خودروسازان؛ از عرش تا فرش
دنیای‌اقتصاد - محمد غفوری : در دهه ۱۳۸۰ صنعت خودرو جزو سودآورترین صنایع بازار سرمایه بود، بهگونهای که بسیاری از سرمایه‌گذاران از آن بهعنوان صنعتی بنیادی با تقسیم سود بالا یاد می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کردند. سایپا با تقسیم سود ۱۰۰درصدی و نسبت قیمت به سود ۴ تا ۵واحدی همیشه مورد توجه سرمایه‌گذاران آن دوره بود؛ اما چه عواملی سبب می‌شود، صنعتی که طی دهه ۱۳۸۰ عنوان سودآورترین صنعت را کسب کرده بود، در اواخر دهه ۱۳۹۰ به صنعتی زیانده و پرچالش تبدیل می‌شود. جواب این سوال را میتوان در یک عبارت ساده یافت؛ «قیمت‌گذاری دستوری». انحراف زیاد بین ارزش دارایی‌ها و تنزیل وجوه نقد پدیده‌ای است که طی این سال‌ها در اقتصاد ایران مشاهده کرده‌ایم. در تمام دنیا شرکتی را که نتواند بازده مناسبی از دارایی‌هایش کسب کند، تعطیل می‌کنند و اگر نسبت بازده به ارزش دارایی‌هایش زیاد باشد، خیلی زود ده‌ها شرکت رقیب وارد صحنه می‌شوند. اما در ایران تعطیل‌کردن تجارت وجود ندارد، به همین دلیل مشاهده می‌کنیم شرکت‌های بزرگ که شاید کسب‌وکارشان اقتصادی نباشد، سال‌ها با کاهش قیمت سهام مواجه می‌شوند، در حالی که در همان زمان ارزش ریالی دارایی‌هایشان به دلیل تورم رشد می‌کند. ساختار اقتصاد سیاسی ایران اجازه تعطیل‌شدن به کارخانه‌هاش را نمی‌دهد. ترس از اعتراضات کارگری، منافع پنهان و... باعث می‌شود که شرکت‌های بزرگ ایرانی، حتی اگر ۱۰برابر سرمایه‌‌‌شان زیان انباشته داشته باشند، گزینه انحلال را انتخاب نکنند.
خودروسازان از سال ۹۷ چقدر زیان دیده‌اند؟
زیان انباشته پنج‌خودرو‌ساز از جمله ایرانخودرو، سایپا، پارس‌خودرو، بهمن‌دیزل و زامیاد از سال ۹۷ تا آخرین گزارش ارائه‌شده به بیش از ۷۸هزار و ۱۰۰میلیارد تومان رسیده است. اگر این عدد به تعداد روزهای سال از سال ۹۷ تقسیم شود، این صنعت، روزی ۴۷میلیارد و ۵۰۰میلیون تومان زیان ساخته است. حال اگر ۴۷میلیارد و ۵۰۰میلیون را تقسیم بر ۲۴ساعت کنیم، می‌شود هر ساعت ۲میلیارد تومان. اگر ۲میلیارد تومان را تقسیم بر ٦٠دقیقه کنیم، می‌شود دقیقه‌ای ۳۳میلیون تومان. حال اگر این عدد را تقسیم بر ٦٠ثانیه کنیم، می‌شود ۵۵۰هزار تومان. صنعت خودرو در هر ثانیه ۵۴۰هزار تومان زیان کرده است. البته باید در نظر داشت که بخش بزرگی از این زیان مربوط به دو خودرو‌ساز ایرانخودرو و سایپاست و سه‌خودرو‌ساز دیگر به‌مراتب سهم کمتری از این زیان دارند. اگر مبنای ارزش‌گذاری جریان نقد باشد، اینکه شرکت چقدر دارایی داشته باشد ولی در آخر سال زیان بسازد، وضعیت خوبی نیست. حتی اگر مبنای ارزش‌گذاری ارزش دارایی‌ها باشد، مدیریت ضعیف و رانتی در سال‌های گذشته کمر خودروسازان را شکسته و این موضوع با زیان انباشته‌ای که در چند سال اخیر ساخته شده است، کاملا مشهود است.
