پرهام پهلوان

قدرت‌های اروپایی، قرن‌ها برای گسترش نفوذ و حفظ منابع با یکدیگر رودررو شدند. در نهایت بعد از ۲جنگ جهانی شماری از رهبران اروپایی به این نتیجه رسیدند که شاید بتوان منافع ملی را نه در غلبه بر همسایگان که در پیوند زدن سرنوشت اقتصادی با آنها جست‌وجو کرد. این ایده‌ها در سال۱۹۵۱ به تاسیس جامعه زغال‌سنگ و فولاد اروپا منجر شد. نهادی که با گسترش همگرایی‌های اقتصادی در نهایت به شکل‌گیری اتحادیه اروپا انجامید. این مسیر حاصل این انتخاب بود که رهبران اروپا تصمیم گرفتند منافع ملی را به شکلی متفاوت تعریف کنند.

آبادان شهری زنده بود که نفت در مرکز آن ایستاده بود. موسیقی، کافه‌ها، خیابان‌ها و... همه به این شهر رنگ و بوی دیگری داده بودند. پالایشگاه آبادان نه کارخانه‌ای در حاشیه، بلکه قلب شهر بود. آبادان مجموعه‌ای از آبادی‌ها و نخلستان‌ها بود که پس از احداث پالایشگاه، رشد اقتصادی و جمعیتی آن شتاب گرفت. پالایشگاه با ظرفیت سالانه ۱۲۰هزار تن آغاز به کار کرد و با توسعه در دهه‌های بعد، با ظرفیت ۲۱‌میلیون تن به یکی از بزرگ‌ترین پالایشگاه‌های جهان بدل شد.

اقتصاد ایران در چهار دهه گذشته به همزیستی غیرمسالمت‌آمیز با تورم مزمن، نوسانات ارزی، تحریم و بحران‌های سیاسی عادت‌ کرده است. اما آنچه در سال‌های اخیر رخ داده، یعنی ظهور نسلی -متولدان ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵- که رابطه‌اش با مفهوم آینده به‌طور ساختاری گسسته شده، شبیه به تکرار یک بحران آشناست. نسلی که پدران و مادرانش می‌توانستند با پس‌انداز چندساله صاحب خانه شوند، اکنون افق پس‌اندازش از خانه به خودرو، از خودرو به لپ‌تاپ، از لپ‌تاپ به موبایل و در نهایت به مصرف آنی در کافه و رستوران یا خرید لباس و لوازم آرایشی تنزل کرده است. این تغییر رفتاری، به‌محض آنکه این نسل به دهه سوم و چهارم زندگی حرفه‌ای‌اش برسد، می‌تواند به یکی از سنگین‌ترین بدهی‌های پنهان اقتصاد ایران تبدیل شود.

هر روز صبح پیش از آنکه سیاستگذاران آغاز به کار کنند، پیش از آنکه شاخص‌های بورسی بالا و پایین شوند و پیش از آنکه تحلیلگران درباره آینده اقتصاد حرف بزنند، اتفاق ساده‌ای در حال وقوع است:‌ میلیون‌ها نفر بر سر کار خود حاضر می‌شوند. کارمند بانک پشت باجه می‌نشیند. اصحاب وزارت نیرو برای تامین آب و برق تلاش می‌کنند. معلم وارد کلاس می‌شود. استاد دانشگاه درس می‌دهد و دانشجو سر کلاس حاضر می‌شود. کارمند اداره پرونده‌ای را بررسی می‌کند. پرستار شیفت خود را آغاز می‌کند و راننده تاکسی اینترنتی مسافری را از نقطه‌ای به نقطه دیگر می‌رساند.

