اخبار باشگاه اقتصاددانان

نتایج پژوهش‌ها تایید می‌کند که تفاوت کیفیت زندگی در کشورهای توسعه‌یافته و توسعه‌نیافته، نه ناشی از تفاوت در منابع طبیعی، بلکه محصول تفاوت در ثبات قواعد و قابلیت پیش‌بینی سیاست‌هاست. کارکرد نهادها، کاهش نااطمینانی و افزایش پیش‌بینی‌‌پذیری و صحت عملکرد آنها، شرط لازم برای توسعه است.

در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، مساله امروز نه کمبود منابع طبیعی است و نه فقدان نیروی انسانی تحصیل‌کرده. طی سه دهه گذشته، نرخ باسوادی در اغلب این کشورها به بالای ۸۵درصد رسیده و سهم جمعیت دارای تحصیلات دانشگاهی در برخی از آنها بیش از سه برابر شده است. زیرساخت‌های فیزیکی گسترش یافته، شهرنشینی افزایش پیدا کرده و دسترسی به فناوری‌های ارتباطی به‌طور بی‌سابقه‌ای رشد کرده است. با این حال، رشد اقتصادی پرنوسان، کاهش سرمایه‌گذاری مولد، افت بهره‌وری و فرسایش اعتماد عمومی نشان می‌دهد مساله در سطح عمیق‌تری قرار دارد: در کیفیت حکمرانی اقتصادی و در منطق تصمیم‌گیری.

در بسیاری از جوامع توسعه‌یافته، ساختار نهادی سیاست و اقتصاد بر پایه تقسیم وظایف و تخصص‌ها شکل گرفته است. تجربه تاریخی و تحلیل نظری نشان می‌دهد که دموکراسی باید عرصه تصمیم‌گیری سیاسی و نمایندگی اجتماعی باشد، اقتصاد نیازمند بوروکراسی حرفه‌ای و کارآمد است و مسائل کلان اقتصادی و توسعه‌ای جایگاهشان در نهادهای کارشناسی و نخبگان علمی است، نه در تقابل‌های سیاسی یا جریان‌های کوتاه‌مدت قدرت. در ایران اما این تقسیم‌بندی سنتی و علمی نهادها دچار اختلال جدی شده است؛ اختلالی که هم موجب ناکارآمدی سیاستگذاری شده و هم بوروکراسی اقتصادی را فلج کرده است.

دارون عجم‌اوغلو و جیمز رابینسون در کتاب «راه باریک آزادی» بر این نکته تأکید می‌کنند که آزادی نه در غیاب دولت به ‌وجود می‌آید و نه در قدرت مطلق آن؛ بلکه در تعادلی ظریف میان دولت قدرتمند و جامعه‌ قدرتمند شکل می‌گیرد. آنان این مسیر باریک و دشوار را «راه باریک آزادی» می‌نامند؛ راهی که همواره در معرض لغزش به سوی استبداد یا بی‌نظمی است. برای توضیح این ادعا، نویسندگان سه وضعیت یا «نظم سیاسی» را از یکدیگر تفکیک می‌کنند.

تنش‌های نظامی در خاورمیانه و اختلال در یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان، اقتصاد جهانی را در آستانه بحرانی تازه قرار داده است. بسته شدن عملی تنگه هرمز و توقف صادرات بخش بزرگی از نفت و گاز طبیعی مایع منطقه، بازارهای انرژی را به‌شدت متلاطم کرده و زنجیره‌های تامین جهانی را با خطر اختلال جدی روبه‌رو ساخته است. در حالی که قیمت نفت به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۲۲ رسیده، کمبود سوخت‌های حیاتی مانند نفت کوره و گاز طبیعی مایع می‌تواند پیامدهایی فراتر از نوسانات معمول بازار انرژی داشته باشد و حتی تجارت دریایی و تولید صنعتی در بسیاری از کشورها را تحت تاثیر قرار دهد. نفت کوره که در شرایط عادی یکی از ارزان‌ترین فرآورده‌های نفتی محسوب می‌شود،

در صنعت نفت، «نفت کوره» را معمولا «تهِ بشکه» می‌نامند. این سوخت معمولا ارزان و کم‌طرفدار است و مهم‌تر از همه، از پایینِ برج تقطیر نفت خام به دست می‌آید؛ همان تجهیز بلند پالایشگاهی که در آن نفت خام حرارت داده می‌شود و به انواع مختلف فرآورده‌های نفتی شکسته و تفکیک می‌شود. اما جنگ در خاورمیانه شرایط این صنعت را کاملا دگرگون کرده است. اکنون نفت کوره به کالایی فوق‌العاده گران تبدیل شده و این خبر بدی برای اقتصاد جهانی است.

