علیرضا خان‌محمدی

در شرایط فعلی بازار سرمایه، این پرسش اساسی مطرح است که رشد این روزهای بورس پس از بازگشایی، تا چه اندازه ناشی از هیجان است و چه میزان از آن بر پایه عوامل بنیادی و منطقی شکل گرفته است. برای پاسخ به این موضوع، لازم است وضعیت بازار در دوره پیش از جنگ و پس از آن مورد بررسی قرار گیرد. قبل از وقوع جنگ، بازار سرمایه در حال تجربه نوعی بهبود نسبی در وضعیت شرکت‌ها بود. در این دوره، برخی صنایع از جمله دارویی‌ها موفق به دریافت افزایش نرخ‌های مناسب شدند و شرکت‌های غذایی نیز متناسب با تورم، افزایش نرخ‌های قابل‌توجهی را تجربه کردند. در سایر صنایع از جمله خودرو و بخش‌های مختلف تولیدی نیز روند فروش و افزایش نرخ‌ها نسبت به سطح تورم بهبود نسبی داشت.

جنگ که تمام شود اقتصاد کشور تازه‌وارد میدان مین خواهد شد. این جمله شاید خلاصه‌ترین توصیف وضعیت کشور در آن روز باشد. جایی که پایان درگیری نظامی به‌ جای ایجاد ثبات فوری، مجموعه‌ای از عدم‌ تعادل‌های عمیق اقتصادی را به سطح آورده و بازارها را وارد فاز جدیدی از سردرگمی خواهد کرد.

بازارهای سرمایه، شریان حیاتی اقتصاد هر کشوری هستند و همواره در معرض نوسانات ناشی از عوامل درونی و بیرونی قرار دارند. تجربه رویدادهای پرتنشی مانند جنگ ۱۲ روزه قبلی نشان داده است که شوک‌‌‌های ژئوپلیتیک می‌توانند تاثیرات عمیقی بر روان جمعی سرمایه‌‌‌گذاران، عملکرد سازمان بورس و سیاستگذاری‌‌‌های دولت داشته باشند. در چنین شرایطی، اتخاذ رویکردی مدبرانه و مبتنی بر تحلیل عمیق، نه تنها از سرمایه‌‌‌های موجود محافظت می‌‌‌کند، بلکه فرصت‌‌‌های ارزشمندی را نیز پیش روی فعالان اقتصادی قرار می‌دهد.

تحلیل پیش‌رو بدون در نظر گرفتن ریسک جنگ و تشدید تنش از این ناحیه ارائه می‌شود و به بخش اقتصادی می‌پردازد. بحث ارزندگی بورس سال‌هاست تکرار می‌شود. هر‌بار که بازار وارد رکود می‌شود، یک گزاره ثابت دوباره روی میز می‌آید: P/E پایین است، ارزش جایگزینی، ارزش دلاری بازار و فروش شرکت‌ها رشد کرده، پس بازار باید بالا برود. واقعیت بازار اما خلاف این روایت را نشان می‌دهد.

در ماه‌های اخیر آمارهای رسمی بانک مرکزی از رشد کم سابقه پایه پولی و نقدینگی حکایت می‌کند. این موج عظیم پول ریشه در کسری بودجه ساختاری دولت، تلاش برای رفع بحران و ریسک‌های به‌وجود‌آمده دارد که به ویژه پس از جنگ تحمیلی ۱۲روزه در حمایت بورس و اقتصاد از طریق استقراض رخ داد و از مجرای بانک مرکزی تامین مالی شد.

طرح راه‌اندازی صندوق‌های سرمایه‌گذاری رمزارزی در بورس، در ظاهر نشانه توجه به نوآوری مالی است، اما در سطح سیاستگذاری با یک خطای اساسی مواجه است: نهادسازی و صدور مجوز برای ابزار مالی پیش از تعیین‌تکلیف دارایی پایه. پرسش محوری این است که چگونه می‌توان به ابزاری مالی مجوز داد درحالی‌که رمزارز هنوز از نظر حقوقی، نهادی و نظارتی تعریف روشنی ندارد. این نقد نه مخالفت با رمزارز، بلکه هشدار نسبت به وارونگی ترتیب تصمیم‌گیری در سیاستگذاری مالی است.

