهمیت این تنگه در میزان حجم تردد و نیاز تامین جهانی در زمینه انرژی و کالا‌های استراتژیک مانند مواد غذایی، کود، هلیوم و... در جنگ تحمیلی علیه ایران بر همگان ثابت شده است. مسیر ترددی که به تنهایی می‌تواند در نظام تامین انرژی و تغذیه و صنعت و حتی صنایع هوش مصنوعی تاثیرگذار باشد. از این رو این مسیر نیاز به پروتکل‌های امنیتی مناسب در جهت آسایش تردد جهانی را باید به همراه داشته باشد. در این مقاله به جنبه‌ای از پشتیبانی امنیتی تحت حمایت و نظارت یک نظام حقوقی و نیروهای مسلح در قالب بیمه پرداخته شده است.

در حالی‌که آمریکا محاصره دریایی صادرات نفت ایران را در دستور کار خود قرار داده، شواهد حاکی از آن است که این اقدام عواقب و هزینه‌های متعددی برای آمریکا و اقتصاد جهان در پی دارد؛ هزینه‌هایی که موجب شده کارشناسان این اقدام را «قمار نفتی» بنامند. همچنین قرارگاه خاتم‌الانبیا به تهدیدهای «سنتکام» پاسخ داد.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) سه‌شنبه شب به وقت آمریکا اعلام کرد که محاصره بنادر ایران اکنون به طور کامل اجرایی شده و تجارت دریایی بین‌المللی تهران را که حدود ۹۰ درصد اقتصاد این کشور را تغذیه می‌کند، «به طور کامل» قطع کرده است.

نگاهی سرسری به قیمت‌های استاندارد بین‌المللی نفت، عمق بحرانی را که در بازارهای جهانی انرژی در جریان است، پنهان می‌کند. قیمت‌های نفت خام وست تگزاس اینترمدیت و برنت در قراردادهای آتی هم‌اکنون درست زیر ۱۰۰ دلار در هر بشکه قرار دارد. بله، این رقم بالاست، اما این قیمت‌ها مقیاس عظیم اختلالات در جریان نفت خام از طریق تنگه هرمز را منعکس نمی‌کنند.

وقتی آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه تهاجم به ایران را آغاز کردند، به‌طور گسترده انتظار می‌رفت که ایران تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز را مختل کند. کمتر کسی پیش‌بینی می‌کرد که کمتر از دو ماه بعد، دونالد ترامپ خود محاصره‌ای را اعمال کند که تردد کشتی‌ها به بنادر و مناطق ساحلی ایران و از آنها را هدف قرار دهد. این محاصره از ۱۳ آوریل اجرایی شد. ترامپ امیدوار است فشار اقتصادی بتواند ایران را وادار به بازگشایی تنگه کند؛ جایی که بمباران‌ها در این هدف ناکام مانده‌اند. این قمار خطرناکی است که می‌تواند بحران جهانی انرژی را تشدید کرده و به تشدید دوباره درگیری‌ها بینجامد.

اقتصاد نوپای دیجیتال در سال ۱۴۰۴ با سه قطعی گسترده اینترنت روبه‌رو شد. در همین راستا فعالان این حوزه به وضعیت اقتصاد دیجیتال در سال گذشته با زبان آمار و ارقام و برآوردهای محیطی و چشم‌­انداز آتی آن پرداخته‌­اند.

خطای ۴۰۴ که در معماری وب با عنوان «HTTP ۴۰۴ Not Found» شناخته می‌شود، در ساده‌ترین تعریف زمانی روی صفحه نمایشگر ظاهر می‌گردد که سرور نمی‌تواند منبع، داده یا مسیر درخواستی کاربر را در هزارتوی شبکه پیدا کند. این پیام خطای دلسردکننده، شاید دقیق‌ترین، گویاترین و در عین حال تلخ‌ترین استعاره برای توصیف وضعیت اقتصاد دیجیتال ایران در سالی باشد که گذشت. سالی که در آن جست‌وجوی مستمر و نفس‌گیر فعالان این زیست‌بوم برای یافتن کمترین نشانه‌هایی از توسعه پایدار، ثبات اقتصادی، امنیت سرمایه‌گذاری و حتی دسترسی به بدیهی‌ترین زیرساخت‌های ارتباطی، غالبا به همین بن‌بست دیجیتال ختم شد.