صبح به‌خیر. جنگ در خاورمیانه قیمت نفت را به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۲۲ رسانده است. همان‌طور که انتظار می‌رفت، پیش‌بینی‌های تورم در کوتاه‌مدت افزایش یافته‌اند. معامله‌گران بازار قراردادهای آتی اکنون دیگر انتظار کاهش نرخ بهره توسط فدرال رزرو در سال جاری را ندارند و بازده اوراق خزانه‌داری کوتاه‌مدت نیز افزایش یافته است.

از زمانی که ایالات متحده و اسرائیل ماه گذشته به ایران حمله کردند، اقتصادها و بازارهای مالی در میان توفانی از بی‌ثباتی سرگردان شده‌اند. کانون اقتصادی این درگیری در حوزه انرژی قرار دارد. بسته شدن عملی تنگه هرمز جهان را از حدود یک‌پنجم عرضه نفت خود محروم کرده است؛ یعنی نزدیک به ۲۰‌میلیون بشکه در روز. این اتفاق بزرگ‌ترین شوک تاریخ به بازار جهانی نفت محسوب می‌شود و باعث نوسانات شدید درون‌روزی قیمت نفت و آزادسازی گسترده ذخایر استراتژیک نفت شده است؛ پدیده‌هایی که نمونه تاریخی مشابهی ندارند.

«این مساله اقتصادهای جهان را فرو خواهد ریخت.» این هشدار را سعد الکعبی، وزیر انرژی قطر، در ششم مارس مطرح کرد. این سخن اغراق‌آمیز نبود. چند روز پیش از آن، شرکت QatarEnergy که حدود یک‌پنجم گاز طبیعی مایع جهان (LNG) را تولید می‌کند، پس از آنکه برخی از تأسیساتش هدف حملات ایران قرار گرفت، تأسیسات تولید و صادرات خود را تعطیل کرد. این شرکت که دیگر قادر به استخراج، فرآوری و به دلیل تقریبا مسدود شدن تنگه هرمز در اثر درگیری‌ها، حمل LNG نیست، حالت فورس ماژور را برای قراردادهای خود اعلام کرده است.

اقتصاد ایران روزهای خاصی را پشت سر می‌گذارد و هم‌زمان با چالش‌های مهمی دست و پنجه نرم می‌کند. بر این اساس، تورم در حال ورود به سطوح بی‌سابقه‌ای است و حیات اقتصادی کشور را تهدید می‌کند. بر این اساس، این سطح از افزایش قیمت‌ها می‌تواند معیشت مردم را در تنگنا قرار دهد و تبعات اجتماعی و امنیتی در پی داشته باشد.

بررسی شاخص قیمت کالاها و خدمات مصرفی بانک مرکزی در بهمن ۱۴۰۴ نشان می‌دهد اقتصاد با سطحی از تورم مواجه است که از یک نوسان مقطعی فراتر رفته و به پدیده‌ای معیشتی و ساختاری تبدیل شده است.

اقتصاد ایران طی چند دهه گذشته با یک ناهماهنگی ساختاری اساسی مواجه بوده است که می‌توان آن را در قالب تمرکز سرمایه و تولید در بنگاه‌های بزرگ و پراکندگی نیروی کار در بنگاه‌های کوچک تحلیل کرد. این ویژگی ساختاری یکی از شاخص‌ترین نمودهای ناکارآمدی در اقتصاد ایران است و آثار گسترده‌ای بر بهره‌وری، اشتغال، عدالت توزیعی و پایداری اقتصاد دارد. این الگوی نامتوازن نه تنها رشد اقتصادی را محدود کرده، بلکه اقتصاد را در برابر شوک‌های داخلی و خارجی آسیب‌پذیر نموده و شکاف میان بخش‌های مختلف تولید و نیروی کار را تشدید کرده است.

دارنده دومین ذخایر گاز و سومین ذخایر نفت جهان که به عنوان یک ابرقدرت انرژی پنداشته می‌شود، امروز، با واقعیتی تلخ و گزنده به نام ناترازی دست‌به‌گریبان است. بحرانی که چراغ صنایع را در تابستان خاموش و چرخ تولید را در زمستان متوقف کرده است. اما برخلاف تصور عمومی، ریشه این انسداد را نباید تنها در نقشه‌های زمین‌شناسی یا ناتوانی توربین‌ها جست‌وجو کرد؛ ناترازی انرژی در ایران، پیش از آنکه یک بن‌بست فنی باشد، محصول یک ارزان‌فروشی ویرانگر است.

