پسرفت در کارنامه صنعت ریلی
علت کاهش پنج‌درصدی مسافران قطار در ۹ ماه نخست امسال
دنیای اقتصاد - پریسا عرفانی : کارنامه حملونقل ریلی در سه فصل نخست سال‌جاری حاکی از تغییرات نزولی ۱+۳ متغیر کلیدی در این صنعت است. میزان حمل‌بار ریلی، بهره‌‌‌‌‌‌وری واگن‌‌‌‌‌‌های باری و سرعت بازرگانی در ۹ماهه نخست امسال نسبت به مدت مشابه سال‌گذشته روند کاهشی داشته‌است؛ ضمن اینکه در این مدت در بخش مسافری نیز از تعداد مسافران قطار حدود پنج‌درصد کاسته شده‌است. هرچند افزایش حجم ترانزیت در بازه مورد بررسی نسبت به مدت مشابه پارسال، یک نقطه امیدبخش در کارنامه عملکرد صنعت حملونقل ریلی محسوب می‌شود، اما تصویر کلی دریافتی از این صنعت چندان مطلوب نیست.
به گزارش «دنیای‌اقتصاد»، کارنامه عملکرد حملونقل ریلی در ۹ماه نخست سال۱۴۰۳ حاکی از چالش‌هایی است که این بخش در سال‌جاری با آنها مواجه بوده و برخی متغیرهای کلیدی آن افت پیدا کرده‌است، اما درمیان این دشواری‌‌‌‌‌‌ها، یک نشانه امیدوارکننده به چشم می‌خورد. در فصل پاییز، شاخص‌هایی مانند حمل بار و ترانزیت روندی صعودی داشته‌است. این افزایش‌‌‌‌‌‌ها نقطه امیدوارکننده‌‌‌‌‌‌ای است و به‌نظر می‌رسد در صورت استمرار تغییرات صعودی در حجم بار ترانزیتی، شرایط کلی صنعت حملونقل ریلی در ماه‌های پیش‌رو با بهبود همراه خواهدشد؛ در واقع هرچه بازار حمل بار ریلی بزرگ‌تر شود، رغبت به سرمایه‌گذاری در این بخش بیشتر خواهدشد و دنباله آن مانند یک دومینو، سرمایه‌گذاری در بخش تامین واگن مسافری نیز خواهد بود. حملونقل ریلی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی زیرساخت‌های حملونقل در هر کشوری، نقش مهمی در تسهیل جابه‌‌‌‌‌‌جایی مسافران و کالاها و در نهایت در توسعه اقتصادی و اجتماعی ایفا می‌کند.
در ایران نیز این بخش از حملونقل سهم بزرگی در جابه‌‌‌‌‌‌جایی بار و مسافر دارد، اما این حوزه با چالش‌های جدی و متعددی روبه‌رو است که بر کارآیی و عملکرد آن تاثیرگذار بوده و مانع از بهره‌‌‌‌‌‌برداری کامل از ظرفیت‌های موجود در این صنعت می‌شود. در‌سالی که گذشت نیز صنعت حملونقل ریلی همچنان در برخی از حوزه‌‌‌‌‌‌ها با چالش روبه‌رو بود، اما در عین‌حال در برخی شاخص‌ها نیز بهبود حاصل شده‌است. گزارش ۹ ماهه عملکرد صنعت حملونقل ریلی که از سوی انجمن صنفی حملونقل ریلی ایران بر اساس داده‌های ماهنامه شرکت راه‌آهن منتشر شده‌است، تصویری روشن از وضعیت حال‌حاضر این صنعت ارائه می‌کند.
