گردشگری در بنبست بیثباتی
در همین راستا اصفهان که همواره به عنوان یکی از قطبهای گردشگری شناخته میشود، حالا در بحبوحه روزهای بیرونقی، از طرح ویژه گردشگری خود با نام «گردشگری نصف جهان» رونمایی میکند. این طرح با تخفیفهای ۵۰ درصدی در تأسیسات گردشگری، رستورانها، فروشگاههای صنایعدستی و سامانههای مسافری همراه است و تاکنون بیش از هزار و دویست مؤسسه برای حضور در آن اعلام آمادگی کردهاند. جالب آنکه برای جذب گردشگران بیشتر، تبلیغات این طرح حتی در پایتخت نیز انجام خواهد شد.
ضربه به پیکر توریسم اصفهان
تورم مزمن و جهشهای مکرر نرخ ارز، تنشهای امنیتی و تبعات روانی آن، بحرانهای زیستمحیطی و زیرساختی همچون کمآبی، قطعی برق و آلودگی هوا، و اختلال گسترده در اینترنت و ارتباطات، از جمله شوکهایی هستند که گردشگری را در سال ۱۴۰۴ به طور جدی از سبد مصرفی بخش بزرگی از خانوارهای ایرانی حذف کردهاند.
این عوامل مسافران را برای سفر مردد کرده و فعالان گردشگری اصفهان، وضعیت را به نوعی «تعلیق دائمی» توصیف میکنند؛ تعلیقی که در آن نه امکان برنامهریزی کوتاهمدت وجود دارد و نه چشماندازی برای آینده قابل تصور است. نتیجه این چرخه، زیانهای انباشته، فرسایش سرمایه انسانی و کاهش شدید تابآوری صنعت بوده است.
در شرایطی که گردشگری داخلی اصفهان زیر فشار تورم و نااطمینانی اقتصادی نفسنفس میزند، برای گردشگری خارجی عملاً نفسی نمانده است. گرچه اصفهان همچنان یکی از غنیترین مقاصد فرهنگی منطقه است، اما جذابیت تنها زمانی معنا مییابد که با احساس ثبات و امنیت همراه باشد. در فضایی که تصویر ایران در فهرستهای هشدار سفر بسیاری از کشورها قرار گرفته، حتی ارزان بودن خدمات نهتنها مزیت محسوب نمیشود، بلکه گاه نشانهای از ریسک تلقی میگردد. لغو تورهای ورودی، از دست رفتن فصلهای طلایی سفر و حذف از بستههای منطقهای گردشگری، پیامد مستقیم همین بیاعتمادی است.
چند هزار نفر متضرر شدهاند؟
تجربه نشان داده هر بحران جدید، بازگشت اعتماد گردشگران خارجی را ماهها به تعویق میاندازد؛ تعویقی که هزینه آن مستقیماً بر دوش بخش خصوصی و نیروی کار میافتد.
در حال حاضر حدود شش هزار آژانس دارای مجوز در کشور فعال هستند. اگر هر کدام به طور متوسط تنها ده نیرو داشته باشند، دستکم شصت هزار نفر به صورت مستقیم از این راه امرار معاش میکنند که این رقم بدون در نظر گرفتن خانوادههای آنهاست. بنابراین، با وجود کسادی صنعت گردشگری، مشخص است که جدای از کاهش ارزآوری، شبکهای از کسبوکارهای وابسته – از هتلها و اقامتگاهها تا صنایعدستی و حملونقل – نیز دچار تزلزل شدهاند.
رفیعی، رئیس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی ایران، هشدار میدهد: ادامه این شرایط به از دست رفتن سرمایههای انسانی آموزشدیده منجر خواهد شد. خروج این نیروها از چرخه کار، بازگشت به شرایط عادی را حتی پس از پایان بحران، بسیار سخت و طولانی میکند.
به عبارت دیگر، لغو تورهای گردشگری در نگاه اول شاید اتفاقی معمول به نظر برسد، اما در واقع هر لغو، زنجیرهای از زیانها را فعال میکند. از اقامتگاهها و رانندگان گرفته تا رستورانها و کارگاههای صنایعدستی، همه از این شرایط ناگزیر متضرر میشوند. آنچه این وضعیت را نگرانکنندهتر میسازد، تکرار این چرخه در سالهای اخیر است که به فرسایش مستمر سرمایه انسانی گردشگری انجامیده است.
مشوقها: لازمه رونق
در واکنش به این شرایط بیسابقه، مدیریت استان اصفهان با اجرای طرح «رونقبخشی و تحریکپذیری گردشگری» تلاش کرده است تا با ارائه مشوقهایی، این بازار بیتحرک را تکان دهد.
