دکتر کامران کرمی

تحولات روزهای پایانی اکتبر۲۰۲۶ در خاورمیانه را باید فراتر از یک دور تازه از میانجی‌گری‌های دیپلماتیک و تلاش برای احیای مذاکرات ایران و آمریکا ارزیابی کرد. آنچه امروز در تهران، دوحه، ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد در جریان است، نشانه شکل‌گیری نوعی نگرانی مشترک منطقه‌ای درباره آینده جنگی است که با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد و با وجود تلاش‌های متعدد برای مهار آن، همچنان چشم‌انداز روشنی برای پایان آن وجود ندارد.

تحولات یک هفته گذشته در نوار ساحل غربی یمن، نقطه عطفی در معادلات داخلی این کشور، شبه جزیره عربی و از آن مهم‌تر جغرافیای خاورمیانه محسوب می‌شود؛ زمانی که دو تنگه تعیین‌کننده هرمز و باب المندب در یک برهم‌کنش استراتژیک، به حلقه‌‌های تعیین‌کننده در زنجیره فشار بر تجارت جهانی، بازار انرژی و راهبرد جنگی واشنگتن تبدیل می‌شوند. اهمیت این تحول را باید در جغرافیای فرامنطقه یعنی از مدیترانه و کانال سوئز، دریای سرخ و خلیج عدن و خلیج فارس و تنگه هرمز جست‌وجو کرد؛ جایی که بندر راهبردی الحدیده به جزیره کوچک، اما بزرگ پریم(میون) در دهانه باب‌المندب متصل می‌شود و کنترل انصارالله بر خط ساحل غربی یمن را تثبیت می‌کند.

پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهم ایران و آمریکا را نباید صرفا پایان یک بازه زمانی در تقویم مذاکرات پرفراز و نشیب ایران و آمریکا تلقی کرد. آنچه امروز به پایان می‌رسد، در واقع نخستین چارچوبی است که قرار بود پس از توقف درگیری‌ها، از یک آتش‌بس شکننده به یک مسیر سیاسی پایدار برسد؛ مسیری که نقطه آغاز آن وضعیت تنگه هرمز قرار داشت و در ادامه قرار بود به دو مساله پیچیده‌تر، یعنی رفع جامع تحریم‌ها و تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم ایران بپردازد و دست پیدا کند.

اعلام محاصره دریایی عربستان از سوی انصارالله یمن را نمی‌توان صرفا در چارچوب اقدامی تلافی ‌جویانه در پاسخ به حملات اخیر سعودی به صنعا تحلیل کرد. این تحول، در سطحی عمیق‌تر، نشانه فعال شدن دوباره یکی از مهم‌‌ترین گسل‌های امنیتی جنوب شبه‌جزیره عربستان است؛ گسلی که طی سال‌های گذشته، اگرچه از سطح جنگ تمام‌ عیار به وضعیت «نه جنگ، نه صلح» منتقل شده بود، اما هیچ‌گاه از میان نرفت.

اعلان تفاهم میان ایران و آمریکا، بلافاصله در خاورمیانه طنین‌انداز شد؛ منطقه‌ای که بیش از سایر مناطق جهانی، تحت‌تاثیر معادله جنگ و توافق قرار دارد. بر این اساس، اگر در پایان‌دوره ۶۰ روزه مذاکرات، تهران و واشنگتن بتوانند چارچوب تفاهم را به یک توافق تبدیل کنند، آنچه در معادلات منطقه‌ای رخ خواهد داد، صرفا یک توافق میان دو بازیگر فرامنطقه‌ای و منطقه‌ای نخواهد بود، بلکه نشانه‌ای از ورود خاورمیانه به مرحله‌ای تازه از بازتنظیم ژئوپلیتیک خواهد بود.

عربستان و امارات که برای سال‌ها در ائتلاف عربی علیه حوثی‌ها نقش متحدان اصلی را ایفا می‌کردند، اکنون در متن بحران یمن منافع رقابتی بسیار متفاوتی را دنبال می‌کنند. امارات با تمرکز بر حمایت از شورای انتقالی جنوب (STC) تلاش کرده نفوذ اقتصادی و نظامی خود را در بخش‌های جنوبی و شرقی یمن گسترش دهد، از جمله کنترل بنادر، حوزه‌های نفتی و مراکز راهبردی. عربستان اما بر حمایت از متحدان خود تمرکز دارد و نگران است قدرت‌گیری STC به زیان امنیت مرزی و منافع تاریخی ریاض در جنوب یمن تمام شود. در این رهگذر، سعودی‌ها به‌طور مستقیم نیروهای تحت حمایت امارات را هدف گرفته‌اند و ابوظبی را به خروج فوری از یمن تهدید کرده‌اند. وضعیتی که پیش از این بی‌سابقه بوده و بیانگر این واقعیت است که دو متحد گذار از همکاری به رقابت استراتژیک را در یمن به نمایش گذاشته‌اند.