بسیاری از ایده‌هایی که در ادبیات اقتصاد برای خروج از بحران مطرح می‌شوند، در شرایط امروز ایران بیش از آنکه برنامه‌ای قابل اجرا باشند، شبیه تصویری از مقصدند. اصلاحات ساختاری، رشد اقتصادی، توسعه، ثبات پولی، افزایش بهره‌وری و ادغام در اقتصاد جهانی، همگی اهدافی روشن و ضروری‌اند؛ اما اقتصاد ایران امروز با چنان انباشتگی از ناترازی‌ها، محدودیت‌های مالی و خارجی، تورم، افت سرمایه‌گذاری و نااطمینانی مواجه است که نمی‌توان انتظار داشت همه این اصلاحات به‌سرعت و همزمان اجرا شوند.

توقف اجرای آزمایشی عرضه بنزین با نرخ تمام‌شده پالایشگاهی در استان کرمان، بار دیگر نشان داد که در اقتصاد ایران، فاصله میان درست بودن یک سیاست و درست اجرا شدن آن می‌تواند بسیار زیاد باشد؛ اما یک درس مهم در این شکست وجود داشت: اصلاح قیمت یک کالا، زمانی معنا دارد که همزمان امکان واکنش آزادانه مصرف‌کننده و تولیدکننده به آن قیمت نیز وجود داشته باشد.

هر بار که خزانه دولت‌ها با کسری روبه‌رو می‌شود و دیگر امکان کنترل دستوری قیمت‌ها وجود ندارد، «اصلاحات» را از مخزن واژگان در می‌آورند، غبارزدایی می‌کنند و پیش چشم می‌گذارند. افزایش قیمت بنزین، افزایش نرخ رسمی ارز، تعدیل قیمت انرژی، همه در لحظه اجرا زیر پرچم اصلاحات ساختاری یا آزادسازی اقتصادی معرفی می‌شوند و ۶ماه بعد، زمانی که علاوه بر بالا رفتن تورم و راکد شدن تولید، کمبودها هنوز پابرجاست، در پاسخ به موج انتقادات اقتصاددانان، همان سیاستگذاران بد برنامه، رو به اقتصاددانان می‌گویند: «مگر شما نمی‌گفتید باید آزاد شود؟ خب شد، نتیجه‌اش را ببینید.»

اقتصاد ایران در پایان۱۴۰۴ در وضعیتی قرار گرفته است که شاید استفاده از واژه چالش تقلیل واژگانی در بیان حجم مشکلات است. این یک نقطه تصمیم است. رشد اقتصادی بدون احتساب نفت کشور بنا به گزارش مرکز آمار ایران به منفی ۰.۳درصد رسیده است. هرچند روایت تلخ‌تر بانک مرکزی، رشد اقتصادی با و بدون نفت را به ترتیب منفی ۰.۷ و منفی ۱.۱درصد می‌داند.

امنیت انرژی در ادبیات اقتصادی تنها به معنای دسترسی به منابع نفت و گاز نیست، بلکه به معنای استمرار عرضه با قیمت قابل پیش‌بینی و بدون اختلال ژئوپلیتیک است. این مفهوم یک پیوستگی دوجانبه دارد: کشورهای واردکننده به امنیت عرضه و مسیرهای انتقال مطمئن نیاز دارند و در طرف مقابل کشورهای صادرکننده به امنیت تقاضا و بازارهای پایدار وابسته هستند. تنگه هرمز، با عبور بخش بزرگی از صادرات نفت خلیج فارس و سهم قابل‌توجهی از تجارت جهانی گاز طبیعی از آن، دقیقا در نقطه شکست این رابطه دوسویه قرار دارد.

اگر در ساعاتی از روز نمی‌توانید با هیچ قیمتی به برق دسترسی داشته باشید، اگر بدون توجه به اینکه آیا قبض آب را پرداخت کرده‌اید یا نه در روزهایی از هفته آب منزل شما قطع می‌شود، اگر نمی‌توانید با هیچ قیمتی بیش از ۳۰ لیتر بنزین بزنید، اگر اینترنت... در چنین شرایطی این کالاها دیگر نه‌تنها ارزان نیستند، بلکه غیر قابل قیمت‌گذاری (priceless) به شمار می‌روند. این وضعیت نشان می‌دهد که ارزش واقعی یک کالا یا خدمت، فراتر از قیمتی است که برای فروش آن تعیین می‌شود.

