تهاجم نظامی به کشور چه اثری بر بازار جهانی صنایع شیمیایی گذاشته است؟
فراز و فرود پتروشیمی زیر آتش
مجتمع پالایشگاهی ابوظبی واقع در امارات متحده عربی
جایگاه ایران در زنجیره جهانی
در بسیاری از تحلیلهای بینالمللی، نقش ایران در صنعت پتروشیمی صرفا به صادرات متانول، اوره یا پلیمرها محدود میشود. این در حالی است که اهمیت ایران فراتر از حجم صادرات مستقیم آن قرار دارد. ایران بخشی از هاب انرژی و پتروشیمی خلیجفارس محسوب میشود؛ منطقهای که بخش مهمی از خوراک صنایع پتروشیمی جهان را تامین میکند و در کنار عربستان سعودی، قطر، کویت و امارات یکی از مهمترین مراکز تولید مواد پایه پتروشیمی به شمار میرود.
اهمیت این موضوع زمانی آشکار شد که اختلال در منطقه باعث شد حدود ۲۹میلیون تن از ظرفیت اتیلن جهان در محدوده بحران قرار گیرد. زمانی اهمیت این عدد روشن میشود که بدانیم کل ظرفیت جهانی اتیلن حدود ۲۳۲میلیون تن برآورد میشود. به بیان دیگر، بخشی از ظرفیتی که در معرض ریسک قرار گرفت، معادل بیش از یکدهم کل تولید جهانی این محصول بود.
اتیلن مهمترین ماده پایه بسیاری از زنجیرههای پتروشیمی محسوب میشود و تولید محصولاتی مانند پلیاتیلن، اتیلن گلایکول و دهها محصول واسطهای دیگر به آن وابسته است. به همین دلیل هرگونه اختلال در تولید یا تجارت اتیلن، تنها یک بازار را تحت تاثیر قرار نمیدهد، بلکه مجموعهای از صنایع پاییندستی را در نقاط مختلف جهان با مشکل مواجه میکند.
شوک عرضه در صنعت پتروشیمی
برآوردهای منتشرشده نشان میدهد تا اوایل آوریل حدود ۱۵میلیون تن از ظرفیت تولید پتروشیمی در خاورمیانه تحتتاثیر مستقیم بحران قرار گرفت. این رقم در شرایطی ثبت شد که بازار جهانی پیش از وقوع جنگ با مازاد عرضه مواجه بود و بسیاری از شرکتها انتظار داشتند سال ۲۰۲۶ با رقابت شدید میان تولیدکنندگان همراه باشد.
اما بازار در مدت کوتاهی تغییر کرد. کاهش دسترسی به خوراک، محدودیتهای حملونقل و اختلال در صادرات موجب شد بخشی از ظرفیتهای موجود از دسترس بازار خارج شود. نتیجه آن بود که تحلیلگران از یک بازار دارای مازاد عرضه به سمت بازاری حرکت کردند که نگرانی اصلی آن تامین مواد اولیه و حفظ جریان تجارت بود. اهمیت موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم اثرات بحران به خاورمیانه محدود نماند. بر اساس دادههای منتشرشده، حدود ۱۴۰میلیون تن از ظرفیت پتروشیمی در شمال شرق آسیا، جنوب شرق آسیا و شبهقاره هند نیز تحتتاثیر کاهش دسترسی به خوراک قرار گرفت. این رقم نشان میدهد مساله تنها کاهش تولید در منطقه خلیج فارس نبود، بلکه بخشی از صنایع پتروشیمی آسیا نیز با محدودیت در تامین مواد اولیه روبهرو شدند. در نتیجه پالایشگاهها و مجتمعهای پتروشیمی در برخی مناطق جهان ناچار شدند تولید خود را بین ۷ تا ۸میلیون تن کاهش دهند. مجموع این تحولات باعث شد زیان ناشی از اختلالات اتیلن به رقمی معادل ۱۲درصد تولید جهانی این محصول برسد؛ عددی که ابعاد بحران را بهخوبی نشان میدهد.
آسیاییها بیشترین فشار را تحمل کردند
اگرچه آثار بحران در سراسر جهان مشاهده شد، اما بیشترین فشار متوجه بازارهای آسیایی بود. دلیل این موضوع نیز وابستگی گسترده صنایع این منطقه به خوراک و محصولات تولیدشده در خاورمیانه است. بر اساس برآوردهای منتشرشده، اختلالات ایجادشده حدود ۱.۲میلیون بشکه در روز از تجارت نفتا را تحت تاثیر قرار داد. اهمیت این رقم زمانی مشخص میشود که نفتا همچنان یکی از مهمترین خوراکهای صنایع پتروشیمی آسیا به شمار میرود. حدود ۶۰ تا ۷۰درصد واردات نفتای آسیا از خاورمیانه تامین میشود و در مقابل حدود ۸۰ تا ۹۰درصد صادرات نفتای خاورمیانه نیز از همین مسیرهای دریایی انجام میشود.
در چنین شرایطی هرگونه محدودیت در صادرات منطقه، مستقیما بر هزینه تولید مجتمعهای آسیایی اثر میگذارد. بسیاری از تولیدکنندگان آسیایی که در سالهای اخیر با حاشیه سود محدود فعالیت میکردند، ناگهان با افزایش هزینه خوراک و نااطمینانی نسبت به تامین مواد اولیه روبهرو شدند.
این وضعیت موجب شد بخشی از واحدهای تولیدی نرخ بهرهبرداری خود را کاهش دهند و برخی مجتمعها نیز ناچار به بازنگری در برنامههای تولید شوند. در عمل، بحرانی که در خاورمیانه شکل گرفت، به یکی از مهمترین چالشهای عملیاتی صنعت پتروشیمی آسیا تبدیل شد.
