از ما بهتران
رویدادهای مهم هوش مصنوعی در جهان کداماند؟
از یکسو، شاهد برگزاری اجلاسهای عظیم و پرزرقوبرق در پایتختهای فناوری جهان هستیم که تازهترین نوآوریها و روندهای آینده را به نمایش میگذارند و از سوی دیگر، کشورهایی مانند ایران نیز در تلاشاند جایگاهشان را در این عرصه تثبیت کرده و اکوسیستم هوش مصنوعی را توسعه دهند. این گزارش به بررسی رویدادهای هوش مصنوعی در ایران، با تمرکز بر «اولین نمایشگاه بینالمللی هوش مصنوعی ایران» (AIx) و مقایسه آن با رویدادهای مشابه جهانی میپردازد تا تصویری جامع از وضع کنونی و چشمانداز آینده این فناوری در دو بستر متفاوت ارائه دهد.
رویدادها در ایران
نخستین نمایشگاه بینالمللی هوش مصنوعی (AIx) ایران، با وجود چالشها و محدودیتهای خاص، گامهای اولیه و مصممی را در مسیر توسعه هوش مصنوعی برداشته است. نقطه عطف این تلاشها، برگزاری «اولین نمایشگاه بینالمللی هوش مصنوعی ایران» (AIx) است که قرار بود از ۲۲ تا ۲۵ دیماه ۱۴۰۴ در نمایشگاه بینالمللی تهران برگزار شود، اما به دلیل تحولات اخیر به تعویق افتاد. این رویداد که از سوی شرکت «ایده تجارت هرمس» سازماندهی شده بود، فراتر از نمایشگاه صرف، بهعنوان بستری برای «امیدآفرینی» و «ارتقای جایگاه ایران در سطح بینالمللی» در حوزه هوش مصنوعی معرفی میشود. هوش مصنوعی با هدف گردهم آوردن کارآفرینان، متخصصان، صنعتگران، سرمایهگذاران و استارتآپهای مستعد، بهدنبال معرفی جدیدترین دستاوردهای علمی و فناوریهای هوش مصنوعی است. محورهای اصلی این نمایشگاه شامل حوزههایی پیشروی همچون هوش مصنوعی مولد، یادگیری ماشین، پردازش زبان طبیعی (NLP)، بینایی کامپیوتر (Computer Vision) و روباتیک است. کاربردهای این فناوریها نیز در صنایع مختلف همچون اقتصاد، ورزش، خدمات حقوقی، فرهنگ و میراث فرهنگی مورد توجه قرار میگیرد. این نمایشگاه فرصتهای متعددی را برای شرکتکنندگان همچون دیدار با کارآفرینان برجسته، متخصصان هوش مصنوعی و پژوهشگران فعال و شبکهسازی با استارتآپهای نوآور؛ آشنایی با جدیدترین فناوریها، نوآوریها و دستاوردهای علمی؛ حضور در کارگاهها و سخنرانیهای تخصصی با موضوعات روز؛ گسترش ارتباطات تجاری و حرفهای ملی و بینالمللی، مشاهده نمونههای عملی و دموهای فناوریهای نوظهور و کشف فرصتهای سرمایهگذاری و همکاری فراهم میآورد.
برگزاری AIx در بستر حرکت ملی گسترده برای توسعه هوش مصنوعی در ایران قرار دارد. «سند ملی هوش مصنوعی» که در سال ۱۴۰۳ به تصویب رسیده، هدفگذاری کرده است که ایران تا سالهای آتی در میان ۱۰ کشور برتر جهان در حوزه هوش مصنوعی قرار گیرد. در راستای این سند، «سازمان ملی هوش مصنوعی» و «شورای راهبردی هوش مصنوعی» نیز تشکیل شدهاند. یکی از مفاهیم اساسی در این چشمانداز، «اپراتور ملی هوش مصنوعی» است که بهمعنای ایجاد زیرساختهای پردازشی بزرگمقیاس و مدیریت دادههای ملی برای ارائه خدمات به استارتآپها و صنایع داخلی است. این رویکرد نشاندهنده تلاش برای ایجاد استقلال فناورانه و کاهش وابستگی به زیرساختهای خارجی است. از منظر علمی و پژوهشی نیز، ایران شاهد رشد قابلتوجهی در حوزه هوش مصنوعی بوده است. مقالات هوش مصنوعی در آموزش عالی ایران رشد سالانه ۸/ ۳۱درصدی را تجربه کردهاند. بااینحال، گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۳ که دانشگاه صنعتی شریف آن را تدوین کرده، به شکاف میان توان علمی و کاربرد صنعتی هوش مصنوعی در کشور تاکید میکند.