یکی از مهم‌ترین پرسش‌‌‌هایی که سیاستگذاران، اقتصاددانان و نظریه‌‌‌پردازان علوم انسانی همواره با آن روبه‌‌‌رو بوده‌‌‌اند، این است: انسان چگونه تصمیم می‌گیرد؟ آیا تصمیمات او بر مبنای محاسبه‌‌‌ای عقلانی و منطقی صورت می‌گیرد یا بر پایه‌‌ احساس، سنت، تعصب یا فشارهای بیرونی شکل می‌گیرد؟ از دل این پرسش، مفهومی پدید آمده که تا امروز به ستون فقرات نظریه‌‌‌های اقتصادی، سیاسی و رفتاری تبدیل شده است: انسان عقلایی.

در دو مقطع کلیدی از سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۸۹، محمود احمدی‌‌نژاد، رئیس‌‌جمهور وقت ایران، واکنش‌‌های جنجالی به تحریم‌‌های بین‌المللی از خود نشان داد که نه‌تنها لحن تحقیرآمیزی داشت، بلکه به نحوی بازتاب‌‌دهنده نگاه تقابلی دولت او نسبت به نظم جهانی و فشارهای بین‌المللی بود. در هر دو مقطع، شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز قطعنامه‌‌هایی علیه برنامه هسته‌‌ای ایران تصویب کرد که دامنه آنها به‌‌تدریج گسترش یافت و پیامدهای اقتصادی و مالی مهمی برای کشور داشت. قطعنامه‌‌‌‌هایی که ردپای آنها امروز در همه فعالیت‌‌های اقتصادی دیده می‌شود و کسی نمی‌‌داند چه زمانی از تاریخ ما پاک می‌شوند. با این حال، احمدی‌‌نژاد این تحریم‌‌ها را بی‌‌اثر و بی‌‌ارزش دانست و از عباراتی نظیر «کاغذپاره» و «دستمال مصرف‌‌شده» برای توصیف آنها استفاده کرد.

امروز، ایران عزیز ما که نه‌ فقط خانه اجدادی ما بلکه بخشی از جان و استخوان ماست، در معرض تهدیدهایی بی‌سابقه و همه‌جانبه قرار گرفته است. سرزمینی که سده‌ها مهد فرهنگ، علم، مقاومت و کرامت بوده، اکنون در برابر هجومی قرار گرفته که فقط به مرزهای فیزیکی ختم نمی‌شود. دشمنی که امروز با ما روبه‌روست، نه‌فقط با سلاح و ابزار نظامی، بلکه با اطلاعات جعلی، جنگ روانی، تحریم‌های هدف‌دار، حملات سایبری و تخریب اراده ملی، به میدان آمده است.

زمانی دولت مردم را به صرفه‌‌‌جویی دعوت می‌‌‌کرد تا بخشی از بار وارده به دولت، برای تامین نیازهای اولیه‌‌‌ای مثل برق، آب، ‌‌‌ انرژی و... از راه مشارکت خودخواسته مردم کاسته شود. چنین دولتی، اگر حمایت کافی مردم را داشته باشد، احتمالا می‌‌‌تواند تا حدودی موفق شود و مطابق با بخشی از صرفه‌‌‌جویی مردم برنامه‌‌‌ریزی کند. مثلا اگر دولتی که از دل دموکراسی سر برآورده است، از مردم بخواهد که صرفه‌‌‌جویی کنند تا بحران‌ها را در کنار یک‌دیگر پشت سر بگذارند، ‌‌‌ این دعوت برای مردم شنیدنی و قابل احترام است؛ چرا که در دل خود نوعی احترام به انتخاب و تصمیم مردم دارد. اما در ایران، دعوت به صرفه‌‌‌جویی، ‌‌‌ دیگر از شکل دعوت گذشته و به اجبار تبدیل شده است. زمانی که برق می‌رود یا آب قطع می‌شود، دیگر این «جیره‌‌‌بندی»، داوطلبانه و مبتنی بر خواست مردم نیست.