بیلان حمل بار ریلی
یکی از چالش‌های اصلی صنعت حملونقل ریلی، عدم‌یکپارچگی شبکه راه‌آهن با سایر بخش‌های حملونقل مانند بنادر و جاده‌‌‌‌‌‌هاست که موجب کاهش راندمان حملونقل ترکیبی و افزایش هزینه‌های لجستیک می‌شود. این مساله به‌ویژه بر حملونقل کالاهای تجاری و صنعتی تاثیر سوء دارد و باعث ایجاد وقفه و افزایش زمان ترانزیت می‌شود. علاوه‌بر این، کاهش سهم حملونقل ریلی در جابه‌‌‌‌‌‌جایی‌بار نسبت به سایر مدهای حملونقل مانند جاده‌ای، نشان‌دهنده عدم‌جذابیت این بخش برای کاربران است که به دلیل مشکلاتی همچون تأخیرها و هزینه‌های بالای حملونقل ریلی، به استفاده از روش‌های دیگر تمایل دارند. در ۹ماه نخست سال۱۴۰۳، روند حمل بار داخلی با کاهش همراه شد. میزان باری که از طریق ریل در داخل کشور جابه‌‌‌‌‌‌جا شد، با کاهش ۸.۷درصدی نسبت به سال‌گذشته، به ۲۸.۸۸میلیون تن رسید.
در مقابل، حملونقل ترانزیتی عملکردی متفاوت داشت. حجم‌بار ترانزیتی در این بازه با رشد ۴۴.۳درصدی از ۱.۱۱میلیون‌تن در سال۱۴۰۲ به ۱.۶۱میلیون تن در سال۱۴۰۳ افزایش‌یافت. این رشد قابلتوجه می‌تواند ناشی از تغییر در سیاست‌های تجاری، افزایش همکاری‌های بین‌المللی یا بهبود شرایط ترانزیتی باشد. با درنظرگرفتن مجموع بار حمل‌‌‌‌‌‌شده که شامل‌بار داخلی و ترانزیتی است، کل میزان جابه‌‌‌‌‌‌جایی‌بار به ۳۰.۴۸میلیون‌تن می‌رسد. این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال‌گذشته، کاهش ۶.۹درصدی را نشان می‌دهد. گذشته از این ماجرا سهم ریل از ترانزیت کالا در ایران در حال‌حاضر حدود ۱۰درصد است و عمده ترانزیت از طریق جاده انجام می‌شود که این متغیر هم نیازمند بهبود است.
افت بهره‌‌‌‌‌‌وری واگن‌‌‌‌‌‌های باری
به گزارش «دنیای‌اقتصاد»، بهره‌‌‌‌‌‌وری واگن‌‌‌‌‌‌ها و سرعت بازرگانی از جمله شاخص‌های مهم در حمل‌بار ریلی است که نشان‌دهنده چابکی و کارآمدی سیستم حملونقل ریلی است. این دو عامل نقش حیاتی در ارزیابی کارآیی و بهبود فرآیندهای لجستیکی دارند. در سال‌های اخیر، بهره‌‌‌‌‌‌وری واگن‌‌‌‌‌‌های باری روندی نزولی را تجربه کرده‌است که قابلتوجه است.