رویدادها در جهان
صحنه جهانی هوش مصنوعی با رویدادهایی در مقیاس بزرگ و با تمرکز بر جنبههای متفاوت، تصویری از اکوسیستم بالغ و پویا را به نمایش میگذارد. اجلاسهایی همانند The AI Summit Series در لندن و نیویورک، نمایشگاه بینالمللی لوازم الکترونیکی مصرفی (CES) در لاسوگاس و Web Summit در لیسبون، هر یک بهنوعی آینده هوش مصنوعی را شکل میدهند.
The AI Summit Series: این سری از اجلاسها که در شهرهای مهمی چون لندن، نیویورک و سنگاپور برگزار میشود، بر ارائه ارزش واقعی برای کسبوکارها بدون هیاهو تمرکز دارد. این رویدادها، با حضور بیش از ۲۰ هزار شرکتکننده، هزار سخنران و پنج هزار استارتآپ، بهدنبال کاربردهای عملی هوش مصنوعی در صنایع مختلف هستند. حامیان این اجلاسها، غولهای فناوری جهان همانند AWS، IBM Watson، مایکروسافت، گوگل، سامسونگ و متا هستند که نشاندهنده عمق نفوذ و اهمیت تجاری هوش مصنوعی در سطح جهانی است. محورهای اصلی شامل راهحلهای تجاری، شبکهسازی استراتژیک و نمایش فناوریهای پیشگام است.
CES (Consumer Electronics Show): CES که هر سال در لاسوگاس برگزار میشود، ویترین اصلی نوآوریهای مصرفکننده است. در سال ۲۰۲۵، هوش مصنوعی بهعنوان «سیستمعامل پیشفرض زندگی هوشمند» معرفی شد. این نمایشگاه بر روندهایی همانند روباتیک همدلانه، گجتهای پوشیدنی هوش مصنوعی، خودروهای خودران و شخصیسازی افراطی تمرکز داشت. این رویداد نشان میدهد که هوش مصنوعی دیگر فناوری مجزا نیست، بلکه زیربنای تمام محصولات و خدمات مصرفی، از خانههای هوشمند گرفته تا وسایل نقلیه شده است.
Web Summit: Web Summit در لیسبون، یکی از بزرگترین کنفرانسهای فناوری در جهان است که دهها هزار نفر را گردهم میآورد. این اجلاس بر انقلاب هوش مصنوعی، ظرفیتها و ریسکها تمرکز دارد. در Web Summit (۲۰۲۵)، بحثها از «هوش مصنوعی چه کاری میتواند انجام دهد» به «چگونه هوش مصنوعی را بهصورت عملیاتی مستقر کنیم» و «چقدر میتوانیم به هوش مصنوعی اعتماد کنیم» تغییر یافت. مفهوم Agentic Commerce (تجارت مبتنی بر عوامل هوشمند) نیز در این رویداد مطرح شد که بهمعنای حرکت به سمت سیستمهایی است که بهجای کاربر تصمیم میگیرند و اقدام میکنند.