مهدی جمالینژاد، استاندار اصفهان، با تشریح ابعاد این طرح تأکید میکند: «تمرکز اصلی بر تحریک تقاضای سفر داخلی و فعالسازی بازارهای کمهزینه و در دسترس است.» وی میافزاید: «توسعه سفرهای کوتاهمدت بین استانهای همجوار و بهرهگیری از ظرفیت طبیعی، فرهنگی و تاریخی شهرستانها و روستاها در اولویت قرار دارد تا تمرکز صرف بر مرکز شهر کاهش یابد و همه نقاط اصفهان در چرخه گردشگری دیده شوند.»
به گفته استاندار، طراحی بستههای مقرونبهصرفه متناسب با توان اقتصادی خانوادههای ایرانی – از جمله با استفاده از کالابرگ گردشگری – از محورهای این طرح است. این بستهها انواع گردشگری طبیعی، فرهنگی، سلامت و تجربهمحور را پوشش میدهند تا برای سلیقههای مختلف جذابیت ایجاد کنند. جمالینژاد همچنین از اجرای کمپین اطلاعرسانی وسیع در سطح ملی خبر میدهد که شامل همکاری با رسانهها و استفاده از ظرفیتهای تبلیغاتی کلانشهرها خواهد بود تا پیام امید و دعوت به سفر به اصفهان در سطح گسترده منتقل شود.
تخفیفها: مُسکِن یا راهحل؟
تخفیف تا ۵۰ درصد در هتلها، کاهش قیمت در رستورانها و حمایت از فروش صنایعدستی، اقداماتی مثبت و ضروری هستند که در شرایط عادی میتوانند صنعت گردشگری را متحول کنند. اما پرسش اصلی این است: آیا تخفیف در چنین موقعیتی میتواند جای خالی «ثبات» و «امنیت» را پر کند؟
کارشناسان و فعالان گردشگری در پاسخ میگویند: بدون ثبات، امکان برنامهریزی، سرمایهگذاری و حفظ نیروی انسانی وجود ندارد. در غیاب این مؤلفه، حتی بهترین زیرساختها و غنیترین جاذبهها نیز بلااستفاده میمانند.
رضا بهمنیاری، کارشناس گردشگری، در گفتوگو با دنیای اقتصاد بیان میکند: «ارائه بستههای تشویقی برای تحریک گردشگری از ملزومات رونق این صنعت در همه کشورهاست، بهویژه در ایامی که گردشگری به دلایلی دچار خلل میشود. اینگونه مشوقها تأثیر بسیار خوبی خواهند داشت.» وی میگوید: «اما مسئله قابل توجه آن است که این نوع حمایتها به هیچ وجه شرط کافی نیست. در شرایطی که فعالان گردشگری نمیدانند هفته آینده چه اتفاقی خواهد افتاد و مسافران نسبت به امنیت و پایداری مقصد تردید دارند، کاهش قیمت بیشتر از آنکه درمانکننده باشد، شبیه مسکن موقت عمل میکند. تجربه هم نشان داده است که رونق گردشگری نیاز به امکان پیشبینی، اعتماد و ثبات دارد.»
این کارشناس اظهار میکند: «در این میان، استانی مانند اصفهان با وجود ظرفیت فراوان، از مراکزی است که حفاظت از صنعت گردشگری آن سیاستها و تدابیر ویژهای را میطلبد.» و توضیح میدهد: «این استانی است که جاذبههای آن تقریباً در همه دنیا شناخته شده و اگر شرایط مناسب فراهم باشد، مسافران زیادی را به سمت خود جذب میکند. خوشبختانه مسئولان استانی هم در چند سال گذشته همواره برای رونق این صنعت در تلاش بودهاند. اما آنچه فعلاً حلقه مفقوده محسوب میشود، بیاعتمادی گردشگران به شرایط داخل است که به مسئلهای سراسری و فراگیر تبدیل شده و احتمالاً عبور از آن خارج از توانمندی متولیان استانی است.»
بازگشت حیات
سال ۱۴۰۴ را میتوان یکی از سختترین سالها برای گردشگری ایران دانست؛ سالی که رخدادهای پیاپی این صنعت را بیش از پیش به حاشیه راند و گردشگری را نه با یک بحران گذرا، بلکه با بحران بیثباتی مزمن مواجه کرده است.
شرایطی که تداوم آن با خروج سرمایه انسانی، تضعیف زنجیره ارزش گردشگری و از دست رفتن فرصتهای ارزآوری همراه خواهد بود. حال اگر سیاستگذار به دنبال احیای این صنعت است، پیش از هر چیز باید به بازسازی اعتماد و ایجاد ثبات بیندیشد؛ زیرا بدون آن، توریسم همچنان در وضعیت تعلیق باقی خواهد ماند.
بیتردید، بدون بازگشت ثبات و اعتماد، هیچ بسته تخفیفی، هیچ کمپین تبلیغاتی و هیچ وعدهای نمیتواند حیات دوباره را به پیکر نیمهجان این صنعت بازگرداند.
