با وقوع جنگ در خاورمیانه، معادلات در آسیا هم تغییر کرده است
قاره کهن زیر سایه جنگ
جنگ با ایران ـ که از آغاز آن دو هفته میگذرد ـ از همین حالا تعهد امنیتی آمریکا در منطقهای را که فرماندهان نظامی آن را «مهمترین عرصه راهبردی» میدانند، تحت فشار قرار داده است. در بلندمدت نیز برخی مقامها و تحلیلگران معتقدند این جنگ میتواند نفوذ آمریکا را کاهش دهد، به روایت چین درباره افول قدرت آمریکا دامن بزند و رقابت تسلیحاتی میان قدرتهای متوسط در آسیا را تشدید کند. دامنه نیازهای جنگ نیز در حال گسترش است. استرالیا چند روز پیش هواپیما، نیرو و محمولهای از موشکهای هوا به هوا به خاورمیانه اعزام کرد. در همین حال، ژاپن و تایوان ممکن است با تاخیر در دریافت تسلیحات آمریکایی روبهرو شوند؛ زیرا آمریکا و متحدانش در خاورمیانه با سرعت زیادی موشکهای تهاجمی و رهگیرهای دفاعی مصرف میکنند. مقامهای پنتاگون روز سهشنبه به کنگره گفتند هزینه جنگ تنها در ۶روز نخست از ۱۱.۳میلیارد دلار فراتر رفته است.
فرماندهان نظامی آمریکا به نیویورکتایمز گفتهاند که کاهش ذخایر تسلیحاتی و انتقال تجهیزات به مناطق دیگر موجب نگرانی شده است؛ موضوعی که پیامدهای آن در مناطق مختلف جهان احساس میشود. در آسیا، متحدان آمریکا این کمبود را بیش از همه حس میکنند؛ درحالیکه همزمان باید با قدرتگیری نظامی چین و تحرکات تهاجمیتر آن در منطقه نیز مواجه شوند. «لی جائهمیونگ»، رئیسجمهور کرهجنوبی، روز سهشنبه به اعضای کابینه خود گفت دولتش با انتقال سامانههای دفاعی از این کشور مخالف است. با این حال تاکید کرد: «واقعیت این است که در این موضوع نمیتوانیم کاملا مطابق خواست خود عمل کنیم.» کشورهای آسیایی از این درگیری تازه آمریکا سه برداشت اولیه دارند:
۱. آسیا اولویت اصلی آمریکا نیست
در یک کنفرانس امنیتی منطقهای در سنگاپور در سال گذشته، پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، تاکید کرده بود که تمرکز واشنگتن همچنان بر منطقه هند ـ اقیانوس آرام باقی خواهد ماند. او گفته بود: «هیچکس نباید نسبت به تعهد آمریکا به متحدان و شرکایش در منطقه هند ـ اقیانوس آرام تردید داشته باشد. ما همچنان در کنار دوستان خود خواهیم ماند.» اما اکنون باور به این وعده برای بسیاری از کشورها دشوارتر شده است؛ بهویژه وقتی نیازهای خاورمیانه باعث میشود تجهیزات حساس دفاعی از کشوری خارج شود که در همسایگی کرهشمالی ـ یک قدرت هستهای غیرقابل پیشبینی ـ قرار دارد.
«الی رتنر»، معاون پیشین وزیر دفاع آمریکا در امور امنیتی هند ـ اقیانوس آرام در دولت بایدن میگوید: «انتقال سامانههای پدافند هوایی از کرهجنوبی پیام بسیار ناخوشایندی دارد؛ آن هم در زمانی که در سئول از قبل نگرانیهای جدی درباره تعهد متزلزل دولت ترامپ به آسیا وجود دارد». سامانه تاد از پیشرفتهترین ابزارهای دفاع موشکی در زرادخانه آمریکا به شمار میرود. هر سامانه معمولا شامل چند پرتابگر نصبشده روی کامیون و رادارهای دقیق است که میتوانند موشکهای رهگیر را در ارتفاعهای مختلف به سوی اهداف مهاجم هدایت کنند. دستکم پنج سامانه از این نوع در خاورمیانه مستقر است. در آسیا نیز پرتابگرهای تاد در گوام و کرهجنوبی مستقر شدهاند. رتنر یادآوری میکند که پس از استقرار تاد در نزدیکی سئول در سال ۲۰۱۷، چین با تحریم کالاهای کرهای و محدود کردن سفر گردشگران چینی به کرهجنوبی واکنش نشان داد و استدلال کرد این سامانه امنیت چین را تهدید میکند. او میگوید: «و حالا آمریکا همان سامانه را برای جنگی در خاورمیانه از منطقه خارج میکند.»
۲. چین نفوذ و اعتمادبهنفس بیشتری پیدا میکند
فشارهای اقتصادی و امنیتی در این بحران بهطور تنگاتنگی به هم گره خوردهاند. با افزایش قیمت نفت، آسیا ـ که قطب بزرگ تولید صنعتی جهان است و بخش عمده نفت خود را از خاورمیانه تامین میکند ـ بیش از دیگر مناطق آسیبپذیر شده است. بازارهای سهام در بسیاری از کشورهای آسیایی افت شدیدی داشتهاند. در برخی متحدان آمریکا مانند فیلیپین حتی جیرهبندی بنزین آغاز شده است. چنین وضعیتی میتواند فرصتی برای پکن ایجاد کند. چین ممکن است از این شرایط استفاده کند تا بیش از گذشته این پیام را القا کند که تنها قدرت بزرگ قابل اتکا در جهان است.