روندهای اساسی
در سالهای گذشته، کانون رویدادهای مهم جهانی هوش مصنوعی بهتدریج از مباحث نظری و نمایش توانمندیهای فناورانه، به سمت «استقرار عملیاتی و خلق ارزش واقعی» در صنایع و خدمات مختلف حرکت کرده است. پرسش محوری دیگر این نیست که «هوش مصنوعی چه کاری میتواند انجام دهد»، بلکه این است که «چگونه میتوان آن را بهصورت مقیاسپذیر، پایدار و قابلاتکا در فرآیندهای اقتصادی و سازمانی به کار گرفت». این تغییر رویکرد در اجلاسهایی همانند Web Summit و The AI Summit بهروشنی قابلمشاهده است؛ جایی که تمرکز اصلی بر پیادهسازی، بازده اقتصادی و ادغام هوش مصنوعی در زنجیره ارزش بنگاههاست.
همزمان با این گذار عملیاتی، مسئله «حاکمیت» و «اعتماد» به یکی از محورهای اصلی گفتوگوهای جهانی بدل شده است. گسترش کاربردهای هوش مصنوعی، نگرانیهایی جدی درباره امنیت، شفافیت، پاسخگویی و پیامدهای اجتماعی ایجاد کرده و همین امر موجب برجسته شدن مفاهیمی همانند «هوش مصنوعی حاکمیتی» (Sovereign AI) شده است. در این چهارچوب، کشورها بهدنبال توسعه زیرساختها، الگوها و دادههای بومی هستند که ضمن کاهش وابستگی به غولهای فناوری، نظارت بیشتری بر داراییهای دیجیتال و تصمیمسازیهای مبتنی بر هوش مصنوعی داشته باشند. این دغدغهها با بحثهای اخلاقی نیز پیوند یافته و نهادهایی همانند یونسکو و مجامع ژنو بر ضرورت تدوین چهارچوبهای اخلاقی و امنیتی تاکید دارند. در چنین بستری، هوش مصنوعی صرفاً ابزار کمکی تلقی نمیشود، بلکه بهمثابه «سیستم عامل جدید اقتصاد دیجیتال» عمل میکند؛ زیربنایی که از پلتفرمهای نرمافزاری و خدمات عمومی گرفته تا خودروها و دستگاههای هوشمند بر آن بنا میشوند. این نگاه زیرساختی، شکاف میان اکوسیستمهای بالغ و اکوسیستمهای نوپا را بهروشنی نمایان میکند.
قیاس جهانی
مقایسه رویدادهای هوش مصنوعی در ایران با صحنه جهانی، بیش از هر چیز تفاوت مرحلهای بلوغ اکوسیستمها را نشان میدهد. از یکسو، شباهتهایی قابلتوجه وجود دارد: شبکهسازی میان متخصصان، استارتآپها و سرمایهگذاران و همچنین تلاش برای استقلال فناورانه و توسعه قابلیتهای بومی، هم در ایران و هم در سطح جهانی بهعنوان محرک نوآوری شناخته میشود. طرحهایی همانند «اپراتور ملی هوش مصنوعی» را میتوان در همین چهارچوب و همراستا با بحثهای هوش مصنوعی حاکمیتی تحلیل کرد. در سطحی عمیقتر، تفاوتها پررنگتر از شباهتهاست. ایران همچنان در مرحله آگاهیبخشی، ترویج و معرفی ظرفیتها قرار دارد و رویدادهایی همانند AIx بیش از آنکه بر حکمرانی، تنظیمگری یا مدیریت ریسک متمرکز باشند، نقش ایجاد انگیزه و پیوندهای اولیه اکوسیستم را ایفا میکنند. در مقابل، رویدادهای جهانی وارد فاز بلوغ شده و بر اخلاق، تنظیمگری، پیامدهای اجتماعی و بهرهبرداری پایدار تمرکز دارند. این شکاف، ریشه در تفاوتهای جدی زیرساختی و سرمایهگذاری دارد؛ از محدودیتهای پردازشی و تحریمها گرفته تا کمبود سرمایه جسورانه در برابر سرمایهگذاریهای عظیم شرکتهای بزرگ جهانی.