جایگاه صنعت خودرو در بازار سرمایه
صنعت خودرو بهعنوان صنعتی مهم و متوسط در بازار سرمایه با ارزش بازار حدود ۱۴۵هزار میلیارد تومان حدود ۳درصد از ارزش بازار سرمایه را تشکیل می‌دهد که شامل هشت‌شرکت فعال در بازار بورس و فرابورس است. همچنین نسبت شناوری سهام این شرکت حدود ۳۱درصد و نسبت فروش به ارزش بازار صنعت حدود ۶۳/ ۰واحد است؛ این در حالی است که متوسط این نسبت در بازار سرمایه حدود ۷۴/ ۱واحد است. کل درآمد پنج‌شرکت فعال در بازار بورس و فرابورس در ۶ماه سال ۱۴۰۱ حدود ۱۲۳هزار میلیارد تومان بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، رشد ۷۶درصدی فروش را نشان می‌دهد. این صنعت با توجه به قیمت‌گذاری دستوری و افزایش بالای هزینهها نسبت به درآمدها در سال‌های اخیر وضعیت خوبی نداشته است؛ اما با توجه به اینکه شرکت‌های خودرویی در بازار سرمایه نسبت‌های فروش به ارزش بازار جذابی دارند، حذف قیمت‌گذاری دستوری و شفاف‌شدن قیمت محصولات شرکت‌ها را میتوان محرکی برای تقویت حاشیه سود این شرکت‌ها دانست. بنابراین با کوچک‌ترین تغییر در حاشیه سودها این صنعت میتواند شرایط مطلوبی را تجربه کند.
ایرانخودرو
میانگین وزنی نرخ فروش محصولات ایرانخودرو در هفت‌ماه سال‌جاری حدود ۲۰۵میلیون تومان و حجم فروش حدود ۳۲۳هزار دستگاه بوده است؛ این در حالی است که میانگین فروش محصولات شرکت در مدت مشابه سال گذشته ۱۴۰میلیون تومان و حجم فروش حدود ۲۲۶هزار دستگاه بوده که از منظر نرخ فروش رشد ۴۶درصدی و از منظر تولید افزایش ۴۳درصدی را نشان می‌دهد. همچنین، ایرانخودرو براساس گزارش‌‌‌های ماهانه خود روند رو به رشدی را نشان می‌دهد، بهگونهای که براساس آخرین گزارش‌‌‌ها این شرکت در مهرماه ۸هزار و ۸۰۰میلیارد تومان و از ابتدای سال مالی تا آخرین گزارش ارائه‌شده ۸۶هزار و ۷۰۰میلیارد تومان درآمد داشته است. درآمد حدود ۸۶هزار میلیارد تومانی درحالی به‌‌‌دست آمده است که این شرکت در مدت مشابه سال گذشته تنها ۳۱هزار میلیارد تومان درآمد کسب کرده بود و این امر، رشد ۱۷۷درصدی درآمد نسبت به مدت مشابه سال گذشته را نشان می‌دهد. همچنین زیان‌انباشته شرکت در عملکرد ۶ماه سال‌جاری حدود ۴۰۰میلیارد تومان بوده و به ۴۱هزار و ۴۰۰میلیارد تومان رسیده است.
مواد اولیه مصرفی که عمدتا شامل ورق مخصوص صنعت خودرو و فولاد و محصولات پتروشیمی برای ساخت قطعات داخل خودرو و شیشه است، تقریبا با نرخ آزاد به دست خودروسازان میرسد. هزینههای خودروسازان اعم از حقوق و دستمزد، تبلیغات و سربار نیز متناسب با نرخ تورم و نرخ ارز رشد می‌کند. از طرفی خودروسازان برای تامین سرمایه درگردش همیشه با مشکل مواجه‌اند و عمدتا از طریق تسهیلات بانکی، کسری نقدینگی موردنیاز خود را تامین می‌کنند. بنابراین این صنعت در بخش هزینهها و بهای تمامشده محصولات خود تقریبا با نرخ آزاد فعالیت می‌کند؛ اما در بخش فروش تقریبا نرخ فروش بسیاری از محصولات خودروسازان نسبت به بهای تمامشده آنها کمتر است. در آخر، مهم‌ترین عاملی که میتواند این صنعت را از شرایط فعلی نجات دهد، پرهیز از نرخ‌‌‌گذاری دستوری و آزادسازی قیمت‌هاست.