همه‌چیز با رویایی شیرین شروع شد. زوجی جوان به نام والتر و آنا که مجبورند آپارتمان قبلی‌شان را ترک کنند، ناگهان با فرصت خرید یک ویلای بزرگ و ظاهرا زیبا در حومه روبه‌رو می‌شوند. خانه قیمت مناسبی دارد و فروشنده‌ای پیر و مهربان (که کمی عجیب رفتار می‌کند) آن را واگذار می‌کند. همه‌چیز عالی به نظر می‌رسد.

شاید زمانی که هزاران کارگر در سال ۱۸۸۶ در شهر شیکاگو برای دستیابی به ‌روز کاری ۸ساعته دست به اعتصاب می‌‌‌زدند، هرگز فکر نمی‌‌‌کردند که ۱۴۰سال بعد، ‌‌‌ این روز به نمادی از اتحاد و همبستگی کارگران در برابر بهره‌‌‌کشی، بی‌‌‌عدالتی و نابرابری‌‌‌های ساختاری در نظام‌‌‌های اقتصادی بدل شود. این اعتراضات که به سرکوب شدید و در نهایت اعدام چند تن از رهبران جنبش انجامید، بعدها الهام‌‌‌بخش تصویب این روز به‌عنوان روز جهانی کارگر در بسیاری از کشورها شد. در ایران نیز، ۱۱اردیبهشت به‌عنوان روز کارگر شناخته می‌شود و فرصتی برای بازنگری در وضعیت کارگران، بررسی سیاست‌‌‌های حمایتی و تاکید بر ضرورت تحقق عدالت اجتماعی در حوزه کار و اشتغال است.

لیبرالیسم در اقتصاد بین‌الملل یک مکتب فکری است که پایه‌‌‌های آن بر بازارهای آزاد، مداخله حداقلی دولت در تجارت و این باور که تجارت آزاد به نفع همه کشورهاست بنا شده است. لیبرال‌‌‌های کلاسیکی مثل آدام اسمیت و دیوید ریکاردو، لیبرالیسم را بر اهمیت مزیت نسبی و منافع حداکثری تجارت آزاد استدلال می‌‌‌کردند. از نظر تاریخی، ایالات‌متحده آمریکا اغلب به‌عنوان یکی از پایگاه‌‌‌های اصلی لیبرالیسم اقتصادی و به تعبیر بسیاری، آرمان‌‌‌شهر لیبرالیسم اقتصادی، تعریف شده است.

در دهه‌‌‌های اخیر، تحریم اقتصادی به یکی از ابزارهای رایج و موثر در عرصه سیاست خارجی قدرت‌‌‌های بزرگ و نهادهای بین‌المللی تبدیل شده است. این ابزار که در راستای تغییر رفتار سیاسی و اقتصادی کشور هدف به‌‌‌کار گرفته می‌شود، آثار مستقیم و غیرمستقیمی بر شاخص‌‌‌های کلان اقتصاد آن کشور می‌‌‌گذارد.

اقتصاد ایران در یکی از بزنگاه‌‌‌های تاریخی مهم خود قرار دارد. وضعیت بحرانی اقتصاد ایران برخی از کارشناسان را از احتمال دستیابی به راه‌حلی جامع که ضمن ثبات‌‌‌بخشی به اقتصاد کلان، کنترل تورم، نرخ ارز و افزایش رفاه مردم، رشد تولید و توسعه اقتصادی را به همراه داشته باشد، ناامید کرده است. در این میان، گروهی دیگر نیز وجود دارند؛ گروهی از کارشناسان که اعتقاد دارند ضمن از دست رفتن فرصت‌‌‌های گذشته، به شرط آنکه گوشی شنوا و اراده‌‌‌ای جدی برای اصلاح وضعیت موجود وجود داشته باشد، هنوز می‌‌‌توان راه‌حلی پیدا کرد.