لایحه بودجه ۱۴۰۵ بیش از هر چیز نشان‌دهنده تغییر رفتار دولت با اقتصاد است. دولت فرض را بر محدودیت گذاشته و همین فرض، مسیر بازار سرمایه را هم تعیین می‌کند. در چنین فضایی، بورس دیگر نمی‌تواند با هیجان حرکت کند و مجبور است انتخاب کند، انتخاب میان شرکت‌هایی که جریان نقدی واقعی دارند و آن‌هایی که فقط با شایعه، آرزو و انتظار زنده‌اند. در مرکز این بودجه سه منبع اصلی دیده می‌شود: فروش نفت، درآمدهای مالیاتی و تامین مالی از مسیر اوراق. ترکیب این سه منبع است که نرخ بهره، نرخ ارز، قدرت تقاضا و در نهایت سودآوری شرکت‌های بورسی را شکل می‌دهد و وزن هرکدام تعیین می‌کند کدام گروه‌ها شانس بقا و رشد دارند.

اقتصاد ایران در سال‌های اخیر وارد مرحله‌ای شده است که کسری بودجه دیگر یک ناترازی مقطعی یا حاصل شوک‌های موقت نیست بلکه به پدیده‌ای ساختاری خودتقویت‌شونده و تعیین‌کننده رفتار سیاست پولی و بازارهای مالی تبدیل شده است.

در اقتصاد ایران کمتر بازاری را می‌توان یافت که مانند طلا چنین ریشه‌دار و قابل لمس در زندگی روزمره مردم حضور داشته باشد. طلای زینتی، سکه و شمش، نه فقط ابزار سرمایه‌گذاری که بخشی از فرهنگ ایرانی است. از هدیه گرفته تا پس‌اندازی برای روز مبادا. با این حال، آنچه در سال‌های اخیر بیش از پیش اهمیت پیدا کرده، نگاه تازه‌ای است که به طلا به‌عنوان یک دارایی مالی شکل گرفته است. دیگر طلا صرفا دارایی فیزیکی در گاوصندوق نیست، بلکه در قالب ابزارهای متنوعی در بورس کالا و صندوق‌های سرمایه‌گذاری به جریان افتاده و به گزینه‌ای قابل‌دسترس برای همه سرمایه‌گذاران تبدیل شده است.

بورس تهران در آستانه فشارهای بین‌المللی بر بازار سرمایه ایران بار دیگر در نقطه‌ای حساس ایستاده است؛ نقطه‌ای که نه‌تنها از تحولات درونی اقتصاد، بلکه از ضرب‌آهنگ سیاست بین‌الملل نیز تاثیر می‌پذیرد. زمزمه‌های فعال شدن مکانیسم ماشه و احتمال تشدید تحریم‌ها، این پرسش اساسی را پیش روی فعالان اقتصادی قرار داده است که بورس تهران در برابر فشارهای خارجی چه واکنشی نشان خواهد داد و سرمایه‌گذاران چگونه باید استراتژی خود را تنظیم کنند؟

این یادداشت به سه محور کلیدی می‌پردازد: آیا این بحران صرفا نتیجه جنگ است یا ریشه‌های ساختاری دارد؟ چگونه مثلث نرخ بهره بالا، نرخ ارز غیرواقعی، و قیمت‌گذاری دستوری بازار را به تله رکود کشانده؟ و نهایتا، سیاست‌های انقباضی دولت چه تاثیری بر آینده بازار دارد؟

در عصری که بحران‌های اقتصادی، چالش‌های ژئوپلیتیک و تغییرات فناوری، بنیان‌های سنتی بازارها را متزلزل کرده‌اند ، بازار سرمایه نیز در مسیر تعیین‌کننده‌ای قرار گرفته است. در چنین شرایطی، بازنگری در سیاستگذاری بازار سرمایه به‌ویژه در صنایع راهبردی، نه تنها ضرورتی اقتصادی، بلکه الزامی راهبردی برای آینده کشور است.