رفتارشناسی مردم در جنگ

راضیه احقاقی:  در ایام جنگ فعلی به‌ویژه در هفته ابتدایی جنگ شهرهای مورد حمله هوایی از جمله تهران شاهد رفتارهای پرخطر محسوسی از سمت گروهی از شهروندان بود، به‌نحوی‌که بخشی از شهروندان با قرارگرفتن در کنار پنجره‌ها و حضور در پشت‌بام‌ها تلاش داشتند تا حرکت جنگنده‌ها در فراز آسمان را رصد کرده و ستون دود ناشی از انفجارها را رویت کنند.  این صحنه‌ها این پرسش را ایجاد کرد که شهروندان در شهری همانند تهران که شاهد بیشترین حملات هوایی در این زمان بوده تا چه میزان نسبت به اصول و فنون پدافند غیرعامل یا به‌عبارتی انجام اقداماتی که به کاهش خطر اصابت پرتابه‌ها می‌انجامد، آگاه بوده و درصورت اطلاع، آیا قادر به انجام آن هستند یا خیر؟ در این‌خصوص نظرسنجی از حدود 100شهروند تهرانی انجام شد که نشان‌داد درحالی‌که اغلب شهروندان پارکینگ‌های منفی را به‌عنوان نقاط امن ساختمان‌ها می‌شناسند، اما به‌دلایلی نظیر نداشتن فرصت و به‌صدا درنیامدن آژیر خطر امکان پناه‌گیری را از دست می‌دهند.

در چنین شرایطی شناخت نقاط داخلی هر واحد مسکونی و غیرمسکونی و اصول پناه‌گیری در آن می‌تواند جان بسیاری از شهروندان را نجات دهد. رسول احمدی، عضو هیات‌علمی بخش مهندسی سازه و ابنیه فنی مرکز تحقیقات وزارت راه و شهرسازی در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» بهترین نقاط برای پناه‌گیری در ساختمان‌ها و خیابان‌ها در زمان بحران یعنی امن‌ترین و در دسترس‌ترین گزینه‌ها را معرفی می‌کند، اگرچه ‌به‌صدا درنیامدن آژیر خطر پیش از حمله هوایی فرصت پناه‌گیری در مناطق امن نظیر پارکینگ‌های منفی و ایستگاه‌های مترو را از افراد سلب کرده، اما هر ساختمان مسکونی و همچنین واحد مسکونی نقاط امنی دارد که پناه گرفتن در آنها می‌تواند احتمال بروز خطر را به حداقل برساند.

 پناه‌گیری در حاشیه

2 هفته از آغاز مجدد حملات رژیم صهیونیستی و ایالات‌متحده آمریکا به ایران می‌گذرد، در این زمان شهرها و روستاهای مختلف کشور آماج حملات هوایی و موشکی قرارگرفته‌اند و این جنگ به تخریب بخشی از منازل مسکونی یا آسیب به آنها منجر شده‌است، با این وجود همچنان بخش عمده‌ای از شهروندان اطلاع کاملی درباره نکات ایمنی ندارند. عدم‌توجه به رعایت نکات ایمنی را می‌توان در رفتارهای پرخطری نظیر حضور در پشت‌بام یا کنار پنجره برای دیدن محل انفجار و دود حاصل از آن یا رصد حرکت جنگنده‌ها بر فراز آسمان شهر مشاهده کرد. «دنیای‌اقتصاد» با نظرسنجی از حدود 100 شهروند ساکن تهران در مناطق مختلف شهر میزان توجه به رعایت نکات ایمنی در زمان حمله هوایی را مورد ارزیابی قرارداد. علت انتخاب شهروندان تهرانی در این نظرسنجی، شدت حملات در پایتخت و در دسترس‌بودن افراد و لزوم انجام حضوری نظرسنجی به‌دلیل محدودیت‌های فعلی در دسترسی به اینترنت بود.

نتیجه نظر‌سنجی نشان از آن داشت که پناه‌گیری در نقاط امن در زمان حمله هوایی در شهری همانند تهران در جنگ اخیر در حداقل ممکن قرار دارد و در بهترین شرایط افراد تنها از پنجره‌ها فاصله گرفته و انجام همین نکته را برای حفظ جان خود کافی می‌دانند. در عین‌حال تنها حدود 10‌درصد افراد شرکت‌کننده درنظر‌سنجی از پناه‌گیری در نقطه امن در ساختمان محل زندگی خود در زمان حمله هوایی یا رفتن به پارکینگ‌های منفی خبر دادند، همچنین 50‌درصد دیگر دور‌شدن از پنجره‌ها را برای پناه‌گیری در زمان حمله هوایی کافی می‌دانستند. در عین‌حال مابقی افراد شرکت‌کننده در این نظرسنجی(40‌درصد) به‌رغم تایید خطرات احتمالی نادیده‌گرفتن خطر در زمان حمله هوایی از عدم‌پناه‌گیری در زمان خطر گفتند که این افراد به شکل کلی به دو گروه تقسیم می‌شدند، افرادی که در زمان حملات بدون‌توجه به صدای انفجارها به‌کار خود ادامه داده و افرادی که در چنین بحرانی به‌سرعت در کنار پنجره حاضر شده یا به پشت بام می‌روند تا از محل انفجار مطلع شوند.