در سال‌جاری میانگین بهره‌‌‌‌‌‌وری ماهیانه به ۶۹,۷۲۷تن-کیلومتر رسیده که کاهش ۱۰.۲درصدی را نشان می‌دهد. همچنین سرعت بازرگانی واگن‌‌‌‌‌‌های باری نیز با افت ۲.۹درصدی به ۲.۹۷کیلومتر بر ساعت کاهش یافته‌است. بررسی بهره‌‌‌‌‌‌وری ماهانه واگن‌‌‌‌‌‌های باری در چهار سال‌اخیر نیز حاکی از کاهش مداوم این متغیر بوده‌است. در سال۱۴۰۰، میانگین بهره‌‌‌‌‌‌وری ماهانه واگن‌‌‌‌‌‌های باری حدود ۹۳,۸۰۰تن -کیلومتر بود، اما این رقم در سال۱۴۰۱ با کاهش ۱۱.۳درصدی به ۸۳,۲۰۰تن-کیلومتر رسید. روند کاهشی ادامه یافت و در سال۱۴۰۲، بهره‌‌‌‌‌‌وری واگن‌‌‌‌‌‌های باری ۶.۶درصد دیگر کاهش‌یافت و به ۷۷,۷۰۰تن-کیلومتر رسید. در نهایت، در سال۱۴۰۳، این شاخص به ۶۹,۷۲۷تن-کیلومتر رسید‌که کاهش ۱۰.۲درصدی را نسبت به سال‌قبل نشان می‌دهد. این کاهش مداوم در بهره‌‌‌‌‌‌وری، به منزله آژیر هشداری است که صدای آن باید به فوریت شنیده و اقدامی برای بهبود وضع موجود انجام شود. این افت مداوم در بهره‌‌‌‌‌‌وری واگن‌‌‌‌‌‌ها می‌تواند ناشی از عوامل مختلف باشد، از جمله تغییرات در میزان‌بار داخلی، به‌کارگیری ظرفیت‌های جدید واگن‌‌‌‌‌‌ها، یا محدودیت‌های زیرساختی و عملیاتی که بر کارآیی سیستم تاثیر می‌گذارند.
بالا و پایین سرعت بازرگانی
یکی از اصلی‌ترین چالش‌های حملونقل ریلی بار، کاهش سرعت سیر بازرگانی قطارهای باری است. امسال سرعت بازرگانی واگن‌‌‌‌‌‌های باری کاهش ۲.۹درصدی را تجربه‌کرده و به ۲.۹۷کیلومتر بر ساعت رسیده‌است. بررسی «دنیای‌اقتصاد» نشان می‌دهد مهم‌ترین دلایل این کاهش سرعت شامل کمبود تجهیزات تخلیه و بارگیری، کمبود سکوها و انبار در مقصد و نیز توقف‌بار در گمرک است. علاوه‌بر این، سیاست اولویت‌‌‌‌‌‌دهی به حمل مسافر نسبت به بار، به‌ویژه در ایام تعطیلات که تردد قطارهای مسافری افزایش می‌‌‌‌‌‌یابد، تاثیر منفی بر سرعت سیر بازرگانی دارد. از سوی دیگر، کمبود تجهیزات و امکانات تخلیه در برخی مراکز بارگیری موجب کندی در عملیات تخلیه و بارگیری می‌شود.
برای افزایش سرعت سیر بازرگانی قطارهای باری، ضروری است که کمیت و کیفیت ناوگان ریلی بهبود یابد و سیاست‌های موجود به‌‌‌‌‌‌گونه‌‌‌‌‌‌ای اصلاح شوند که حمل‌بار به‌‌‌‌‌‌طور جدی‌‌‌‌‌‌تری مورد‌توجه قرار گیرد. روند تغییرات سرعت بازرگانی واگن‌‌‌‌‌‌های باری طی چهار سال‌اخیر(از سال۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳) نشان‌دهنده کاهش مستمر این متغیر کلیدی است. سرعت بازرگانی که به‌معنای «متوسط مسافت پیمایش واگن‌‌‌‌‌‌های باری تقسیم بر تعداد روزهای دوره در ۲۴ ساعت» است، با واحد‌کیلومتر بر ساعت اندازه‌‌‌‌‌‌گیری می‌شود. در سال۱۴۰۰، میانگین سرعت بازرگانی حدود ۴کیلومتر بر ساعت بود، اما این میزان در سال۱۴۰۱ با کاهشی ۱۴.۳درصدی به حدود ۳.۴۳کیلومتر بر ساعت رسید. روند کاهشی در سال۱۴۰۲ ادامه یافت و سرعت به ۳.۰۶کیلومتر بر ساعت کاهش‌یافت که نشان‌دهنده افت ۱۰.۸درصدی نسبت به سال‌قبل بود. در نهایت، در ۹ ماه نخست سال۱۴۰۳ این مقدار به ۲.۹۷کیلومتر بر ساعت رسیده که نسبت به سال‌قبل ۲.۹درصد کاهش داشته‌است.
