اثر پاندمی بر فلز خاکستری

در عین حال، تحولات در سطح اقتصاد خرد و رفتارهای بازیگران مختلف در حوزه خرید و سرمایه‌‌‌‌‌‌گذاری در سرب، دیگر نیرویی است که در شکل‌‌‌‌‌‌دهی به آینده فلز سنگین و خاکستری نقشی اساسی را ایفا خواهند کرد. بررسی این سه نیرو نشان می‌دهد انتظار افزایش قیمت برای فلزی همچون سرب موضوعی منتفی است. تحلیلی که موسسه SMM چین نیز ارائه‌کرده، نشان می‌دهد تحلیل بنگاه داده‌‌‌‌‌‌پردازی فلزات شانگهای از آتیه سرب، قیمت ۲۲۶۵ تا ۲۳۳۵ دلاری برای هر تن از این فلز سنگین وزن است. واحد تحلیل داده بیزنس‌اینسایدر نیز اعدادی مشابه را برای سرب درنظر گرفته و برخی نیز برای انتهای سال ارقامی در محدوده ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰ دلار را در نظر گرفته‌‌‌‌‌‌اند.

بخشی از این کاهش قیمت به دلایلی رخ خواهد داد که به ذات فلز سرب و الگوی مصرف آن در جهان امروز مربوط است. از آنجا که به‌نظر می‌رسد تولید و مصرف این فلز در وضعیت باثبات و حتی پایداری قرار دارد و احتمالا جریانات جدیدی شدت تولید و مصرف سرب را به‌سادگی تحت‌تاثیر قرارنخواهند داد، قیمت این فلز نیز به‌نظر صعودی نخواهد بود. البته وزن افول قیمت در سناریوهای پیش‌روی سرب سنگین‌‌‌‌‌‌ می‌تواند با شدت‌گرفتن سویه‌‌‌‌‌‌‌هایی نظیر اُمیکرون در جهان بالاتر رود، ولی با لحاظ جمیع‌جهات احتمال وقوع وضعیتی مشابه فصل دوم سال ۲۰۲۰ بسیار اندک است.

تحلیلگران مختلف درباره سرب نگاه‌‌‌‌‌‌های خاصی دارند. برای نمونه نویسندگان موسسه فوکوس‌اکونومیکز معتقدند: به دلیل احتمال افزایش تولید در زمستان که به شکل پایدار در چند ‌ماه آینده در دسترس‌بودن سرب تصفیه‌شده را تا حدی افزایش خواهد داد، روند نزولی قیمت‌ها احتمالا قوت خواهد گرفت. در همین حال، تحلیلگران فوکوس‌اکونومیکز تصور می‌‌‌‌‌‌کنند قیمت سرب در پی افزایش ناگهانی پس از پاندمی، مستعد این است که تا حدی از سطح فعلی قیمت دور شود. دلیل این موضوع از نظر تحلیلگران این موسسه به بالاتر بودن قیمت‌ها نسبت به نرخ‌های واقعی و پایه برمی‌گردد.

گرچه سرعت واکسیناسیون در سطح جهان یا هر تاخیری در تحویل محموله‌‌‌‌‌‌ها احتمالا بر قیمت‌ها تاثیر می‌‌‌‌‌‌گذارد اما کمتر کسی انتظار تحول جدی در قیمت سرب را دارد. شرکت‌‌‌‌‌‌کنندگان در نظرسنجی فوکوس‌اکونومیکز قیمت سرب را در سه‌ماهه چهارم سال۲۰۲۲ به‌طور میانگین حدود ۱۹۵۶‌دلار آمریکا پیش‌‌‌‌‌‌بینی کرده‌‌‌‌‌‌اند. از جمله عواملی که در این پیش‌‌‌‌‌‌بینی به آن توجه شده، هزینه‌‌‌‌‌‌های تصفیه کنسانتره سرب است که تا حدی متعادل شده است. از آن‌سو ظرفیت ذوب اولیه از منابع موجود معدن فراتر رفته که این دو مورد حد محدودی از افزایش تولید را در سال۲۰۲۲ ممکن می‌‌‌‌‌‌سازند. علاوه‌بر این، صنعت بازیافت سرب - که دو‌سوم کل تولید جهانی را تولید می‌کند - به‌شدت به خرید باتری‌های ضایعاتی وابسته است، اما نمی‌تواند تاثیر زیادی بر میزان عرضه داشته باشد. برای نمونه نیروی خردی که می‌تواند میزانی از افزایش قیمت را در بهای سرب ایجاد کند، احتمال ایجاد حجم بالای تقاضا برای باتری جایگزین است. پیشتر این نیرو یکباره و با وقوع قرنطینه در تابستان گذشته ایجاد و پاسخ داده شد، از این‌رو در موج بعدی امکان دارد توسط مالکان وسایل نقلیه در زمستان۲۰۲۲ تقاضای بالایی برای باتری‌‌‌‌‌‌های جدیدتر و قوی‌‌‌‌‌‌تر به بازار وارد شود که در آن صورت بهای باتری و طبیعتا بهای سرب را تحت‌تاثیر قرار خواهد داد. تحولات آب و هوایی هم در میزان تقاضا برای باتری و بازیافت سرب آنها اثرگذار است.