تقریبا تمامی افراد شرکت‌کننده در این نظرسنجی از امنیت بالاتر در طبقات منفی ساختمان‌ها مطلع بودند، اما استفاده از این گزینه را چندان مقدور نمی‌دانستند. ‌به صدا درنیامدن آژیر خطر پیش از حمله هوایی و نداشتن زمان برای رفتن به پارکینگ‌های منفی از دلایل اصلی افراد برای درخانه ماندن و تنها فاصله‌گرفتن از پنجره‌ها عنوان شد. در عین‌حال بخشی از افراد از نبود پارکینگ منفی امن در محل سکونت خود خبر دادند و بنابراین تمامی این افراد تنها گزینه مقدور در شرایط کنونی را دور‌شدن از پنجره می‌دانستند که آن را اجرایی می‌کنند. این در حالی است که هر آپارتمانی نقاط امنی دارد که ضروری است اعضای ساکن در آن واحد، این نقاط را شناسایی کرده و در زمان حمله هوایی در آن مناطق پناه گیرند، با این‌وجود عدم‌اطلاع‌رسانی و آموزش کافی باعث‌شده تا اغلب از این موضوع و امکان افزایش ایمنی در زمان بحران بی‌اطلاع باشند.

البته برخی نیز عنوان داشتند که به‌دلیل داشتن فرزند خردسال و به‌دلیل جلوگیری از وحشت تلاش دارند تا شرایط را عادی جلوه داده و پناه‌گیری به‌نوعی باعث ایجاد دلهره در کودکان می‌شود. گروهی دیگر از افراد دور‌بودن محل سکونت خود از نقاطی که هدف اصلی حملات هستند را عامل نترسیدن و عدم‌رعایت نکات ایمنی عنوان کردند. به هر ترتیب به‌نظر می‌رسد که در طول جنگ 12‌روزه(حملات خرداد) مردم تنها با بخشی از اصول ایمنی که پارکینگ‌های منفی و مترو را به‌عنوان پناهگاه مناسب معرفی می‌کرد، آشنا شده‌اند و در این جنگ به‌دلیل عدم‌هشدار قبلی، این پناهگاه‌ها چندان قابل‌استفاده نیستند. در چنین شرایطی جای خالی آموزش صحیح شناسایی نقاط امن ساختمان به‌شدت مشاهده می‌شود. «چسب‌زدن به پنجره‌ها برای جلوگیری از پخش‌شدن خرده‌ریزه‌های شیشه در صورت اصابت موج انفجار» یکی از توصیه‌های اصلی در زمان جنگ کنونی است که نقاط مختلف شهر آماج حملات هوایی قرار دارد، پس از روز شنبه نهم اسفند که کشور مورد حملات هوایی شدیدی در بسیاری از شهرهای کشور قرارگرفت، بخشی از خانواده‌ها نسبت به تهیه چسب پهن و نصب آن به شیشه‌های خود اقدام کردند، به‌نحوی‌که در برخی مغازه‌های محلی کمبود چسب پهن شکل‌گرفت.

با توجه به توصیه‌های متعدد درخصوص لزوم نصب چسب پهن بر شیشه‌ها، از 300 شهروند مورد بررسی تنها حدود 40‌درصد نسبت به ایمن‌سازی پنجره‌ها با چسب‌زدن اقدام کرده‌اند که بخش قابل‌توجهی از آنها نیز پس از اصابت انفجاری نسبتا نزدیک به محل زندگی خود و لرزش شدید در و پنجره به اهمیت این موضوع پی‌برده‌اند. مابقی افراد به‌رغم شنیدن توصیه‌های لازم، ضرورتی در اجرای این کار نداشتند. به‌نظر می‌رسد که بخشی از این افراد را کسانی تشکیل می‌دهند که به هر علتی جنگ و صدمات احتمالی آن را جدی ارزیابی نکرده‌اند، بخشی دیگر افرادی هستند که معتقدند شیشه‌های قدیمی با صدای انفجار می‌شکست و احتمال شکستن شیشه دوجداره بسیار پایین است و گروه دیگر شامل افرادی می‌شود که تنها خطر موج انفجار برای شیشه را خرد‌شدن آن دانسته و از احتمال عملکرد خرده‌شیشه به‌عنوان یک ترکش خطرناک در زمان انفجار بی‌اطلاع هستند. این نظرسنجی با صحبت با حدود 100 شهروند ساکن تهران تهیه شده که در زمره همکاران، اقوام و تعدادی از دیگر شهروندان که به شکل تصادفی انتخاب شدند، انجام گرفته‌است.