این جنگ همچنین خوراک تبلیغاتی فراوانی برای رسانههای دولتی چین فراهم کرده است. روزنامه «چاینا دیلی» روز سهشنبه کاریکاتوری منتشر کرد که در آن «عمو سام» در تار عنکبوتی گرفتار شده و تیتر آن چنین بود: «آمریکا در خاورمیانه گرفتار شده است». دیپلماتهای منطقه نگرانند که فشارهای ناشی از جنگ، دست چین را برای پیشبرد ادعاهای سرزمینی بازتر کند. هرچند چین پروازهای نظامی خود در اطراف تایوان را کاهش داده، اما نیروهای دریایی آن همچنان در این منطقه و نقاط دیگر فعال هستند.
اواخر سال گذشته چین بار دیگر ساخت جزایر مصنوعی در مجمعالجزایر پاراسل در نزدیکی سواحل ویتنام در دریای چین جنوبی را از سر گرفت. تصاویر ماهوارهای نشان میدهد عملیات لایروبی در هفتههای اخیر شدت گرفته و نزدیک به دو دهه کشتی چینی در صخره آنتلوپ مشغول ایجاد یک پایگاه جدید هستند. ژاپن نیز در موقعیتی حساس قرار دارد. این کشور در نزدیکی تایوان واقع شده و کنترل جزایری را در اختیار دارد که چین نیز مدعی مالکیت آنهاست. بیش از ۹۰درصد نفت ژاپن از تنگه هرمز عبور میکند. بنابراین ترکیب یک بحران اقتصادی با بحران نظامی میتواند برای توکیو بسیار نگرانکننده باشد. «تسونهئو واتانابه»، پژوهشگر ارشد بنیاد صلح ساساکاوا در توکیو، میگوید: «چنین وضعیتی میتواند یک کابوس باشد.» او میافزاید: «ژاپن میداند که در دوران ترامپ هر اتفاقی ممکن است رخ دهد. بنابراین باید برای بدترین سناریو آماده باشد.»
۳. کشورها نمیتوانند برای تامین تسلیحات فقط به آمریکا تکیه کنند
انتقال سلاحها و سامانههای دفاعی از منطقه هند ـ اقیانوس آرام نشان داده است که توان پشتیبانی ماشین جنگی آمریکا عمق کمتری نسبت به آنچه بسیاری تصور میکردند، دارد. محاسبات نظامی برای بسیاری از شرکای آمریکا نگرانکننده است. هر موشک رهگیر پاتریوت تقریبا ۴میلیون دلار هزینه دارد. آمریکا در کل سال۲۰۲۵ حدود ۶۰۰فروند از این موشکها تولید کرده است؛ درحالیکه برخی برآوردها نشان میدهد در کمتر از دو هفته جنگ بیش از هزار موشک از این نوع مصرف شده است. البته ارتش آمریکا همچنان از تجهیزات دیگری برخوردار است و حملات هوایی آن بهتدریج به سمت استفاده از بمبهای ارزانتر و در دسترستر تغییر کرده است. همچنین توافقی که در ژانویه با شرکت لاکهید مارتین امضا شد، هدف آن سهبرابر کردن تولید سامانههای پاتریوت تا سال۲۰۳۰ است. با این حال، در بسیاری از کشورهایی که به درخواست دولت ترامپ بودجه نظامی خود را برای خرید تسلیحات آمریکایی افزایش دادهاند، جنگ با ایران بهعنوان هشداری جدی تلقی میشود؛ هشداری که نشان میدهد ممکن است تسلیحاتی که خریداری کردهاند به این زودیها تحویل داده نشود.
یک تحقیق دولتی در ژاپن در ماه ژانویه نشان داد ۱۱۸سفارش تسلیحاتی از آمریکا به ارزش حدود ۷.۲میلیارد دلار حتی پنج سال پس از امضای قراردادها نیز تحویل داده نشده است. در تایوان نیز نگرانیهایی وجود دارد که جنگ وضعیت را بدتر کند؛ زیرا کمبود مهمات ممکن است توان بازدارندگی آمریکا را تضعیف کند و در عین حال توجیه افزایش بودجه دفاعی برای خرید تسلیحات آمریکایی را دشوارتر سازد. «شو شیائوهوانگ»، پژوهشگر موسسه پژوهشهای دفاع ملی و امنیتی تایوان، میگوید: «این جنگ ناگزیر بر روند تحویل تسلیحات تاثیر خواهد گذاشت. ما همین حالا هم با تاخیرهایی روبهرو بودهایم.»
به همین دلیل انتظار میرود بسیاری از کشورها برای توسعه صنایع دفاعی خود شتاب بگیرند. ژاپن در حال توسعه موشکهای دوربرد بومی است و کرهجنوبی نیز در ماه اکتبر مجوز آمریکا را برای ساخت نخستین زیردریایی تهاجمی هستهای خود دریافت کرد؛ اقدامی که برخی کارشناسان آن را گامی در مسیر دستیابی به سلاح هستهای میدانند. رئیسجمهور کرهجنوبی نیز تاکید کرده است که این جنگ نشان میدهد کشورها باید بیش از پیش به توان داخلی خود تکیه کنند. او گفت: «اگر به دیگران وابسته باشیم، ممکن است زمانی این وابستگی فرو بریزد. همیشه باید به این فکر کنیم که اگر حمایت خارجی وجود نداشت، چه خواهیم کرد.» پنتاگون در پاسخ به نگرانیهای کشورهای منطقه تنها یک ایمیل کوتاه ارسال کرد: «در این باره توضیحی برای ارائه نداریم.»
