علی کرطلائی

هر چند سال یک‌بار، ریتمی تکراری و آشنا در فضای اقتصادی و رسانه‌ای ایران شکل می‌گیرد؛ سناریویی که معمولا با خبرها، شایعات و تکذیب‌های پی‌درپی درباره افزایش قیمت بنزین آغاز می‌شود. ابتدا رسانه‌ها از احتمال تغییر نرخ سوخت خبر می‌دهند، سپس مقام‌های دولتی به تکذیب یا کمرنگ کردن موضوع می‌پردازند و در نهایت، فضای سیاسی کشور میان موافقان و مخالفان افزایش قیمت دو قطبی می‌شود.

سال۱۴۰۴ را می‌توان یکی از سخت‌ترین و پیچیده‌ترین سال‌های اقتصاد ایران در دهه‌های اخیر دانست؛ سالی که اقتصاد کشور تحت‌تاثیر همزمان شوک‌های خارجی و ناترازی‌های انباشته داخلی قرار گرفت. وقوع دو درگیری نظامی در این سال، علاوه بر تحمیل هزینه‌های مستقیم به زیرساخت‌ها و منابع مالی کشور، تشدید نااطمینانی، افزایش انتظارات تورمی، رکود موجود را عمیق‌تر کرد. در شرایطی که اقتصاد ایران پیش از این نیز با تورم مزمن، کسری بودجه ساختاری دست‌وپنجه نرم می‌کرد، این تحولات عملا اقتصاد را وارد مرحله‌ای از رکود تورمی شدیدتر کرد

در دنیای پرآشوب امروز، مفهوم امنیت ملی دستخوش تغییرات بنیادینی شده است. اگر در قرن بیستم، قدرت یک کشور را در تعداد تانک‌ها، هواپیماهای جنگی و دیوارهای بتنی پیرامون مراکز حساس می‌سنجیدند، امروز امنیت به معنای «تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی» است. در صدر این زیرساخت‌ها، شبکه برق قرار دارد؛ شریان حیاتی که هرگونه اختلال در آن، نه تنها چرخ اقتصاد، بلکه امنیت عمومی و ثبات اجتماعی را در کسری از ثانیه متوقف می‌کند.

بیش از ۲ماه از آغاز جنگ علیه کشور می‌گذرد؛ جنگی که خسارت‌های قابل توجه انسانی، اقتصادی و زیرساختی برای کشور به همراه داشته و هنوز نیز چشم‌انداز روشنی از پایان آن وجود ندارد. نااطمینانی از آینده، تنگنای ارزی و فشار معیشتی، اقتصاد ایران را در وضعیتی قرار داده که تصمیم‌های سیاستگذار بیش از هر زمان دیگری تعیین‌کننده شده است.

واژه‌ آزادسازی سال‌هاست با ادبیات زندگیِ روزمره‌ مردم گره خورده است؛ مفهومی که در گفتمان رسمی همواره با وعده‌هایی چون افزایش کارآیی اقتصادی، کاهش دخالت دولت، اصلاح ساختارها و بهبود رفاه عمومی معرفی شده است، اما در تجربه‌ زیسته‌ بخش بزرگی از جامعه معنایی کاملا متفاوت پیدا کرده است. برای بسیاری از مردم آزادسازی نه یادآور رونق و ثبات، بلکه مترادف است با چندبرابر شدن قیمت کالاهای اساسی وکوچک‌تر شدنِ تدریجی سفره‌هایی که روزگاری نماد حداقلی از امنیت معیشتی بودند.

درگذشته‌های نه چندان دور، وقتی صحبت از کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌شد ذهن ما به سمت صحراهای سوزان، بادهای گرم و بادیه‌نشینانی سوار بر شتر می‌رفت. آن زمان‌ها ایران با تاریخ غنی و منابع طبیعی فراوان همچون نگینی در منطقه می‌درخشید و بسیاری باور داشتند که مسیر توسعه برای ما هموار است.

