مسجد جامع اردستان، کهنالگوی معماری ایرانی اسلامی در دل کویر
معماری سلجوقی؛ الگویی برای قرنها
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردستان، در گفتوگو با ایرنا گفت: شکل کنونی مسجد جامع اردستان بیشتر به دوره سلجوقیان در قرن پنجم و ششم هجری بازمیگردد. مجتبی پورشفیع گفت: این بنا یکی از نخستین نمونههای مسجد چهارایوانی در ایران است که بعدها الگویی برای مسجد جامع اصفهان و بسیاری از مساجد مهم کشور شد. به گفته او طرح کلی مسجد از حیاطی مرکزی و چهار ایوان در چهار ضلع تشکیل شده است. ایوان جنوبی که بزرگترین و مهمترین ایوان است، به گنبدخانه راه دارد و در جهت قبله قرار گرفته است. پشت این ایوان، گنبدخانهای جای گرفته که یکی از ارزشمندترین بخشهای بنا از نظر مهندسی و تزئینات است.
گنبدخانهای با شاهکارهای آجری
رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردستان در ادامه به ویژگیهای منحصربهفرد گنبدخانه اشاره کرد و افزود: گنبد آجری با تناسب دقیق، گوشوارهها و فیلپوشها برای انتقال بار گنبد، تزئینات آجری هندسی و کتیبههای گچبری، همگی نشان از تبحر معماران سلجوقی دارد. آنها توانستند سازه گنبد را به شکلی کاملاً متعادل بر فضای مربع زیرین بنشانند. پورشفیع گفت: در اطراف صحن نیز شبستانهایی با ستونهای آجری، طاقهای ضربی و سقفهای گنبدی کوچک ساخته شده که تابستانها خنک و زمستانها گرم است. وی اظهار کرد: تزئینات مسجد اگرچه ساده اما هنرمندانه است و شامل آجرکاریهای هندسی، گچبری، کتیبههای قرآنی و طاقنماهای تزئینی میشود.
مراحل بازسازی؛ از دوره سلجوقی تا قاجار
کارشناس میراث فرهنگی و رئیس سابق اداره میراث فرهنگی اردستان به لایههای تاریخی این بنا اشاره کرد و گفت: مسجد جامع اردستان در طول تاریخ چندین مرحله ساخت و بازسازی را تجربه کرده است. محمدرضا صدوقی گفت: بازسازی این مسجد از دوره اولیه اسلامی ( قرن سوم هجری) شروع و در دوره سلجوقی با معماری چهار ایوانی تکمیل شده است. همچنین تعمیرات در دورههای ایلخانی، صفوی و قاجار ادامه داشته است. وی افزود: یکی از بانیان مهم بازسازی مسجد در دوره سلجوقی شخصی به نام «ابوطاهر حسین بن غالی» بوده است. به گفته صدوقی، این مسجد از نظر معماری یک بستر پژوهشی زنده است، چراکه تکامل تدریجی مسجد ایرانی را مرحله به مرحله میتوان در آن مشاهده کرد.
کتیبههایی از قرن ششم تا دوران صفوی
محقق و پژوهشگر تاریخ اردستان نیز در گفتوگو با ایرنا ضمن اشاره به پیشینه آتشکده بودن این مکان، اظهار کرد: قدیمیترین کتیبه تاریخدار مسجد در گنبدخانه مربوط به سال ۵۵۳ هجری قمری است و کتیبه دیگر در ایوان جنوبی به سال ۵۵۵ هجری بازمیگردد. مهدی مشتاقی گفت: همچنین فرمانی از شاه عباس اول صفوی به تاریخ ۱۰۲۴ هجری قمری در ایوان جنوبی نصب شده است. وی اظهار کرد: بر روی لایههای گچی مسجد، مجموعه عظیمی از یادداشتها و یادگاریهای مردم از طبقات مختلف و دورههای گوناگون دیده میشود که قدیمیترین آنها متعلق به سال ۷۹۲ هجری قمری است.
ایوانها با نامهای آشنا
محقق و پژوهشگر تاریخ اردستان در تشریح معماری چهارایوانی افزود: ایوان جنوبی به «صفه صاحبالزمان» مشهور است و قدیمیترین بخش مسجد را شامل میشود. مشتاقی گفت: ایوان شمالی یا «صفه صفا» در دوره شاه طهماسب صفوی توسط معمار استاد حیدرعلی بن ذوالفقار اردستانی کامل شد. ایوان شرقی نیز در قرن یازدهم هجری به همت میرمحمد سعید، ملقب به امیر جملهالملک، از سادات حسینی اردستان احداث شد. به گفته او جبهه جنوبی شاخصترین بخش مسجد است و ایوان، شبستان، نمازخانه، گنبدخانه، محراب و منبر در این قسمت قرار دارد. گفتنی است مسجد جامع اردستان به دلیل قدمت، تنوع معماری در دورههای مختلف، و نقش بیبدیلش در تحول مسجد سازی ایرانی، همواره مورد توجه ایران شناسان و پژوهشگران تاریخ معماری اسلامی بوده است. این بنا که در مسیر جاده ابریشم قرار دارد، میتواند به یکی از مقاصد مهم گردشگری فرهنگی در استان اصفهان تبدیل شود.