سال گذشته را می‌توان یکی از پرتنش‌ترین سال‌ها برای اقتصاد دیجیتال کشور دانست که در آن پی‌درپی شوک‌های امنیتی، روانی و اقتصادی بر پیکر بخش خصوصی وارد شد و ضرباهنگ رشد و فعالیت بسیاری از کسب‌وکارها را مختل کرد. نخستین ضربه در ابتدای سال و با وقوع تنش امنیتی کوتاه‌مدت شکل گرفت. اگرچه جنگ ۱۲ روزه از نظر زمانی چندان طولانی نبود، اما اثرات آن فراتر از همان چند روز باقی ماند و کشور را برای مدتی به فضای اضطرار کشاند.

در ساعات اولیه بامداد چهارشنبه به وقت تهران، ایران و آمریکا با میانجی‌گری پاکستان به آتش‌بس دو هفته‌ای دست یافتند. بازارها به این تصمیم جدید واکنش نشان دادند و قیمت نفت با کاهش قابل‌توجهی مواجه شد. در همین راستا، صاحب‌نظران چشم‌انداز آتش‌بس و پایداری آن را به بحث گذاشتند و از تاثیر این جنگ بر منطقه گفتند. 

واژه‌ها از توصیف قاصرند. این دوره در ایالات متحده با اظهاراتی آغاز شد که در آن رهبر جهان آزاد تهدید به ارتکاب نسل‌کشی کرد. با این حال، کمی بیش از یک ساعت پیش از فرارسیدن ضرب‌الاجل او، تحرکات شدیدی آغاز شد. پاکستانِ میانجی خواستار توقف درگیری شد و سپس ترامپ حمله برنامه‌ریزی‌شده را لغو کرد و اعلام کرد که یک آتش‌بس دو هفته‌ای پس از بازگشایی تنگه هرمز توسط ایران آغاز خواهد شد. بازارها به این واقعیت مهم واکنش نشان دادند که تمدن نابود نخواهد شد و قیمت نفت به‌شدت کاهش یافت. سپس تایید حیاتی از سوی مقامات ایران رسید. آنها واقعا با آتش‌بس موافقت کرده‌اند. قرار است مذاکراتی تحت نظارت پاکستان روز جمعه برگزار شود.

بسیاری از مردم در خاورمیانه و اروپا احتمالا سه‌شنبه شب با نوعی احساس هراس به خواب رفتند، نگران از آنچه ممکن است در طول شب رخ دهد. آیا دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، تهدیدهای خود مبنی بر نابودی زیرساخت‌های ایران یا حتی تمدن آن را عملی خواهد کرد؟ آیا ایران در پاسخ، تاسیسات حیاتی نفت و آب در خلیج‌فارس را هدف قرار خواهد داد؟ در عوض، اعلام یک آتش‌بس دو هفته‌ای، مایه آرامش فراوان خواهد بود.

در یک ماه گذشته، تحلیلگران جهان عمدتا بر این متمرکز بوده‌اند که بحران تنگه هرمز چه چیزهایی را مختل کرده است: مسیرهای کشتیرانی که دچار اختلال شده‌اند، افزایش شدید هزینه‌های بیمه، و نوسانات قیمت نفت. اما در درون منطقه، روایت متفاوتی در حال شکل‌گیری است؛ روایتی که فراتر از هر آتش‌بس یا تشدید تنش آینده دوام خواهد آورد.

اقتصاد جهان در حالی با پیامدهای جنگ در خلیج‌فارس روبه‌رو می‌شود که کمترین مواجهه را با آن دارد. سطح بالای بدهی دولت‌ها دست آنها را برای مقابله با پیامدهای اقتصادی جنگ بسته است. از سوی دیگر، ناتوانی دولت‌های جنوب خلیج‌فارس در فروش نفت، موجب شده تا چرخه پترودلار با چالش‌های جدیدی مواجه شود که پیش‌تر تجربه نشده بود.

اینکه نتیجه جنگ در خاورمیانه چه خواهد شد هنوز روشن نیست، اما شوک نفتی ناشی از آن یک آسیب‌پذیری تازه را در اقتصاد جهانی آشکار کرده است. هرگز پیش از این، جهان با هیچ بحرانی در شرایطی وارد نشده بود که تا این اندازه با کسری بودجه و سطح بالای بدهی مواجه باشد. این بار سنگین، توان دولت‌ها را برای کاهش آثار افزایش قیمت انرژی محدود خواهد کرد.