سایپا
میانگین وزنی نرخ فروش محصولات سایپا در هفت‌ماه سال‌جاری حدود ۱۴۴میلیون تومان و حجم فروش آن حدود ۲۲۰هزار دستگاه بوده است. این در حالی است که میانگین فروش محصولات شرکت در مدت مشابه سال گذشته ۹۶میلیون تومان و حجم فروش آن حدود ۱۸۹هزار دستگاه بوده که از منظر نرخ فروش رشد ۵۰درصدی و از منظر تولید افزایش ۱۶درصدی را نشان می‌دهد. همچنین، سایپا براساس گزارش‌‌‌های ماهانه خود روند رو به رشدی را نشان می‌دهد، بهگونهای که براساس آخرین گزارش‌‌‌ها این شرکت در مهرماه ۵هزار و ۲۰۰میلیارد تومان و از ابتدای سال مالی تا آخرین گزارش ارائه‌شده ۳۲هزار میلیارد درآمد داشته است. درآمد حدود ۳۲هزار میلیاردی درحالی به‌‌‌دست آمده است که این شرکت در مدت مشابه سال گذشته تنها ۱۸هزار و ۵۰۰میلیارد تومان درآمد کسب کرده بود که رشد ۷۳درصدی درآمد نسبت به مدت مشابه سال گذشته را نشان می‌دهد. همچنین زیان انباشته شرکت در عملکرد ۶ماه سال‌جاری حدود هزار و ۸۰۰میلیارد تومان بوده و به ۲۶هزار و ۱۰۰میلیارد تومان رسیده است.
پارس‌خودرو
میانگین وزنی نرخ فروش محصولات پارس‌خودرو در هفت‌ماه سال‌جاری حدود ۱۴۷میلیون تومان و حجم فروش آن حدود ۷۸هزار دستگاه بوده است؛ این در حالی است که میانگین فروش محصولات شرکت در مدت مشابه سال گذشته ۶۵میلیون تومان و حجم فروش آن حدود ۷۲هزار دستگاه بود که از منظر نرخ فروش رشد ۱۲۶درصدی و از منظر تولید، افزایش ۸درصدی را نشان می‌دهد. همچنین، پارس‌خودرو براساس گزارش‌‌‌های ماهانه خود روند رو به رشدی را نشان می‌دهد، بهگونهای که براساس آخرین گزارش‌‌‌ها این شرکت در مهرماه یک‌هزار و ۶۰۰میلیارد تومان و از ابتدای سال مالی تا آخرین گزارش ارائه‌شده ۱۱هزار و ۵۰۰میلیارد تومان درآمد داشته است. درآمد حدود ۱۱هزار و ۵۰۰میلیارد تومانی درحالی به‌‌‌دست آمده است که این شرکت در مدت مشابه سال گذشته تنها ۴هزار و ۷۰۰میلیارد تومان درآمد کسب کرده بود که حاکی از رشد ۱۴۳درصدی درآمد نسبت به مدت مشابه سال گذشته است. همچنین زیان‌انباشته شرکت در عملکرد ۶ماه سال‌جاری حدود ۴۰۰میلیارد تومان بوده و به ۷هزار و ۳۰۰میلیارد تومان رسیده است.
زامیاد
میانگین وزنی نرخ فروش محصولات زامیاد در هشت‌ماه سال‌جاری حدود ۳۴۱میلیون تومان و حجم فروش آن حدود ۲۹هزار دستگاه بوده است؛ این در حالی است که میانگین فروش محصولات شرکت در مدت مشابه سال گذشته ۲۱۷میلیون تومان و حجم فروش آن حدود ۱۵هزار دستگاه بود که از منظر نرخ فروش رشد ۵۷درصدی و از منظر تولید افزایش ۹۲درصدی را نشان می‌دهد. همچنین زامیاد براساس گزارش‌‌‌های ماهانه خود روند رو به رشدی را نشان می‌دهد، بهگونهای که براساس آخرین گزارش‌‌‌ها این شرکت در آبان‌ماه ۲هزار و ۳۰۰میلیارد تومان و از ابتدای سال مالی تا آخرین گزارش ارائه‌شده حدود ۱۰هزار میلیارد تومان درآمد داشته است. درآمد حدود ۱۰میلیارد تومانی درحالی به‌‌‌دست آمده است که این شرکت در مدت مشابه سال گذشته تنها ۳هزار و ۳۰۰میلیارد تومان درآمد کسب کرده بود که رشد ۲۰۱درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته نشان می‌دهد. همچنین شرکت با افزایش تیراژ تولید در ۶ماه سال جاری توانسته است زیان‌انباشته ۶۳میلیارد تومانی سال گذشته خود را به ۳۷۰میلیارد تومان سود انباشته تبدیل کند که در عملیات شرکت وضعیت مطلوبی را نشان می‌دهد.