جهش قیمت در بازار پلیمرها
یکی از نخستین واکنشهای بازار به کاهش عرضه، افزایش قیمت محصولات پلیمری بود. دادههای منتشرشده نشان میدهد هزینه متغیر تولید پلیاتیلن در آسیا حدود دوبرابر شد. این افزایش هزینه به سرعت در قیمت نهایی محصولات منعکس شد و قیمت پلیاتیلن در بازارهای جهانی بین ۴۰ تا ۵۰درصد افزایش یافت.
پلیاتیلن یکی از پرمصرفترین محصولات پتروشیمی جهان است و در صنایع بستهبندی، لوله، تجهیزات پزشکی، قطعات صنعتی و دهها کاربرد دیگر استفاده میشود. به همین دلیل افزایش قیمت آن تنها محدود به صنعت پتروشیمی باقی نمیماند و به تدریج بر زنجیرههای صنعتی مختلف اثر میگذارد. همچنین بازار جهانی حدود ۸میلیون تن از صادرات سالانه اتیلن گلایکول خاورمیانه را نیز از دست داد. این محصول ماده اولیه اصلی در تولید پلیاستر محسوب میشود و نقش مهمی در صنایع نساجی و بستهبندی دارد. از دست رفتن این حجم از صادرات، نگرانیها درباره کمبود عرضه در بازارهای جهانی را تشدید کرد.
حتی افزایش تولید در مناطقی مانند آمریکا و کانادا نیز نتوانست بهطور کامل این کمبود را جبران کند. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان از احتمال وقوع پدیده «تخریب تقاضا» سخن گفتند؛ وضعیتی که در آن مصرفکنندگان بهدلیل افزایش شدید قیمتها ناچار به کاهش مصرف میشوند.
تغییر موازنه رقابت جهانی
یکی از پیامدهای مهم بحران اخیر، تغییر موقت موازنه رقابت میان تولیدکنندگان جهانی بود. در شرایطی که بخشی از ظرفیتهای خاورمیانه با اختلال مواجه شدند، تولیدکنندگان آمریکای شمالی فرصت یافتند سهم بیشتری از بازار را در اختیار بگیرند. مزیت اصلی این شرکتها دسترسی به خوراک گازی ارزانقیمت و فاصله گرفتن از کانون بحران بود. گزارشها نشان میدهد صادرات برخی محصولات پتروشیمی از بندر هیوستون در دو هفته نخست پس از آغاز جنگ حدود ۱۲درصد افزایش یافت. این افزایش صادرات بیانگر آن است که بخشی از تقاضای جهانی به سمت تولیدکنندگان آمریکایی هدایت شد.
اروپا نیز وضعیت متفاوتی را تجربه کرد. اگرچه هزینههای انرژی و تولید در این قاره افزایش یافت، اما کاهش فشار واردات از خاورمیانه تا حدی به بهبود وضعیت برخی تولیدکنندگان اروپایی کمک کرد. به بیان دیگر، بخشی از شرکتهایی که طی سالهای گذشته از رقابت شدید با محصولات ارزانتر خاورمیانه آسیب دیده بودند، در کوتاهمدت از شرایط جدید منتفع شدند.
بازار بدون ایران تا کجا دوام میآورد؟
مهمترین پرسشی که پس از بحران اخیر مطرح شد این بود که آیا بازار جهانی میتواند بدون ظرفیتهای منطقه خلیجفارس و بدون ثبات ایران به فعالیت خود ادامه دهد یا خیر؟ بررسی دادهها نشان میدهد پاسخ این پرسش در کوتاهمدت و بلندمدت متفاوت است. در کوتاهمدت، بازار توانست از ذخایر موجود، تغییر مسیر تجارت و افزایش تولید در برخی مناطق برای مدیریت بحران استفاده کند. اما در بلندمدت، جایگزینی کامل ظرفیتهای موجود در منطقه امکانپذیر نیست.
وجود ۲۹میلیون تن ظرفیت اتیلن در منطقه بحران، تاثیرگذاری بر ۱۴۰میلیون تن ظرفیت پتروشیمی آسیا و حذف ۸میلیون تن صادرات اتیلن گلایکول نشان میدهد وابستگی زنجیره جهانی به این منطقه بسیار فراتر از آن چیزی است که در شرایط عادی مشاهده میشود. به همین دلیل بازگشت کامل بازار به شرایط پیش از بحران زمانبر خواهد بود. حتی در صورت کاهش تنشها، بازیابی زنجیرههای حملونقل، بازگشت کشتیها به مسیرهای عادی، ترمیم زیرساختهای آسیبدیده و بازسازی موجودی انبارها به زمان نیاز دارد.
بحران اخیر بار دیگر این واقعیت را آشکار کرد که ثبات در خاورمیانه محدود به یک مساله سیاسی یا امنیتی نیست. ایران و منطقه خلیجفارس بخشی از زیرساخت تامین مواد اولیه صنعت پتروشیمی جهان محسوب میشوند و هرگونه اختلال در این بخش از زنجیره، آثار خود را از مجتمعهای تولید اتیلن در آسیا تا بازار پلیمرها در اروپا و آمریکا نشان میدهد. به همین دلیل تحولات اخیر را باید فراتر از یک بحران منطقهای ارزیابی کرد؛ بحرانی که نشان داد امنیت عرضه در صنعت پتروشیمی جهان همچنان به ثبات ایران و تداوم جریان تجارت در خلیجفارس وابسته است.