«اینکه الان دلار گران شده به اجناسی که از قبل داخل انبار بوده چه ارتباطی دارد؟ چرا این همه نوسان هست؟ ما برای گرانی باید یقه چه کسی را بگیریم؟» اینها پرسش‌هایی هستند که رئیس‌جمهور، مسعود پزشکیان در مراسم اختتامیه سرشماری عمومی کشاورزی در روز ۲۳اسفند خطاب به وزیر جهاد کشاورزی مطرح کرد. این پرسش‌ها نشان می‌دهند که با وجود تاکید بسیار مسعود پزشکیان بر استفاده از نظرات کارشناسان، او نیز در مسیر پیشینیان گام نهاده و ترجیح داده است تا از واژه «گرانی» برای اشاره به افزایش قیمت‌ها استفاده کند. جایگزینی تورم با گرانی، افزایش قیمت‌ها را به پدیده‌ای مرتبط با یک یا چند کالا یا بازار خاص محدود می‌کند و در همین حال، این سیگنال را می‌دهد که باید ردپای مقصران را در جایی بیرون از دولت جست‌وجو کرد. «دنیای‌اقتصاد» این پرسش را با ۱۷اقتصاددان شناخته‌شده کشور در میان گذاشته است که مردم برای «گرانی» باید یقه چه کسی را بگیرند؟

زمانی که نیروهای آلمانی در جنگ جهانی دوم شکست خوردند، این کشور به چهار منطقه تحت اشغال تقسیم شد (۱۹۴۵): آلمان بریتانیایی، آلمان فرانسوی، آلمان ایالات‌متحده و آلمان اتحاد جماهیر شوروی؛ تا جایی که در سال ۱۹۴۹ عملا دو کشور در آلمان به طور رسمی تشکیل شدند. جمهوری فدرال آلمان(FRG) در سمت غرب و با حمایت کشورهای غربی، با نظام دموکراتیک و اقتصاد سرمایه‌‌‌داری و جمهوری دموکراتیک آلمان(GDR) در حمایت شوروی با نظام کمونیستی و اقتصاد دولتی در سمت شرق شروع به فعالیت کردند. تنش‌‌‌های جنگ سرد بین بلوک شرق و غرب، باعث شد که مناطق تحت کنترل شوروی، نسبت به مناطق تحت کنترل غرب مسیر و سرنوشت بسیار متفاوت‌‌‌تری داشته باشد.

در یک تعریف ساده، تورم به معنی افزایش مداوم و پایدار سطح عمومی قیمت‌ها در یک اقتصاد است که سیاست‌‌‌های پولی و رشد نقدینگی بانک مرکزی آن را مدیریت می‌کند. سیاست پولی (Monetary Policy) مجموعه اقداماتی است که بانک مرکزی برای کنترل عرضه پول، نرخ بهره و نقدینگی در اقتصاد انجام می‌دهد. در واقع مهم‌ترین وظیفه بانک مرکزی، حفظ ارزش پول ملی و کنترل تورم است. با این حال بررسی دوره‌‌‌های تورم بالا در ایران، نشان می‌دهد که در بسیاری موارد، تورم در ایران تحت‌تاثیر عواملی غیر از صرفا رشد نقدینگی و سیاست‌‌‌های پولی بوده است.

خود را به ندیدن زدن، دیگر حتی در کوتاه‌‌‌مدت جواب نمی‌‌‌دهد. نمی‌شود که ندید، نمی‌شود که نشنید. کشور ما با مجموعه‌‌‌ای از کمبود‌‌‌ها مواجه است که قلب هر کس را که دل در گرو ایران دارد به لرزه انداخته است. تعطیلی‌‌‌های متناوب، خاموشی‌‌‌های گسترده، چهار جهش ارزی در هفت‌سال، بی‌‌‌ثباتی اقتصادی، کمبود سرمایه‌گذاری مولد، بیکاری، ناترازی سوخت و بسیاری از موارد دیگر که در چرخه درهم‌‌‌تنیده مشکلات ایران قرار دارند، ناشی از سیاست‌‌‌های نادرست در داخل و تحریم‌‌‌های بین‌المللی خارجی هستند.