تغییرات سرعت بازرگانی واگن‌‌‌‌‌‌های باری در چهار فصل اخیر نیز نشان‌دهنده نوسان جالب‌توجهی است. در سه‌‌‌‌‌‌ماه چهارم سال۱۴۰۲، سرعت بازرگانی ۲.۸۶کیلومتر بر ساعت بود که نسبت به دوره قبلی حدود ۶درصد افزایش داشت. این روند مثبت ادامه یافت و در سه‌‌‌‌‌‌ماه اول ۱۴۰۳، سرعت بازرگانی به ۳.۰۴کیلومتر بر ساعت رسید، اما این روند افزایشی، دوام نداشت و در سه‌‌‌‌‌‌ماه دوم ۱۴۰۳، سرعت بازرگانی به ۲.۷۲کیلومتر بر ساعت کاهش‌یافت، با این‌حال در سه‌‌‌‌‌‌ماه سوم ۱۴۰۳، سرعت دوباره افزایش پیدا‌کرده و به ۳.۰۱کیلومتر بر ساعت رسیده که نشان از رشد حدود ۱۰درصدی نسبت به فصل تابستان دارد.
سرمایه‌گذاری صفر در واگن مسافری
به گزارش «دنیای‌اقتصاد»، در ۹ماهه نخست سال۱۴۰۳، بخش مسافری حملونقل ریلی با کاهش قابلتوجه در شاخص‌های کلیدی مواجه شد. تعداد مسافران در این بازه زمانی به ۲۳.۰۳۲میلیون نفر رسید که نسبت به مدت مشابه سال‌گذشته کاهش قابل‌توجهی داشته‌است. این کاهش، به‌ویژه در مقایسه با رشد ۲.۱۰درصدی سال۱۴۰۲، نشان‌دهنده یک روند معکوس از میزان اقبال به مسافرت با قطار است. کاهش پنج‌درصدی تعداد مسافران قطار در کنار افت هفت‌درصدی شاخص مسافر –کیلومتر در ۹ماهه نخست امسال، بیانگر اقبال کمتر از پیش به سفر با ناوگان ریلی است.
این تغییرات منفی در کنار کاهش بهره‌‌‌‌‌‌وری ماهانه و میزان پیمایش واگن‌‌‌‌‌‌ها بیانگر وضعیت نامطلوب حملونقل مسافری ریلی در سال‌جاری است. گزارش عملکرد ۹ماهه حملونقل ریلی نشان می‌دهد تعداد واگن‌‌‌‌‌‌های مسافری در این مدت بدون تغییر نسبت به سال‌گذشته در حدود
۱۸۵۰-۱۸۳۰ دستگاه باقی‌مانده که نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری کافی برای افزایش ظرفیت ناوگان و نوسازی این بخش صورت نگرفته‌است. فرسودگی ناوگان مسافری، یکی از مهم‌ترین چالش‌های موجود در حملونقل ریلی ایران است. بخش بزرگی از واگن‌‌‌‌‌‌های موجود در کشور قدیمی هستند و این مشکل به‌‌‌‌‌‌طور مستقیم بر سرعت قطارها، هزینه‌های تعمیر و نگهداری، ایمنی سفرها و کیفیت خدمات تاثیر منفی می‌گذارد.
در کنار این مشکل، کمبود سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها نیز موجب‌شده روند نوسازی ناوگان با کندی پیش‌برود، همچنین عدم‌بهره‌‌‌‌‌‌گیری از فناوری‌های نوین باعث کاهش کارآیی و توسعه حملونقل ریلی شده‌است. در کنار این مشکلات، کمبود نیروی متخصص در بخش‌های مختلف حملونقل ریلی، از جمله طراحی، ساخت، نگهداری و بهره‌‌‌‌‌‌برداری، به یکی دیگر از چالش‌های اساسی تبدیل شده‌است. فقدان نیروی انسانی ماهر باعث کاهش کارآیی و توان عملیاتی بخش ریلی شده و موجب تاخیر در بسیاری از پروژه‌های نوسازی و بهبود این صنعت می‌شود، همچنین مشکلات مدیریتی و پیچیدگی‌های بوروکراسی باعث کندی در روند تصمیم‌گیری‌‌‌‌‌‌ها و اجرای پروژه‌ها شده و بسیاری از طرح‌های توسعه‌‌‌‌‌‌ای با تاخیر مواجه هستند.
