هدفی تازه برای تغییرات اقلیمی؟
گزارشی از برنامه محیطزیست سازمان ملل (یونپ) در نایروبی کنیا - با عنوان «محدودسازی فراروی»- نشان میدهد که حتی در خوشبینانهترین سناریو، دمای زمین ۱.۸درجه سلسیوس (۳.۲درجه فارنهایت) بالاتر از سطح پیش از صنعتیشدن افزایش خواهد یافت. این گزارش میافزاید بهترین امید برای سیاره، مسیر «فراروی، اوجگیری و کاهش» است. به این معنا که هنوز ممکن - و ضروری - است دما کاهش یابد و اهداف پاریس محقق شود؛ اما برای رسیدن به آن، بازنگری مسیر لازم است. گزارش یونپ پیشبینی میکند افزایش دمای جهانی «در چند سال آینده» از آستانه ۱.۵درجه عبور میکند، همچنان بالا میرود، و در نهایت - به امید پایان این قرن - به تدریج به زیر همان مرز باز میگردد.
محدودسازی ضربه
گزارش بهروشنی نشان میدهد تاثیر افزایش دما با هر سالی که بالاتر از آستانه ۱.۵درجه سپری شود، تشدید خواهد شد. پدیدههای آبوهوایی حدی شدیدتر میشوند؛ خطر فروروی کشورهای جزیرهای کوچک و شهرهای ساحلی افزایش مییابد و کاهش تنوع زیستی سرعت میگیرد. این به آن معناست که فجایعی همچون سیلابهای اخیر و مرگبار نپال - که بیش از هزار و ۳۰۰کشته و هزاران مفقود بر جای گذاشت و ناشی از ذوب یخچالهای طبیعی بود، میتوانند تکرارپذیرتر شوند.
تام ریوت-کارناک، از طراحان اصلی ساختار توافق پاریس، به الجزیره گفته بود که این فراروی هرروز بیشتر به سرنوشتی محتوم شبیه میشود. «فراروی از این آستانه بسیار خطرناک است و ریسک فعالشدن نقاط بازگشتناپذیر را افزایش میدهد» او گفت: «اگر ناگزیر باشد، وظیفه ما این است که آن را تا حد ممکن کوچک و کوتاه نگه داریم.»
اما گزارش هشدار میدهد برای بازگرداندن افزایش دما به زیر ۱.۵درجه در آینده، جهان باید همین حالا با کاهش پیوسته انتشار گازهای گلخانهای دست بهکار شود. محمد آدو از اندیشکده «پاوِر شیفت آفریکا» به الجزیره گفت هر جزء از یک درجه فراتر از ۱.۵درجه، به معنای از دست رفتن جانهای بیشتر، شکست بیشتر محصولات کشاورزی و آسیب بیشتر به اقتصادها است. او همچنین گفته بود «اگر عبور از ۱.۵درجه دیگر قابل اجتناب نیست، بیشک باید این فراروی را مهار کرده و هرچه سریعتر دما را کاهش دهیم دست کشیدن از تلاش صرفا به این بهانه که آستانه ۱.۵درجه موقتا شکسته شده، اشتباهی فاجعهبار و غیرقابلبخشش خواهد بود.»
به شهامت سیاسی نیاز داریم
به گفته ریوت-کارناک، با وجود شتاب فوقالعادهای که توافق پاریس ایجاد کرد -از کاهش دامنه گرمایش پیشبینیشده تا شتابگیری رشد انرژیهای پاک- اراده سیاسی لازم برای تحقق کامل آن هرگز شکل نگرفت.
او گفته بود: «پیشبینیهای افزایش دما از ۳ تا ۳.۵درجه در سال۲۰۱۵ به حدود ۲.۳ تا ۲.۵درجه امروز کاهش یافته؛ پس پیشرفت حاصل از پاریس واقعی بوده است؛ اما فرض سال۲۰۱۵ این بود که سیاست، اقتصاد را دنبال خواهد کرد؛ یعنی کاهش هزینههای انرژیهای تجدیدپذیر، اراده سیاسی را نیز به همراه خود خواهد کشید. این فرض همواره درست از آب در نیامد.»
نمونه بارز این ناپیوستگی، ایالات متحده است. دولت دونالد ترامپ - در هر دو دوره ریاستجمهوریاش - بهطور کامل از توافق پاریس خارج شده، درحالیکه همچنان بهشدت بر تبلیغ نفت آمریکا و اکنون ونزوئلا برای مصرفکنندگان بینالمللی سرمایهگذاری میکند.