زمینی را تصور کنید که در آن انسان‌‌‌ها در حباب‌‌‌هایی زندگی می‌کنند که از هوا پر شده و آنها را از شر شرایط بیرون این شهرها در امان نگه‌‌‌ می‌دارد. بیرون این شهرها هوا وجود ندارد. گازهای سمی در جو داغ فضای بیرونی مدام واکنش نشان می‌دهند و تشعشعات هسته‌‌‌ای و اشعه‌‌‌های خورشیدی، هر موجود زنده‌‌‌ای را از بین می‌‌‌برند. تردد بین این‌‌‌ شهرهای شیشه‌‌‌ای تنها از راه لوله‌‌‌هایی ایزوله انجام می‌شود و ارتباط با دنیای بیرون این شهرها، که در آن هزاران روبات با امکانات اقتصادی بسیار، بر میلیاردها نفر، برده، درون این شهرهای غیر‌صنعتی حکومت می‌کنند، به طور کلی غیرممکن است. درست است که این توضیحات شبیه قصه‌‌‌گویی‌‌‌های ابتدای فیلم‌‌‌های آخرالزمانی به نظر می‌‌‌رسند؛ اما این وضعیت، محصول زندگی انسان‌‌‌ها در این جهان است و هیچ‌گاه خودکرده را تدبیر نیست.

در سال ۱۴۰۳ بورس تهران رشد قابل‌توجهی را تجربه کرده است که می‌‌‌تواند نشان‌‌‌دهنده اقبال به بازار و جلب اعتماد سرمایه‌گذاران باشد. در ۱۲آذر امسال شاخص کل بورس با افزایش ۶۰‌هزار و ۹۵۸واحدی به بیش از ۲میلیون و ۴۶۰‌هزار واحد رسید و رکورد جدیدی در رشد روزانه شاخص ثبت شد.بسیاری از کارشناسان انتظار دارند بورس به رشد خود ادامه دهد و از مرز ۴میلیون واحد نیز رد شود.

شاید بتوان گفت مهم‌ترین کار عجم‌‌‌اوغلو و رابینسون که در کنار جانسون جایزه نوبل ۲۰۲۴ اقتصاد را به دست آوردند، ایده اصلی کتاب «چرا کشورها شکست می‌‌‌خورند» است؛ ایده‌‌‌ای که در آن نگارندگان استدلال می‌کنند، سرنوشت کشورها به نهادهای سیاسی و اقتصادی آنها وابسته است و تفاوت در ثروت و فقر کشورها نه به فرهنگ و جغرافیای خاص، بلکه بیشتر از آن به فراگیر یا غیرفراگیر بودن نهادهای سیاسی و اقتصاد آنها بستگی دارد.

افزایش رشد اقتصادی همزمان با حفظ محیط‌زیست برای نسل‌‌‌های بعد، از مهم‌ترین معیارهای توسعه پایدار است. رشد اقتصادی توام با توسعه پایدار باعث شکوفایی اجتماعی کشورها می‌شود. توسعه پایدار به دنبال استفاده متوسط و مسوولانه از منابع محدود سیاره زمین است، در حالی که رشد اقتصادی استفاده از منابع و انرژی را محدود نمی‌‌‌کند و بر افزایش تولید و بهره‌‌‌وری متمرکز است.

ثبات بخشیدن به اقتصاد کلان، یکی از مهم‌ترین موضوعات کشور است که حل آن به یک بحران اساسی تبدیل شده است. وقتی به دنبال تحقیق برای پیدا کردن ریشه خیلی از مشکلات باشید، احتمالا به بی‌ثباتی اقتصاد کلان برمی‌خورید. درخصوص کارآفرینی نیز سیاستگذار صرفا وظیفه دارد فضای مناسب را برای فعالیت کارآفرینان، استارت‌آپ‌ها و بخش خصوصی فراهم آورد.