در این قاب، بازیافت‌‌‌‌‌‌کنندگان سرب ممکن است حجم معمول باتری‌‌‌‌‌‌های ضایعاتی موردنیاز برای تغذیه کوره‌‌‌‌‌‌های خود را نتوانند تامین نکنند که این نیز بر تحولات عرضه و تقاضای سرب در جهان اثر خواهد گذاشت.

   کرونا با سرب چه کرد؟

سرب که در شمار پنج فلز پرکاربرد جهان قرار دارد، عمدتا به دلیل دامنه مصرف محدود و کاربرد کمتر، قیمتی پایین‌تر از مس دارد. این فلز که در بخش‌ها و محصولات محدودی مصرف دارد، در شمار اندکی از کشورها تولید می‌شود و بازیگران متعددی ندارد. موضوعی که باعث شده تا تغییر چندانی در روند تولید و سرمایه‌‌‌‌‌‌گذاری برای فرآوری بیشتر از معادن سرب صورت نگیرد. سرب که از جمله فلزات به‌شدت سمی و ضدمحیط‌زیست به‌شمار می‌‌‌‌‌‌رود، در اهداف جهانی کربن‌‌‌‌‌‌زدایی یکی از فلزاتی است که کانون حمله طرفداران اقتصاد سبز است. در پاندمی، سرب همچون بسیاری از فلزات روند کاملا متناقضی از قیمت را تجربه کرد. کرونا باعث شد تا پس از یک سقوط آزاد قیمت بسیاری از مواد خام و فلزات اساسی روندی صعودی در پیش گیرد و حتی رکوردهای قیمت را در یک دهه اخیر جابه‌جا کند. این اتفاق برای بسیاری از فلزات از جمله آلومینیوم رخ داد. سرب که سال۲۰۱۹ را با قیمت ۱۹۴۰دلاری شروع کرد، تا پایان سال در همین محدوده باقی ماند و سال را با نرخ ۱۹۷۵‌دلاری به پایان برد. این نرخ با هجمه یکباره پاندمی در سال۲۰۲۰، تا سطح ۱۶۵۱‌دلار سقوط کرد و شرایط مشابه بحران جهانی اقتصاد در سال۲۰۰۸ را بازار فلزات تحمیل کرد.

این قاعده با کشف واکسن تغییر کرد و تزریق دزهای بیشتر و گسترش واکسیناسیون، موجب شد تا تقاضا برای فلزات خود را با رشد دوباره مصرف در جهان هماهنگ کند. در این مسیر بود که دوباره فضا برای افزایش قیمت سرب مهیا شد و هرچه قرنطینه کمرنگ‌‌‌‌‌‌تر و واکسیناسیون پررنگ‌‌‌‌‌‌تر شد، قیمت سرب نیز کانال‌‌‌‌‌‌های بالاتری را فتح کرد. البته رشد قیمت سرب نه مانند آلومینیوم و مس بود و نه همچون فولاد؛ بلکه مختصات خاص خود را داشت که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.

   فراز و فرود قیمتی در بازار سرب

این فلز در حالی سال ۲۰۲۱ را با بهای ۲۳۳۷دلاری به پایان رساند که بهای سرب در اوایل سال ۲۰۲۱  از مرز ۱۹۷۵دلار گذشته بود. اگر صرفا این دو عدد مبنای کار قرار گیرند، بهای سرب در سال۲۰۲۱ حدود ۱۸درصد رشد داشته است. البته در برخی مقاطع قیمت بالاتر نیز رفت و گاه نیز قیمت به کمتر از ۱۹۰۰دلار عقب نشست. به‌طور کلی، در سالی که گذشت بهای این فلز فراز و فرود بسیاری را تجربه کرد. قیمت در یک دوره نسبتا طولانی در سال۲۰۲۱ روندی صعودی را پشت‌سر گذاشت، در واقع از اواخر فصل اول بود که پس از یک سقوط آزاد قیمتی، بهای سرب در جهان افزایش یافت و از ۱۸۹۱‌دلار در میانه‌ماه سوم (ماه مارچ)، به ۲۴۹۴ دلار در اواسط هشتمین‌ماه سال (ماه اوت) رسید. سرب در نهایت سال را در حالی به پایان برد که حواله‌‌‌‌‌‌های نقدی تحویل فوری این فلز در محدوده ۲۳۰۰دلار برای هر تن معامله می‌شد.

