آنکارا و تلآویو بر سر مسیرهای ترانزیتی خاورمیانه وارد رقابت شدهاند
کابوس کریدور حجاز
«بینوی کامپمارک» در گزارشی برای «میدل ایست مانیتور» نوشت، قدرت تاریخی و استراتژیک این توافقنامه غیرقابل انکار است. همانطور که سالم الیامی، مشاور سابق وزارت امور خارجه عربستان سعودی، با حسرت خاطرنشان میکند، این پروژه جدید از راهآهن دوران عثمانی که در سال۱۹۰۰ ساخته شد و ۱۳۰۰کیلومتر از دمشق تا مدینه را پوشش میداد، الهام گرفته است. این تفاهمنامه بین آنکارا و ریاض چند ماه پس از آن منعقد شد که وزارتخانههای حملونقل ترکیه، سوریه و اردن به توافق جداگانهای دست یافتند که یک نقشه راه فنی پنج ساله را با هدف احیای زیرساختهای حملونقل سه کشور پیشبینی میکرد.
برای اسرائیل، این موضوع یک نگرانی جدی است. این رژیم راهآهن احیاشده حجاز را تهدیدی برای کریدور اقتصادی هند-خاورمیانه-اروپا (آیمک) میداند. آیمک که در سپتامبر۲۰۲۳ راهاندازی شد، در کمال تعجب، اسرائیل را بهعنوان قطب مرکزی ترانزیت که خلیجفارس را به اروپا متصل میکند، قرار میدهد. اما دیپلماسی اسرائیل پس از حملات این رژیم به مجموعهای از بازیگران و کشورهای منطقه، به شدت آسیب دیده است.
آنچه در انتقادات ترسناک چهرههای اسرائیلی عجیب است، این نکته است که برنامهها و طرحهای اقتصادی این رژیم عاری از هرگونه گزند سیاسی، استراتژیک و حتی امنیتی هستند. در پس این رویکرد، ادعاهای اسرائیل مبنی بر برتری لجستیک و اقتصادی به عنوان یک قطب ترانزیت باید فراتر از رقابت با هر رقیبی باشد. به عنوان مثال، دیدگاههای ایوب کارا، وزیر سابق ارتباطات و رسانه اسرائیل را در نظر بگیرید که بهطور خودکار فرض میکند که پروژه راهآهن حجاز ماهیت نظامی دارد و اسرائیل باید در برابر آن محافظت شود. او میگوید: «هرگونه همکاری مبتنی بر روابط امنیتی و نظامی که با هدف تضعیف اسرائیل باشد، مایه نگرانی است».
مندی صفدی، عضو حزب حاکم لیکود، نیز تقریبا همین دیدگاه را دارد. صفدی که از هیچ ترفندی غافل نبود، فکر میکرد عاقلانه است که پروژه راهآهن را چیزی بزرگتر از تهدیدی برای منافع خود اسرائیل جلوه دهد. درحالیکه «خطرات امنیتی و اقتصادی» برای «دولت یهود» وجود خواهد داشت، اما اروپاییها نیز دلیلی برای نگرانی داشتند: «ترکیه میتواند از این کریدور تجاری به عنوان اهرمی برای پیشبرد اهداف سیاسی خود استفاده کند.» در دنیای اقتصادی منافع شخصی و استثمار ترامپ، چنین نگاهی عجیب به نظر میرسد.
میری رگو، وزیر حملونقل اسرائیل، در نامهای به بنیامین نتانیاهو، با نگرانی ادعا کرد که «ما شاهد تحول سریع مشارکتهای منطقهای در تجارت و انرژی هستیم که عمدا اسرائیل را دور میزنند و یک تهدید استراتژیک واقعی ایجاد میکنند.» «پروژه راهآهن حجاز» و همچنین «کریدورهای کمربندی جایگزین»، این تهدید را به همراه داشتند که «مسیر تجاری اسرائیل را برای همیشه منسوخ و بیخاصیت کنند». در صورت تحقق چنین «سناریوهای میانبری»، اسرائیل «خارج از نقشه تجارت جهانی» باقی میماند.
مقامات ترکیه مطمئنا جاهطلبیهای منطقهای آنکارا را از طریق خط آهن حجاز برجسته کردهاند. ماه گذشته، درست قبل از امضای تفاهمنامه، عمر بولات، وزیر تجارت ترکیه، به شرکتکنندگان در اجلاس اقتصاد شهری در غازی عینتاب گفت: «کاهش نفوذ اسرائیل در منطقه، همراه با افزایش ثبات سیاسی و اقتصادی در میان ما، رونق اقتصادی، صلح و ثبات را برای خاورمیانه، خلیج فارس و مرزهای جنوبی ترکیه به ارمغان خواهد آورد.»
اینکه آیا این طرح بزرگ فراتر از محدوده کاغذ و رویاهای پرشور محقق میشود یا خیر، همچنان یک پرسش بسیار مهم است. آنکارا پیش از این در سال ۲۰۰۹ ایده مشابهی را مطرح کرده بود. پروژه فعلی فاقد مکانیسم و حامی مالی مشخص است. همچنین باید در مورد چگونگی مدیریت این مسیر توسط همه کشورهای مربوطه تفاهم وجود داشته باشد. امنیت نیز یکی دیگر از مشکلات خواهد بود: سوریه جنگزده که بخش زیادی از راهآهن از آن عبور خواهد کرد، همچنان با بیثباتی در جنوب و حضور اسرائیل در استان قنیطره آسیب دیده است.
با نگاهی کمتر بدبینانه به این پروژه، میتوان دید که اسرائیل در آیندهای دور از آن سود خواهد برد. «گالیا لیندناشتراوس» در گزارشی برای «اسرائیل هیوم» نوشت:«اگرچه در نگاه اول به نظر میرسد که احیای راهآهن با هدف دور زدن قلمرو اسرائیل انجام میشود، اما بررسی برخی از نقشههای منتشرشده در زمان امضا، از جمله نقشهای که توسط خبرگزاری رسمی ترکیه منتشر شده است، نشان میدهد که ارتباط تاریخی با بندر حیفا در آنها نمایان است.» افزون بر این، با توجه به اینکه فقدان زیرساختهای ریلی مناسب در اردن همچنان مانع بزرگی بر سر راه تحقق چشمانداز کریدور آیمک به شمار میرود، اسرائیل نیز ممکن است از توافقی میان آنکارا و ریاض که به ساختوساز ریلی در خاک خود اردن شتاب میبخشد، سود ببرد.