دوگانگی اکوسیستم
اکوسیستم هوش مصنوعی ایران واجد دوگانگی ساختاری است: از یکسو، ظرفیت بالای سرمایه انسانی و ظهور نسل جدیدی از توسعهدهندگان و کارآفرینان فناور و از سوی دیگر، محدودیتهای نهادی، اقتصادی و زیرساختی که مانع مقیاسدهی و تجاریسازی این ظرفیتها میشود. موفقیتهای نسبی در حوزههایی همانند پردازش زبان فارسی، بینایی ماشین صنعتی و تحلیل دادههای مالی نشان میدهد که چالش اصلی، فقدان دانش یا خلاقیت نیست، بلکه نبود مسیر پایدار برای تبدیل ایده به ارزش اقتصادی است. در این معنا، رویدادهایی همانند Aix میتواند نقش کاتالیزور را در اتصال دانش، بازار و سیاستگذار ایفا کند. تصویر امیدوارکننده، همزمان با چالشهای ساختاری عمیقی همراه است که توسعه هوش مصنوعی را به نبردی روزمره با محدودیتها تبدیل کرده است. تحریمهای بینالمللی، دسترسی به زیرساختهای حیاتی از جمله GPU، پلتفرمهای ابری پیشرو و برخی ابزارهای متنباز را محدود کرده و شرکتهای داخلی را به استفاده از راهحلهای پرهزینه و کمبازده سوق داده است. در کنار محدودیتها، مهاجرت نخبگان به یکی از جدیترین تهدیدها برای پایداری اکوسیستم بدل شده است؛ پدیدهای که فقط ظرفیت نوآوری را کاهش نمیدهد، بلکه انتقال دانش ضمنی و تجربه عملی را نیز مختل میکند و بازسازی آن، زمانبر و پرهزینه است. چالش حکمرانی داده بعد نهادی این بحران را تکمیل میکند. درحالیکه هوش مصنوعی به دادههای گسترده، متنوع و باکیفیت وابسته است، تمرکز دادههای ارزشمند در نهادهای دولتی و نبود سازوکارهای شفاف برای اشتراکگذاری آنها با بخش خصوصی، مسیر توسعه کاربردهای دادهمحور در حوزههایی همانند سلامت، حملونقل و خدمات شهری را مسدود کرده است. گلوگاه نهادی، شکاف میان توان علمی و کاربرد صنعتی هوش مصنوعی را شدت میبخشد.
در این بستر، ایده «اپراتور ملی هوش مصنوعی» میتواند همزمان فرصتی راهبردی و خطری بالقوه باشد. در سطح مفهومی، این ایده با روندهای جهانی همراستاست، در عمل، موفقیت آن منوط به حکمرانی شفاف، رقابتی و غیرانحصاری است. تمرکز زیرساخت در غیاب این حکمرانی، ممکن است به تضعیف بخش خصوصی و کاهش انگیزه نوآوری بینجامد.
جمعبندی
اگرچه ایران و جهان در دو مرحله متفاوت از بلوغ اکوسیستم هوش مصنوعی قرار دارند، اما مقصد نهایی مشترک است: بهرهبرداری موثر، امن و مسئولانه از هوش مصنوعی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی. نقطه عطف برای ایران، عبور از «نمایش فناوری» به «تولید ارزش واقعی» است؛ گذاری که بدون اصلاح حکمرانی داده، تقویت زیرساختها، پیوند موثر دانشگاه و صنعت و ایجاد محیطی باثبات برای سرمایهگذاری ممکن نیست. آینده هوش مصنوعی در ایران نه در حذف چالشها، بلکه در مدیریت هوشمندانه این دوگانگی میان امید فناورانه و محدودیتهای ساختاری پیوند مییابد. عبور از تئوری به عمل، آزمونی است که تعیین میکند کدام کشورها صرفاً مصرفکننده فناوری باقی میمانند و کدامیک به بازیگران اثرگذار این تحول بدل میشوند.