تحریم‌های اقتصادی نیز تاثیر زیادی بر صنعت حملونقل ریلی گذاشته‌است. این تحریم‌ها دسترسی به فناوری‌های نوین و قطعات مورد‌نیاز برای نوسازی و بهبود شبکه ریلی را دشوار کرده‌است.
بسیاری از پروژه‌های به‌‌‌‌‌‌روزرسانی و نوسازی به‌دلیل این مشکلات متوقف‌شده یا به کندی پیش می‌روند. همه این عوامل باعث‌شده تا بهره‌‌‌‌‌‌وری واگن‌‌‌‌‌‌های مسافری در سال‌های اخیر روندی نوسانی داشته‌باشد. آمار‌ها نشان می‌دهد از سال۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲، این شاخص بهبود قابل‌توجهی را تجربه کرد؛ به‌‌‌‌‌‌طوری که از ۴۸۴هزار کیلومتر در سال۱۴۰۰ به ۷۷۱هزار‌کیلومتر در سال۱۴۰۲ رسید‌که نشان از رشد پیوسته و افزایش بهره‌‌‌‌‌‌برداری از ناوگان مسافری داشت، اما در ۹ ماهه نخست ۱۴۰۳، این روند متوقف شد و بهره‌‌‌‌‌‌وری واگن‌‌‌‌‌‌ها با هشت‌درصد کاهش نسبت به مدت مشابه سال‌گذشته، به ۷۰۶هزار‌کیلومتر رسید. این افت می‌تواند ناشی از کاهش تعداد سفرهای ریلی، مشکلات فنی، افت تقاضای سفر یا تغییرات در سیاست‌های بهره‌‌‌‌‌‌برداری باشد.
کارنامه عملکرد صنعت حملونقل ریلی در سه فصل ابتدایی امسال نشان می‌دهد پس از چند سال‌تحرک همراه با رشد، صنعت ریلی، اکنون نیازمند اقدامات جدی برای افزایش بهره‌‌‌‌‌‌وری و جذب مسافران بیشتر است. کارشناسان صنعت ریلی بر این باورند که راه برون‌‌‌‌‌‌رفت از این وضعیت چالش‌‌‌‌‌‌برانگیز و پایان‌دادن به روند نزولی شاخص‌های مرتبط با بهره‌‌‌‌‌‌وری صنعت ریلی را باید در استفاده از ظرفیت‌های بخش‌خصوصی جست‌وجو کرد. بخش‌خصوصی در صورتی‌که بازدهی بازار حملونقل ریلی را قابل‌قبول ارزیابی کند، نسبت به سرمایه‌گذاری در حوزه تامین واگن و جبران کمبودهای فعلی کمک خواهد کرد.
براساس تازه‌‌‌‌‌‌ترین اخبار، درحالی‌که تقاضای خرید بلیت قطار در پیشفروش نوروزی به ۳۲میلیون عدد می‌رسید، فقط دو‌میلیون و ۲۰۰هزار نفر توانستند در این پیشفروش بلیت خریداری کنند. حل چالش این ناترازی بزرگ تنها از مسیر همراهی بخش‌خصوصی با دولت برای سرمایه‌گذاری در این بخش میسر است. اقدامات دیگر از قبیل بهبود زیرساخت‌ها، به‌کارگیری فناوری‌ها و توسعه سیستم‌های مدیریتی و اجرایی، همگی در اولویت‌‌‌‌‌‌های بعدی قرار دارند.