بهمن‌دیزل
میانگین وزنی نرخ فروش محصولات بهمن‌دیزل در هشت‌ماه سال‌جاری حدود یک‌میلیارد تومان و حجم فروش آن حدود ۳هزار و ۶۲۸دستگاه بوده است؛ این در حالی است که میانگین فروش محصولات شرکت در مدت مشابه سال گذشته ۶۸۰میلیون تومان و حجم فروش حدود هزار و ۸۰۹دستگاه بود که از منظر نرخ فروش رشد ۵۷درصدی و از منظر تولید افزایش ۱۰۱درصدی را نشان می‌دهد. همچنین بهمن‌دیزل براساس گزارش‌‌‌های ماهانه خود روند رو به رشدی را نشان می‌دهد، بهگونهای که براساس آخرین گزارش‌‌‌ها این شرکت در آبان‌ماه ۶۴۷میلیارد تومان و از ابتدای سال مالی تا آخرین گزارش ارائه‌شده حدود ۴هزار و ۲۰۰میلیارد تومان درآمد داشته است. درآمد حدود ۴هزار و ۲۰۰میلیارد تومانی درحالی به‌‌‌دست آمده است که این شرکت در مدت مشابه سال گذشته تنها هزار و ۳۰۰میلیارد تومان درآمد کسب کرده بود که رشد ۲۱۳درصدی درآمد نسبت به مدت مشابه سال گذشته را نشان می‌دهد. نکته مهم اینکه بهمن‌دیزل افزایش تولید به‌مراتب بالاتری را نسبت به رقبای خود ثبت کرده است. این موضوع حکایت از آن دارد که عملیات شرکت نسبت به مدت مشابه سال گذشته تغییر قابل‌توجهی کرده است.
ارزیابی عملکرد خودروسازان در سال‌جاری
عملکرد پنج‌خودرو‌ساز نشان می‌دهد که این شرکت‌ها در سال‌جاری عملکرد قابل‌توجهی را نسبت به مدت مشابه سال گذشته ثبت کرده‌اند، به طوری که مجموع درآمد این شرکت‌ها به ۱۴۴هزار میلیارد تومان رسیده است. این در حالی است که در مدت مشابه سال گذشته مجموع درآمد این شرکت‌ها حدود ۵۹هزار میلیارد تومان بود. همچنین بررسی‌های آماری نشان می‌دهد که این شرکت‌ها از منظر تیراژ تولید و فروش وضعیت مطلوبی داشته‌اند، به طوری که کل فروش محصولات شرکت‌ها در سال‌جاری به افزایش ۳۰درصدی نسبت به سال گذشته از ۵۰۰هزار دستگاه به ۶۵۴هزار دستگاه رسیده است که عملکرد مثبت از منظر افزایش فروش محصولات شرکت‌ها را نشان می‌دهد.
تاثیر تحریمها بر صنعت خودرو
به دنبال بازگشت تحریمها علیه ایران، صنایع متعدد داخلی از جمله صنعت خودرو با کمبودهای متعددی مواجه شدند که در نتیجه آنها، تولید و عرضه خودرو به بازار به‌شدت افت پیدا کرد. در این میان ممنوعیت واردات خودرو بهعنوان عامل تقویت‌‌‌کننده باعث شد تا خودرو نه بهعنوان یک محصول مصرفی، بلکه بهعنوان یک کالای سرمایه‌‌‌ای مورد توجه خریداران قرار گیرد. تیراژ پایین خودروسازان و شمار روزافزون مشتریان باعث شد تا تعادل میان عرضه و تقاضا در بازار خودرو از بین برود و بستر مناسبی برای فعالیت واسطه‌گران و دلالان فرصت‌‌‌طلب به وجود آید و از همه مهم‌تر، قیمت خودروها به طور نجومی افزایش پیدا کند. همچنین باید توجه کرد که طرح واردات خودرو در دستور کار است و اگر این امر صورت گیرد و بتواند نیاز مصرف‌کننده را تامین کند، میتوان به بهتر شدن شرایط این صنعت امیدوارتر شد.