از سال۲۰۱۵ تاکنون، مصرف جهانی سوختهای فسیلی فقط و فقط افزایش یافته است. بر اساس آژانس بینالمللی انرژی، انتشار دیاکسید کربن در سال۲۰۲۵ حدود ۱۴۵میلیون تن افزایش یافت و به رکورد تازه ۳۸.۴میلیارد تن رسید؛ ۵درصد بیشتر از سطح سال۲۰۱۹. این در حالی رخ میدهد که هزینه تولید انرژیهای تجدیدپذیر کاهش بیسابقهای یافته است. بر اساس آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر هزینه برق خورشیدی اکنون ۹۰درصد کمتر از سال۲۰۱۰ است. به گفته این آژانس، انرژیهای تجدیدپذیر اکنون از نظر هزینه، از سوختهای فسیلی برای تولید برق جدید پیشی گرفتهاند. بیش از ۹۰درصد پروژههای نیروگاهی بزرگ راهاندازیشده در سال۲۰۲۵، برق را با هزینهای کمتر از ارزانترین نیروگاه فسیلی جدید در بازار خود تولید کردند.
محمد آدو گفت: «تراژدی اینجاست که پیشرفت فنی ما از پیشرفت سیاسیمان جلو زده است. آنچه کم داریم، دولتهایی هستند که بخواهند فناوری تجدیدپذیر را با سرعت لازم بهکار گیرند، سوختهای فسیلی را حذف کنند و منابع مالی گذار را برای کشورهای در حال توسعه فراهم آورند. «مسیر خروج از این بحران امروز از سال ۲۰۱۵ روشنتر است. آنچه اکنون نیاز داریم، شهامت سیاسی برای پیمودن آن است.»
عقبگرد آبوهوایی و مراکز داده هوش مصنوعی
عقبنشینی سیاستهای آبوهوایی آمریکا در دوران ترامپ و خروج او از توافق پاریس، بیشک شتاب حرکت جهانی را در سطح حکمرانی کاهش داده است. در همین حال، تقاضای جهانی انرژی - بهویژه از سوی هوش مصنوعی - همچنان رو به افزایش است. در سال۲۰۲۴، تخمین زده میشود مراکز داده هوش مصنوعی حدود ۱.۵درصد از برق جهان را مصرف کرده باشند؛ رقمی که پیشبینی میشود تا سال۲۰۳۰ دوبرابر شود. بسیاری بر این باورند که غولهای فناوری همچون اپل و متا موظفند از فناوریهای نو برای معکوسکردن روند انتشار آلودگی ناشی از هوش مصنوعی استفاده کنند.
یان روزنو، استاد سیاست انرژی و آبوهوا در دانشگاه آکسفورد، به الجزیره گفت: «تقاضا برای مراکز داده بهشدت در حال افزایش است و بسیاری از آنها با سوختهای فسیلی تامین انرژی میشوند. شرکتهای فناوری باید کار درست را انجام دهند.»
روزنو به استفاده از سیستمهای انرژی چرخشی بهعنوان یک راهحل کاهش انتشار اشاره کرد: «گرمای اتلافی مراکز داده میتواند و باید بازیابی شود؛ کاری که سالهاست در سوئد انجام میشود.»
تقاضای انفجاری برق برای تغذیه هوش مصنوعی باعث شده غولهای فناوری در تحقق تعهدات آبوهوایی خود با دشواری روبهرو شوند. در ماه ژوئیه امسال، روزنامه گاردین بریتانیا گزارش داد انتشار مجموع کربن مایکروسافت، آمازون و گوگل در یک سال نزدیک به ۲۰درصد افزایش یافته است؛ رقمی معادل حدود یکسوم انتشار CO۲ فرانسه. آمازون در گزارش سالانه پایداری خود نوشت: «میدانیم مسیر رسیدن به یک شرکت پایدارتر، مسیری خطی نیست. با وجود افزایش انتشار ما در سال۲۰۲۵، همچنان به تعهد خود نسبت به پایداری متعهد میمانیم.»
تقاضای ناشی از هوش مصنوعی در آمریکا، بهطور خاص، روزبهروز بیشتر با سوختهای فسیلی تامین میشود. پروژه یکپارچگی محیطزیست گزارش میدهد دستکم ۷۴نیروگاه گازی برای تغذیه مراکز داده در دست برنامهریزی است که میتواند سالانه بیش از ۶۶۰میلیون تن گاز گلخانهای منتشر کند؛ معادل کل آلودگی سالانه استرالیا.
حذف کربن از هوا
برای بازگرداندن جهان به مسیر آستانه ۱.۵درجه، گزارش یونپ بر ضرورت اجرای پروژههای بزرگمقیاس حذف دیاکسید کربن (CDR) تاکید میکند. این روشها شامل رویکردهای متعارف مانند کاشت درخت و بازسازی زیستبومها، و روشهای پرچالشتری همچون گیراندازی و ذخیرهسازی کربن است - جایی که انتشارها جمعآوری، پاکسازی و در اعماق زمین ذخیره میشوند؛ فناوریای که اجرای آن در مقیاس بزرگ دشوار است.
روزنو گفت فناوریهای حذف کربن جای خود را دارند؛ اما نباید بهعنوان مسیر اصلی کاهش کربن دیده شوند.
«چرا؟ چون پیشگیری از انتشار در همان ابتدا، بسیار ارزانتر است»
* دبیر بخش محیطزیست الجزیره انگلیسی