ضیافت شام رئیس‌جمهور آمریکا برای ولیعهد عربستان سعودی در فضای عدم‌قطعیت‌های جهانی و منطقه‌ای طنین انداز شد؛ جایی که امنیت و سرمایه به یکدیگر پیوند خورد و نقطه تعادل جدیدی را در روابط چنددهه‌ای ریاض و واشنگتن پایه‌گذاری کرد. محمد بن‌سلمان در شرایطی با دستورکار اصلی امضای یک پیمان دفاعی غیرحزبی، خرید جنگنده‌های نسل پنجم و بازآرایی روابط چنددهه‌ای ریاض و واشنگتن در بستر شکاف‌های چندقطبی با منطق اقتصاد سیاسی بین‌المللی راهی کاخ سفید شده که مولفه امنیت نقش کلیدی برای پروژه چشم‌انداز ۲۰۳۰ این کشور بازی می‌کند.

گفت‌وگوهای منامه (۳۱ اکتبر تا ۲ نوامبر) و اظهارات وزرای خارجه عرب درخصوص نحوه مواجهه با همسایه شمالی، بار دیگر موضوع محوری تعاملات ایران و شورای همکاری را در صدر اخبار و به تبع آن در چشم‌انداز دو سوی ساحل خلیج فارس قرار داد.

دیدارهای سطح بالا و نسبتا منظم مقامات ارشد ایران و عربستان سعودی در طول دو سال و نیم گذشته را می‌توان یکی از نقاط مهم مدیریت این رابطه احیاشده ارزیابی کرد که در فضای تشدید تنش‌ها و فعال بودن گسل‌های منطقه‌ای، توانسته گام‌به‌گام به سمت یک درک نوپدید از مختصات و مقتضیات سیاست همسایگی حرکت کند.

نقش و جایگاه کریدورها در نظم نوظهور بین‌المللی از اهمیت ژئواستراتژیک برخوردار است. این اهمیت ناشی از ژئوپلیتیک رقابت قدرت‌های جهانی و تعاملات ژئواکونومیک‌محوری است که اهمیت تبادلات تجاری بر بستر جاده، ریل و دریا را به عرصه کنش-واکنش‌های بازیگران تبدیل کرده است. در این فضا سه کانون «دریای سیاه»، «خلیج فارس- دریای سرخ» و «دریای چین جنوبی - تنگه تایوان» بخش عمده‌ای از این برهم‌کنش نظم را معطوف به خود کرده است.

تصویر بزرگ سفر ترامپ، موازنه چین و مهار نقش در حال پررنگ شدن آن در شبه جزیره عربی با محوریت دو آبراه کلیدی خلیج فارس و دریای سرخ است که این منطقه را به کانون ترانزیت و فناوری در روندهای اقتصاد سیاسی بین‌المللی تبدیل کرده است.

۱۰ اردیبهشت در تقویم ایرانی مصادف با روز ملی خلیج‌فارس است. پهنه‌ای آبی به وسعت تاریخ، با ژئوپلیتیک برجسته جهانی، تنوع فرهنگی جذاب و ظرفیت‌های ممتاز انرژی. از منظر این کلان تصویر است که جایگاه خلیج‌فارس به نقش مناطق در ژئوپلیتیک جهانی و ژئواستراتژیک رقابت قدرت‌های بزرگ پیوند می‌خورد و برجسته می‌شود.

سفر امیر خالد بن سلمان بن عبدالعزیز آل سعود، وزیر دفاع پادشاهی عربستان سعودی، را می‌توان نقطه‌عطف توافق پکن و روابط احیاشده ایران و عربستان در طول دو سال گذشته دانست که در فضای کنونی می‌تواند از چهار منظر بین‌المللی، منطقه‌ای، زیرمنطقه‌ای و روابط دوجانبه حائز اهمیت باشد.

نقش مناطق در ژئوپلیتیک جهانی و رقابت قدرت‌های بزرگ جایگاه تعیین‌کننده‌ای است. به‌ویژه منطقه خاورمیانه و زیرسیستم خلیج فارس که گرانیگاه انرژی و کانون اقتصاد سیاسی بین‌المللی است. از منظر تحول در این جایگاه در طول یک دهه گذشته است که شاهد تغییر نقش بازیگران شورای همکاری و در راس آنها عربستان سعودی و امارات در مناقشه ایران و آمریکا از دنباله‌روی به بی‌طرفی فعال و سازنده هستیم.