جنگ در حالی به سومین هفته خود وارد می‌شود که انرژی به محور اصلی آن تبدیل شده است. بر این اساس، در حالی قیمت جهانی نفت افزایش می‌یابد که آمار اشتغال ایالات متحده از امکان ورود اقتصاد این کشور به رکود خبر می‌دهد و بنگاه‌ها در سراسر جهان، به لحاظ کردن ریسک‌های ژتوپلیتیک عادت کرده‌اند. این در حالی است که به نظر می‌رسد دست ایالات متحده برای حل مساله انرژی خالی‌تر از قبل است. باشگاه اقتصاددانان «دنیای اقتصاد» در این پرونده به بررسی دقیق‌تر آثار اقتصادی جنگ می‌پردازد.

مشاوران مدیریت اغلب از مشتریان خود می‌پرسند: «موفقیت چه شکلی دارد؟» اما اکنون که جنگ در خاورمیانه به هفته سوم خود نزدیک می‌شود، شرکت‌ها بیش از پیش ناچارند به پرسش معکوس فکر کنند: «شکست چه شکلی خواهد بود؟ و در نتیجه این درگیری چه چیزهایی را باید تغییر دهیم؟»

آیا جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران به‌زودی پایان خواهد یافت؟ برای بررسی پیامدهای احتمالی اقتصادی آن باید ابتدا به این پرسش پاسخ داد. اما پاسخ به این سوال خود به دو پرسش دیگر وابسته است. نخست اینکه آیا اصطلاح «تاکو» که رابرت آرمسترانگ مطرح کرده ــ به معنای «ترامپ همیشه عقب می‌کشد» ــ در این مورد نیز صدق می‌کند یا نه؟ و دوم اینکه آیا پایان جنگ از نظر دونالد ترامپ به معنای پایان آن برای ایران، اسرائیل یا هر دو خواهد بود؟ اگر این دو طرف که برایشان این نبرد ماهیتی وجودی دارد به جنگ ادامه دهند، ویرانی‌ای که بر منطقه خلیج فارس تحمیل شده است نیز می‌تواند ادامه یابد.

بادهایی قوی‌ از رکود تورمی در حال وزیدن در اقتصاد جهانی است، زیرا قیمت نفت به مرز ۱۰۰دلار در هر بشکه عبور رسیده است. تازه‌ترین داده‌های اشتغال آمریکا که روز جمعه منتشر شد، شواهدی، هرچند متناقض، از تضعیف بازار کار ارائه داد؛ درست در زمانی که درگیری با ایران نگرانی‌ها درباره یک شوک قیمتی ناشی از افزایش بهای انرژی و اختلال در زنجیره‌های تامین را برانگیخته است. اقتصاد آمریکا در ماه فوریه ۹۲هزار شغل از دست داد و نرخ بیکاری به ۴.۴درصد افزایش یافت. این موضوع پس از یک «عملکرد فراتر از انتظار» بزرگ در ماه قبل رخ داد که همان‌طور که پیش‌بینی کرده بودم، مشخص شد یک ناهنجاری بوده است. پس از سال ۲۰۲۵که با ضعیف‌ترین میانگین افزایش ماهانه اشتغال در بیش از دو دهه همراه بود، چشم‌انداز بازار کار همچنان دشوار باقی مانده است.

با وجود لاف‌زنی‌های دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مبنی بر اینکه افزایش قیمت نفت به سود ایالات متحده است، زمان حساس هم برای جنگ و هم برای بازار انرژی به‌سرعت نزدیک می‌شود. او یا باید به‌سرعت به این درگیری پایان دهد، یا اینکه هزینه‌های سرسام‌آور انرژی در نهایت او را وادار خواهد کرد چنین کاری بکند. شاید بازار نفت به اندازه بازار اوراق قرضه شهرت هراس‌انگیزی نداشته باشد، اما باور کنید که می‌تواند در فشار آوردن به سیاستمداران همان‌قدر بی‌رحم و سخت‌گیر باشد.

حمله به ایران در حالی وارد دهمین روز خود می‌شود که نفت به محوری‌ترین بخش آن بدل شده است. تامین انرژی هم اکنون اصلی‌ترین نگرانی غربی‌هاست و بسیاری از کشورها را به تکاپو انداخته است. این موضوع در قیمت نفت خام در سطح جهان و قیمت بنزین در خاک آمریکا منعکس شده و برخی تحلیلگران امیدوارند که خطوط لوله زمینی بتوانند بخشی از محدودیت تردد در تنگه هرمز را پوشش دهند، اما همزمان تاکید می‌کنند که این‌گونه راه‌حل‌ها مقطعی بوده و نمی‌تواند چالش به وجود آمده در بخش انرژی را حل کند.