کجای آپارتمان پناه بگیریم؟

 دکتر رسول احمدی، عضو هیات‌علمی بخش مهندسی سازه و ابنیه فنی مرکز تحقیقات راه مسکن و شهرسازی در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» امن‌ترین نقاط ساختمان‌ها و معابر برای پناه‌گیری را شرح داد، وی می‌گوید: طبقات منفی ساختمان‌ها گزینه مناسبی برای پناه‌گیری در زمان انفجار هستند، اما از آنجا‌که در شرایط کنونی پیش از وقوع انفجار آژیر خطر به‌صدا درنمی‌آید و حتی اگر ساختمان‌ها پارکینگ منفی مناسبی نیز داشته‌باشند، اغلب شهروندان فرصت رفتن به طبقات منفی ساختمان را ندارند، ضروری است تا هر فرد امن‌ترین و در دسترس‌ترین گزینه برای پناه‌گیری در واحد محل سکونت خود را شناسایی کند و در زمان وقوع خطر در آن نقطه پناه بگیرد. احمدی که دکترای عمران در گرایش سازه از دانشگاه علم و صنعت ایران را دارد، ادامه‌داد: در حال‌حاضر عمده آپارتمان‌های چند طبقه در شهرها به شکل اسکلت فولادی یا بتن‌آرمه اجرا شده‌اند. اگر ساختمانی که در آن زندگی می‌کنید از نوع بتن‌آرمه با دیوار بتن‌آرمه باشد، قرارگرفتن در کنار دیوار بتن آرمه‌ای که از پنجره فاصله دارد، بهترین گزینه برای پناه‌گیری است، اما در ساختمان‌های با اسکلت فلزی یا ساختمان اسکلت بتن‌آرمه بدون دیوار بتن آرمه، ستون‌های میانی ساختمان اولویت اصلی برای پناه‌گیری هستند. اگر در واحد مسکونی ستون میانی پیدا نشد، ستون محیطی که پنجره‌ای در نزدیکی خود ندارد گزینه مناسب برای پناه‌گیری است. شهروندان باید توجه داشته‌باشند که ستون میانی با ستون گوشه متفاوت است و در شناسایی نقطه امن محل سکونت خود دقت‌نظر داشته‌باشند. برای امن‌تر‌شدن موقعیت پناه‌گیری بهتر است که یک میز همانند میز ناهارخوری یا چند میز کوچک‌تر در کنار ستون میانی ساختمان قرار گیرد و در زمان وقوع انفجار تمامی اعضای خانواده در زیر میز پناه گیرند. با پناه‌گیری در چنین شرایطی احتمال وقوع حادثه در هنگام بروز خطر به حداقل می‌رسد.

رسول احمدی درخصوص امنیت پناه‌گیری در حمام یا سرویس بهداشتی فاقد پنجره گفت: پنجره‌ها به‌دلیل احتمال خرد‌شدن و پرت‌شدن شیشه خطرناک‌ترین نقاط هر ساختمان هستند و بنابراین هر نقطه‌ای از ساختمان که بتواند مهارکننده پرتاب خرده شیشه باشد، از این نظر امن شمرده می‌شود، اما به لحاظ سازه‌ای بیشترین امنیت در ستون میانی ساختمان وجود دارد، بنابراین بهترین نقطه ستون میانی است که از پنجره دور باشد. حتی اگر جهت ستون میانی به‌نحوی است که روبه‌روی پنجره است، با یک وسیله‌ای از جنس چوب می‌توان از پرتاب احتمالی تکه شیشه به محل پناه‌گیری ممانعت کرد.

وی ادامه‌داد: چاله‌های آسانسور و حتی دیواره‌های آنها در زمان انفجار به‌شدت خطرناک هستند و باید از آن دوری کرد، اما دیوار داخلی راه پله‌ای که پنجره نداشته‌باشد جزو نقاط امن ساختمان شمرده می‌شود. این عضو هیات‌علمی مرکز تحقیقات راه مسکن و شهرسازی درخصوص پناه‌گیری در خیابان در زمان حمله هوایی نیز گفت: مترو امن‌ترین نقطه برای پناه‌گیری در خیابان‌ها است؛ بنابراین اگر نزدیک ایستگاه مترو باشید، می‌توانید در آن پناه بگیرید. زیر نیمکت در ایستگاه‌های اتوبوس بی‌آرتی یا دراز‌کش داخل ایستگاه به‌دلیل فاصله از ساختمان‌ها در زمره نقاط امن قرار دارد. درصورتی‌که شهروندان نقطه امنی برای پناه‌گیری در خیابان نیافتند، داخل جوی‌ها به شکل چمباتمه نشسته و دست خود را بر روی سر و گردن حائل کنند تا آسیبی به این نواحی نرسد، اما داخل خودرو در زمان حمله هوایی ایمن نیست. خودرو شیشه‌های متعددی دارد و امکان عبور ترکش از خودرو وجود دارد، بنابراین بهترین گزینه پارک‌کردن و پناه‌گرفتن زیر خودرو است، البته لزومی ندارد زیر خودروی خود پناه گیرید و بهتر است در زیر خودرویی که از قبل پارک‌شده و خنک است، پناه گیرید.