چرخه‌ای که در آن آمریکا در ازای آنکه کشورهای حوزه خلیج فارس درآمدهای دلاری خود را در اوراق خزانه‌داری ایالات متحده سرمایه‌گذاری کنند، ثبات خاورمیانه را تضمین می‌کرد، اکنون از هم فروپاشیده است. ریشه این تفاهم به سال ۱۹۷۴ بازمی‌گردد؛ زمانی که هنری کیسینجر یکی از مهم‌ترین توافق‌های مالی تاریخ معاصر را رقم زد. براساس این توافق، عربستان سعودی نفت خود را به دلار قیمت‌گذاری می‌کرد و مازاد درآمدش را عمدتا در دارایی‌های آمریکایی، به‌ویژه اوراق خزانه‌داری، نگه می‌داشت. دیگر کشورهای خلیج فارس نیز از این الگو پیروی کردند. در مقابل، آمریکا تضمین‌های امنیتی و نظمی باثبات در سطح جهانی فراهم می‌کرد.

درحالی‌که جنگ وارد ششمین هفته خود شده است، مختل‌شدن جریان انرژی از تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین مساله برای اقتصاد جهانی است. در این میان برخی تحلیلگران می‌گویند که بازنده اصلی این جنگ، چین خواهد بود که به انرژی منطقه وابسته است. از سوی دیگر دولت‌های حاشیه جنوبی خلیج‌فارس به تکاپو افتاده‌اند تا راه‌های جدیدی برای دورزدن تنگه هرمز فراهم کنند. این پرونده از باشگاه اقتصاددانان به بررسی این موضوع اختصاص یافته است.

تهدید تسلط نامحدود ایران بر تنگه هرمز باعث شده است کشورهای حوزه خلیج فارس بار دیگر طرح‌های پرهزینه احداث خطوط لوله برای دور زدن این گلوگاه راهبردی را بررسی کنند تا بتوانند صادرات نفت و گاز خود را ادامه دهند. مقام‌ها و مدیران صنعت انرژی می‌گویند احداث خطوط لوله جدید ممکن است تنها راه کاهش آسیب‌پذیری دائمی کشورهای خلیج فارس در برابر اختلال در این تنگه باشد، هرچند چنین پروژه‌هایی بسیار پرهزینه، از نظر سیاسی پیچیده و زمان‌بر خواهند بود. درگیری‌های اخیر اهمیت راهبردی خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری شرق–غرب عربستان سعودی را برجسته کرده است.

در بخش عمده‌ای از یک دهه گذشته، چین یک پیام ثابت را به خارجی‌ها تکرار کرده است: برخلاف برخی کشورها که نامی از آنها برده نمی‌شود و به‌دنبال یک‌جانبه‌گرایی و حمایت‌گرایی هستند، چین نیرویی برای ثبات و قطعیت است. گاهی فروش این پیام دشوار بوده است، اما درحالی‌که جهان از آشفتگی ناشی از تعرفه‌های دونالد ترامپ تا پیامدهای حملات او به ایران دچار نوسان شده، مقامات چینی اکنون پیام خود را به مخاطبانی ارائه می‌کنند که نیاز چندانی به قانع شدن ندارند و خودشان هم این را می‌دانند.

نتایج پژوهش‌ها تایید می‌کند که تفاوت کیفیت زندگی در کشورهای توسعه‌یافته و توسعه‌نیافته، نه ناشی از تفاوت در منابع طبیعی، بلکه محصول تفاوت در ثبات قواعد و قابلیت پیش‌بینی سیاست‌هاست. کارکرد نهادها، کاهش نااطمینانی و افزایش پیش‌بینی‌‌پذیری و صحت عملکرد آنها، شرط لازم برای توسعه است.

در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، مساله امروز نه کمبود منابع طبیعی است و نه فقدان نیروی انسانی تحصیل‌کرده. طی سه دهه گذشته، نرخ باسوادی در اغلب این کشورها به بالای ۸۵درصد رسیده و سهم جمعیت دارای تحصیلات دانشگاهی در برخی از آنها بیش از سه برابر شده است. زیرساخت‌های فیزیکی گسترش یافته، شهرنشینی افزایش پیدا کرده و دسترسی به فناوری‌های ارتباطی به‌طور بی‌سابقه‌ای رشد کرده است. با این حال، رشد اقتصادی پرنوسان، کاهش سرمایه‌گذاری مولد، افت بهره‌وری و فرسایش اعتماد عمومی نشان می‌دهد مساله در سطح عمیق‌تری قرار دارد: در کیفیت حکمرانی اقتصادی و در منطق تصمیم‌گیری.