قیمت بنزین در ایالات متحده به‌شدت افزایش یافته است، زیرا پیامدهای حمله آمریکا و اسرائیل به ایران همچنان عرضه جهانی نفت را مختل می‌کند. بر اساس داده‌های باشگاه خودرویی AAA، میانگین قیمت هر گالن بنزین معمولی در سراسر ایالات متحده طی یک هفته ۱۴درصد افزایش یافته و روز شنبه به ۳.۴۱ دلار رسید.

راهبرد ایران در پاسخ به تهاجم آمریکا و اسرائیل اکنون روشن است: تحمیل هزینه‌ای اقتصادی که برای رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، غیرقابل تحمل باشد و او را وادار کند «جنگ انتخابی» خود را کنار بگذارد؛ آن هم در حالی‌ که قیمت بنزین در آمریکا به‌شدت افزایش می‌یابد. آیا راهی وجود دارد که این طرح شکست بخورد؟ بله؛ اگر رقیب قدیمی منطقه‌ای آن یعنی عربستان سعودی بتواند بازار نفت را تا حدی آرام نگه دارد.

آیا جنگ در ایران کوتاه خواهد بود؟ این همان چیزی است که رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، تنها چند روز پیش به جهان وعده داد. با این حال، اکنون به نظر می‌رسد وزیر دفاع او، پیتر هگست، از آن پیش‌بینی عقب‌نشینی می‌کند؛ او هفته گذشته هشدار داد که اوضاع «در حال شتاب گرفتن است نه کاهش»، درحالی‌که از ارسال بمب‌ها و جنگنده‌های بیشتر سخن می‌گوید. این درگیری در سراسر منطقه و حتی فراتر از آن گسترش یافته است؛ از جمله با غرق شدن یک ناوچه ایرانی در نزدیکی سریلانکا.

معمولا این‌گونه تصور می‌شود که قدرت‌های خلیج‌فارس ساختارهایی ثابت و تغییرناپذیر دارند. در نهایت، آنها با ثروت عظیم و حکومت‌های سلطنتی مطلقه مستحکم شده‌اند و با روابط عمیق اقتصادی و نظامی با آمریکا امنیت خود را تضمین کرده‌اند. حملات هوایی هفته گذشته آمریکا و اسرائیل به ایران و پاسخ‌های تلافی‌جویانه ایران، توجه‌ها را بار دیگر به آنچه این کشورها صادر می‌کنند (نفت و گاز) و آنچه وارد می‌کنند (افرادی که برای فرار مالیاتی می‌آیند و نیروی کار خارجی) جلب کرده است. اما فراتر از نگرانی درباره چالش‌های عرضه انرژی برای اقتصاد جهانی یا تمسخر رایج و سطحیِ اینفلوئنسرهایی که در مناطق جنگی حضور دارند، باید به یاد داشت که درگیری کنونی پیامدهای عمیقی برای کل منطقه خواهد داشت. این صرفا مساله‌ای میان آمریکا، اسرائیل و ایران نیست؛ بلکه مربوط به نظمی سیاسی در خاورمیانه است که پیچیده و درهم‌تنیده است و بسیار شکننده‌تر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد.

پژوهش‌های متعددی در تلاش بوده‌اند تا وسعت و کیفیت تاثیر تبعیض جنسیتی بر متغیرهای مختلف اقتصادی را ارزیابی کنند. برای مثال، دسترسی برابر به تحصیل و فرصت‌های شغلی، اثر مثبتی بر سطح فقر، نرخ رشد و نابرابری اقتصادی دارد و می‌تواند به بسیاری از مشکلات زنان در جامعه پایان دهد.

نابرابری جنسیتی از جمله موانع اصلی توسعه اقتصادی در کشورهای در حال توسعه است. این گزارش به بررسی تاثیر محدودیت‌های آموزشی، شغلی و فناوری برای زنان بر رشد اقتصادی، فقر و رفاه می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که شکاف جنسیتی در آموزش و اشتغال موجب کاهش کیفیت سرمایه انسانی، کاهش مشارکت اقتصادی زنان و محدودیت بهره‌وری در اقتصاد می‌شود. همچنین، کار بدون دستمزد زنان (به‌ویژه کار خانگی) بخش مهمی از فعالیت‌های اقتصادی را تشکیل می‌دهد که در آمار رسمی محاسبه نمی‌شود. کاهش تبعیض جنسیتی، به‌ویژه در دستمزد و آموزش، می‌تواند رشد اقتصادی و رفاه عمومی را افزایش دهد.