احتمالا بارها از خود پرسیده‌اید که بین این به‌هم‌‌ریختگی‌های چند سال اخیر در عرصه اقتصاد، سیاست، جامعه و حتی محیط‌زیست آیا ارتباطی وجود دارد؟ واقعیت این است که این حوزه‌ها نه به‌صورت جداگانه، بلکه همچون اجزای یک سیستم به‌هم‌‌پیوسته عمل می‌کنند هرگونه تنش و تصمیم‌گیری ناپایدار، پیامدهای مستقیم و غیرمستقیمی بر عرصه‌های دیگر می‌گذارد.

احتمالا برای شما هم پیش آمده که وقتی می‌خواهید نرخ ارز را جویا شوید با چند نرخ متفاوت روبه‌رو شوید؛ از نرخ‌های رسمی گرفته تا اعدادی که در گروه‌های تلگرامی، کوچه و خیابان می‌شنوید. جالب اینجاست که در نهایت همین «نرخ غیررسمی» عملا مبنای بازار است.

یکی از پرسش‌هایی که ذهن بسیاری از ناظران را به خود مشغول کرده این است: چرا در کشورهایی همچون سوئد سطح بالایی از اعتماد متقابل بین مردم و همچنین بین مردم و حکومت وجود دارد. شاخص‌هایی چون شاخص حکمرانی خوب، شاخص ادراک فساد، وجود شفافیت و پاسخگویی در این کشورها به‌روشنی نشان می‌دهند که اعتماد نه یک مفهوم انتزاعی بلکه یک سرمایه اجتماعی و کلیدی است.

این روزها در محافل عمومی و خصوصی بیش از هر چیز صحبت از مکانیسم ماشه و احتمال بازگشت تحریم‌های بین‌المللی شورای امنیت علیه ایران است. همزمان نرخ ارز غیررسمی با شتابی نگران‌کننده کانال‌های بالاتر را یکی پس از دیگری فتح می‌کند و همین موضوع فضای اقتصاد ایران را بیش از هر زمان دیگری در‌هاله‌ای از ابهام فرو برده است.

چند هفته‌‌‌ای از جنگ میان ایران و اسرائیل می‌گذرد؛ جنگی غیر‌منتظره که خسارات جانی و مالی سنگینی را به مردم و زیرساخت‌‌‌‌های کشور تحمیل کرد. اکنون آتش‌‌‌بس برقرار شده است اما در لحظه نگارش این یادداشت، نمی‌‌‌دانیم آیا این جنگ پایان یافته یا تنها متوقف شده است. اگرچه شاید جنگ در میدان به پایان رسیده باشد، اما سایه سنگین آن بر اقتصاد ایران همچنان باقی مانده و احتمالا تا مدت‌‌‌ها باقی خواهد ماند.

وقتی به روند خاموشی‌های برق در چند سال اخیر نگاه می‌کنیم، متوجه می‌شویم که موضوع ناترازی برق با شیب زیادی از یک مشکل قابل حل، در حال تبدیل شدن به یک بحران تمام‌عیار است؛ زیرا روند تقاضای مصرفی برق همزمان با افزایش جمعیت، رشد تکنولوژی و گسترش صنایع سبک و سنگین رو به فزونی بوده و از طرفی واحد‌های عرضه برق که نیروگاه‌ها و تجهیزات انتقال برق هستند به دلیل نبود ‌سرمایه‌گذاری جدید در سال‌های اخیر مستهلک شده‌اند. اینکه چرا سرمایه‌گذاری جدید در این حوزه انجام نشده، موضوع این یادداشت نبوده و پیش‌تر در یادداشتی تحلیلی در همین روزنامه، تحت عنوان «چرا کوبا برق ندارد» به‌صورت مفصل در مورد آن صحبت کرده‌ام.

اخیرا رسانه‌‌‌ها اخباری را نقل کردند که هاوانا پایتخت کوبا در شرایط بی‌برقی مطلق قرار دارد. در نیم‌قرن اخیر انقلاب کوبا همواره برای ملت‌‌‌های آزادی‌‌‌خواه جهان نماد مقاومت و مبارزه بوده است.