پایان موفقیت‌آمیز دور اول مذاکرات ایران و آمریکا به میزبانی سلطان‌نشین عمان با استقبال گسترده بازیگران شورای همکاری خلیج فارس مواجه شد. وزرای خارجه امارات، عربستان، قطر و کویت، در گفت‌وگو با سید بدر البوسعیدی، همتای عمانی خود، بر اهمیت این گفت‌وگو و میزبانی مسقط تاکید کردند.

برخلاف انتظارها که عمان، قطر یا سوئیس را مامور تحویل نامه ترامپ به ایران می‌دانست، قرعه فال به نام امارات زده شد. انور محمد قرقاش، دیپلمات بلندپایه اماراتی و مشاور دیپلماتیک شیخ محمد بن زاید رئیس دولت امارات عربی متحده، راهی تهران شد تا نامه رئیس‌جمهور آمریکا خطاب به مقامات ارشد ایران را تحویل سیدعباس عراقچی دهد.

حتی اگر سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، تصریح کند که امیر قطر و وزیر خارجه روسیه در سفر به تهران حامل پیامی از سوی آمریکا برای جمهوری اسلامی ایران نبوده‌اند، اما وضعیت مبهم و بلاتکلیف پرونده هسته‌ای و پتانسیل آن برای از کنترل خارج کردن وضعیت شکننده موجود، باعث خواهد شد در هفته‌ها و ماه‌های آینده و به‌ویژه ناظر بر بازه زمانی اکتبر ۲۰۲۵، فرا رسیدن موعد اسنپ‌بک، انگیزه‌های میانجی‌گران برای مدیریت روابط تهران و واشنگتن بیشتر و بیشتر شود.

میزبانی کاخ درعیه ریاض از وزرای خارجه آمریکا و روسیه به‌عنوان پیش‌درآمد مذاکرات صلح اوکراین را می‌توان یک نقطه‌عطف در دیپلماسی منطقه‌ای و نقش آن در روندهای نوظهور بین‌المللی متاثر از شکاف‌ها و تکانه‌های فروپاشی نظم موجود و متعارف دانست. به عبارت بهتر نقش مناطق به‌ویژه مناطقی چون خلیج فارس و شبه‌جزیره عربی در روندها و فرآیندهای بین‌المللی در حال پررنگ‌تر شدن است. در چنین زمینه‌ای بازیگرانی که دارای وزن و جایگاه سیاسی و اقتصادی توامان هستند و دارای روابط عالی و در عین حال متوازن بین قطب‌های متعارض قدرت هستند، فرصت چانه‌زنی و ایفای نقش بیشتر را پیدا خواهند کرد.

از زمان سقوط رژیم بشار اسد و قدرت‌گیری اسلام‌گرایان سلفی و اخوانی، عربستان سعودی بازیگر ناکام تحولات بهار عربی در طول یک دهه گذشته، به سرعت در حال تثبیت کردن خود در مقام یک بازیگر عربی تعیین‌کننده در تحولات سوریه است. از سفر هیات سعودی به دمشق تا دیدار احمد الشرع از عربستان و ملاقات با محمد بن‌سلمان و حضور عربستان در کنفرانس بین‌المللی پاریس برای سوریه که مساله مهم بازسازی را به میان آورده است. جایی که دست عربستان برای شکل دهی به تحولات آینده سوریه دراز است. ریاض در تلاش است تا از سوریه جدید در راستای بسط نفوذ سیاسی و اقتصادی حداکثر بهره‌برداری را به‌عمل آورد.

تا یک دهه پیش کمتر کسی حتی در خیال متصور بود که روزی احمد الشرع یا همان ابومحمد الجولانی، از چهره‌های سرشناس القاعده سوریه و بنیان‌گذار گروه سلفی جهادی تحریرالشام، راهی ریاض شود و با محمد بن‌سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، دیدار کند و درخصوص آینده سوریه پسااسد به شور و مشورت بنشیند.

جایگاه سلطان‌نشین عمان بیشتر به واسطه سیاست خارجی متوازن و مبتنی بر بی‌طرفی فعال با میانجی‌گری در مناقشات منطقه‌ای شناخته شده و کمتر به بعد چشم‌انداز توسعه اقتصادی این کشور اشاره شده است که می‌تواند نقش تکمیلی برای بندر چابهار و دسترسی به کریدور شمال-جنوب ایفا کند.