تبعیض جنسیتی به نابرابری در فرصت‌ها، حقوق و دسترسی به منابع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی میان زنان و مردان اطلاق می‌شود. این پدیده نه‌تنها بر وضعیت فردی زنان تاثیر می‌گذارد، بلکه در کنار نابرابری در دستمزدهای دریافتی می‌تواند با ناکارآمد ساختن منابع انسانی، پیامدهای گسترده‌ای برای رشد اقتصادی، توسعه انسانی و رفاه اجتماعی ایجاد کند. استفاده نکردن از ظرفیت کامل نیروی کار زنان می‌تواند موجب کاهش بهره‌وری، افزایش فقر و کند شدن روند رشد اقتصادی شود؛ از این‌ رو بررسی تاثیر تبعیض جنسیتی بر اقتصاد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

افزایش ۳۰درصدی قیمت نفت در هفته گذشته، نگرانی‌ها از وقوع دوباره موجی از تورم را تقویت کرده است. تنگه‌هرمز به واسطه مشکلات بیمه کشتی‌ها عملا بسته شده و بازارهای جهانی را دچار آشفتگی کرده است. افزایش دامنه این بحران می‌تواند تمام جهان را متاثر کند.

پکن و دهلی‌نو تلاش می‌کنند از حملات در خلیج فارس فاصله بگیرند، اما ممکن است این کار غیرممکن باشد. اگرچه چین و هند به‌طور مستقیم در جنگی که خلیج فارس را ویران می‌کند درگیر نیستند، این دو قدرت بزرگ نظامی و اقتصادی نیز کاملاً بی‌ارتباط با آن نیستند. هند حتی تا حدی در معرض آتش قرار داشته است: ناوچه ایرانی که توسط یک زیردریایی آمریکایی غرق شد، اندکی پیش از آن در یک رزمایش دریایی که به ابتکار دهلی‌نو در خلیج بنگال برگزار شده بود شرکت کرده بود. کشتی «دِنا» در نزدیکی سواحل سریلانکا و در مسیر بازگشت به کشور خود هدف اژدر قرار گرفت. در همین حال، گمانه‌زنی‌های زیادی وجود دارد مبنی بر اینکه سامانه ناوبری ماهواره‌ای «بیدو» متعلق به چین ــ که جایگزین پکن برای سامانه جی‌پی‌اس متعلق به دولت آمریکاست ــ در کمک به تهران برای هدف‌گیری نقاطی در اسرائیل و کشورهای حاشیه خلیج فارس نقش داشته است.

تا اواخر روز پنج‌شنبه، افزایش قیمت‌ها در بازارهای جهانی نفت بیشتر شبیه یک نوسان ناخوشایند به نظر می‌رسید تا نشانه‌ای از یک شوک قریب‌الوقوع نفتی. واکنش اولیه به بسته شدن تنگه هرمز، یعنی افزایش حدود ۱۰درصدی قیمت‌ها، برای سناریویی که مدت‌ها به‌عنوان کابوس بازار نفت تصور می‌شد، نسبتا ملایم به نظر می‌رسید. اما روز جمعه وضعیت تغییر کرد و واقعیت‌ها کم‌کم آشکار شد. اظهارات سعد الکعبی، وزیر انرژی قطر، مبنی بر اینکه احتمال دارد همه تامین‌کنندگان انرژی در خلیج فارس ظرف چند روز صادرات خود را متوقف کنند و قیمت نفت به ۱۵۰دلار در هر بشکه برسد، بازار نفت را به شدت تحت تاثیر قرار داد. در نتیجه، قیمت نفت خام از زمان آغاز درگیری‌ها تاکنون ۲۷درصد افزایش یافته است.

بحران خاورمیانه در جهانی در حال وقوع است که در آن عرضه نفت و گاز نسبت به دهه‌های گذشته متنوع‌تر شده است. ریشه‌های بحران فزاینده در خلیج فارس به اعتصاب کارگران نفت در ایران در پاییز سال ۱۹۷۸ بازمی‌گردد؛ اعتصاب‌هایی که بخش مهمی از اعتراضاتی بودند که تنها چند ماه بعد به سقوط شاه انجامید. اختلالی که در پی آن در عرضه نفت از سوی یکی از تامین‌کنندگان بزرگ جهان به وجود آمد، موجب وحشت در بازار جهانی شد. این وضعیت با تثبیت قدرت جمهوری اسلامی تشدید شد؛ نظامی که شور انقلابی آن با مخالفت با نظم جهانی مطلوب غرب، به‌ویژه ایالات متحده، همراه بود.