چشم‌انداز
در سال‌جاری تحولات مثبتی در بازار خودرو رخ داده که تا حدودی نگاه سرمایه‌گذاران را نسبت به آینده صنعت خودرو تغییر داده است؛ به‌طوری‌‌‌که این صنعت جزو پرتراکنش‌ترین صنایع بازار سرمایه از ابتدای سال‌جاری بوده است.
واگذاری بلوک دو خودرو‌ساز و شروع عرضه محصولات شرکت‌ها در بورسکالا را میتوان مهم‌ترین اخبار این صنعت در سال‌جاری تلقی کرد، در حالی که اگر زمینه عرضه گسترده خودرو در بورسکالا ایجاد شود، اثر مثبتی بر بازار خودرو خواهد داشت. گروه خودرویی به دلیل مسائل مختلف همچون قیمت‌گذاری دستوری، تحریمها و هزینههای سرباری که بابت برخی تصمیم‌گیری‌‌‌های غلط در سال‌های گذشته به این صنعت تحمیل شده، زیانده شده است. اما اگر شاهد آزادسازی نرخ فروش محصولات خودرویی باشیم یا بحث ورود آنها به بورسکالا متداوم شود، به‌طور قطع، خودرو با قیمت تمامشده به دست مصرف‌کننده میرسد و گروه خودرویی و سرمایه‌گذاری در این صنعت، جذاب و سودساز خواهد بود. مهم‌ترین چالش این صنعت در حال حاضر اختلاف بالای قیمت خودرو در کارخانه و بازار است و با عرضه خودرو در بورسکالا، میتواند این اختلاف کاهش یابد، به گونه‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای که قیمت کشف‌‌‌شده در بورسکالا چیزی بین قیمت فروش کارخانه و قیمت خودرو در بازار آزاد باشد. با عرضه خودرو در بورسکالا دلالی و سفته‌‌‌بازی در این صنعت از بین خواهد رفت. از پیامدهای مثبت این اتفاق میتوان به تغییر کمیت و کیفیت تولید، حذف قرعهکشی خودرو، شفافیت و رقابتی‌‌‌‌‌‌‌‌‌شدن بازار و حذف قیمت دستوری اشاره کرد. از اردیبهشت سال‌جاری بالاخره پس از کشمکش‌‌‌‌‌‌‌‌‌های فراوان، عرضه خودرو در بورسکالا کلید خورد. موضوع مهمی که این روزها توجه سرمایه‌گذاران را به این صنعت جلب کرده، عرضه محصولات پرفروش و زیانده شرکت ایرانخودرو است. ۳۰ آبان ۱۴۰۱ در تاریخ بازار سرمایه و صنعت خودروی کشور ماندگار خواهد شد؛ چراکه پس از سال‌ها قیمت‌گذاری‌های مختلف دستوری و نیمه‌دستوری برای خودروهای پرتیراژ و عمومی، هزار دستگاه پژو۲۰۷ در فرآیندی شفاف معامله شد. هزار دستگاه پژو ۲۰۷ با میانگین قیمتی ۳۴۲میلیون و ۸۴۲هزار تومان پس از ۶۰دقیقه رقابت مورد معامله قرار گرفت.
این در حالی بود که قیمت کارخانه این محصول ۲۰۹میلیون تومان و قیمت بازار آن حدود ۴۵۰میلیون تومان بود. در نتیجه خریداران با احتساب مالیات و هزینههای جانبی حدود ۵۰میلیون تومان کمتر از قیمت بازار خودرو ثبت کردند و مهم‌تر اینکه ایرانخودرو توانست این حجم از عرضه را ۱۳۳میلیارد تومان بیشتر از قیمت فروش (طرح قرعهکشی) به فروش برساند. این اتفاق بزرگ نشان داد که قیمت‌گذاری دستور در صنعت خودرو به نفع تولیدکننده و مصرف‌کننده واقعی نبوده است و به نظر میرسد تداوم عرضه محصولات پرتیراژ این صنعت در بورسکالا میتواند آغازی برای شفاف‌تر شدن عرضه و تقاضا و بهبود شرایط صنعت خودرو‌سازی کشور باشد.