   تولیدکنندگان مهم در جهان

سرب در جهان ۶ تولیدکننده بزرگ دارد که بخش اعظم نیاز جهان به استحصال سرب از معادن را به بازار عرضه می‌‌‌‌‌‌کنند. چین همانند بسیاری از فلزات، در تولید سرب نیز پیشتاز است به شکلی که ۴۶‌درصد از کل تولید جهان توسط این کشور انجام می‌شود. چین سالانه بین ۲ تا ۲ میلیون و ۲۵۰ هزار تن سرب تولید می‌‌‌‌‌‌کند و بازیگر اصلی این حوزه با اختلافی فاحش نسبت به رقباست، پس از چین این استرالیاست که با ۱۰درصد تولید جهان، در سال حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰هزارتن سرب تولید می‌‌‌‌‌‌کند. آمار تولید استرالیا در سال ۲۰۱۹ بیش از ۴۳۰ هزار تن بوده و پس از کاهش ملموس در سال۲۰۲۰، در سال۲۰۲۱ همین میزان را روانه بازار کرده است. پرو دیگر بازیگری است که با سهم ۵/ ۶درصدی قادر است سالانه بیش از ۲۹۰هزار تن سرب تولید کند، پس از این بازیگر، ایالات‌متحده آمریکاست که با تولید حدود ۲۸۰هزار تن سرب در رده بعدی قرار داشته و سهمی ۲/ ۶درصدی در تولید جهان دارد. مکزیک هم که از تولیدکنندگان مهم فلزات اساسی است با تولید سالانه ۲۴۰هزار تن بیش از ۵/ ۵درصد سهم بازار جهان را به خود اختصاص داده است. بازیگر بعدی که ۵درصد تولید سالانه جهان را در اختیار دارد، روسیه است که سالانه حدود ۲۲۰ هزار تن تولید دارد. شواهد موجود نشان می‎دهد دیگر بازیگران ریز و درشت جهان هم مجموعا ۹۴۰هزار تن سرب در سال تولید می‌‌‌‌‌‌کنند و یک‌پنجم عرضه جهانی سرب را در اختیار گرفته‌‌‌‌‌‌اند.

   روند جهانی تولید و مصرف در دهه اخیر

یک دهه است که تولید سرب تغییر چندانی نداشته و تحول چشمگیری را تجربه نکرده است. از سال۲۰۱۰ تا سال۲۰۲۰ کل استحصال جهانی سرب در محدوده ۴تا ۵ میلیون تن قرار داشته است. بیشترین مقدار تولید در این دوره زمانی به سال۲۰۱۴ مربوط است که تولید جهانی سرب از مرز ۵میلیون و ۲۵۰ هزار تن گذشت. کمترین مقدار تولید نیز به سال پاندمی مربوط بود که تولید به زیر ۴ میلیون تن سقوط کرد. دلیل اصلی این موضوع بسته‌شدن مهم‌ترین معادن پرو و مکزیک به دلیل شیوع گسترده بیماری و ممنوعیت‌‌‌‌‌‌های قرنطینه بود. با اینکه تولید افزایش چشمگیری نداشته، اما طی ۱۵سال اخیر مصرف سرب در جهان به دلیل رشد تولید خودرو بیش از ۵ میلیون تن افزایش یافته است. این اضافه مصرف اما نه از محل تولید بیشتر که با بازگرداندن دوباره سرب مصرف‌شده در صنایع تامین می‌شود، در واقع بخش عمده باتری‌‌‌‌‌‌های مختلفی که در سال تولید می‌شوند به سرب نیاز مبرم دارند و به همین دلیل منبعی غنی برای بازیافت فلز سمی سرب هستند. شواهد موجود نشان می‌دهد نرخ بازیافت سرب به‌کاررفته در باتری‌‌‌‌‌‌های اسیدی در آمریکای‌شمالی و اتحادیه اروپا نزدیک به ۱۰۰درصد است. از این منظر، تولید سرب نمی‌تواند به‌جز به دلیل افزایش دامنه مصارف، توجیهی چشمگیری داشته باشد. روند جهانی به‌کارگیری این فلز نیز بازگوکننده همین موضوع است. مصرف سالانه سرب که در سال ۲۰۲۰ حدود ۱۱ میلیون و ۷۵۴ هزار تن بوده، تنها در دو سال ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ روندی نزولی از مصرف را تجربه کرده است. در عمده سال‌های اخیر مصرف سرب جهان در محدوده ۱۲‌میلیون تن قرار داشته است، در واقع به‌طور دقیق اگر بررسی شود، مصرف سرب در ۶سال اخیر بین ۱۱ میلیون و ۶۰۰ هزار تن تا ۱۲ میلیون و ۲۹۰هزار تن در نوسان بوده و تغییر چشمگیری نداشته است.

با اینکه هنوز نمی‌توان درباره سال۲۰۲۱ با دقت کامل قضاوت کرد، اما آمارهای گروه مطالعه جهانی سرب و روی نشان می‌دهد در نیمه اول۲۰۲۱ مصرف ماهانه سرب در جهان بین ۹۵۰ تا یک‌میلیون و ۴۰ هزار تن در‌ماه در نوسان بوده است. در فاصله ژانویه تا اکتبر ۲۰۲۱، استحصال سرب از معادن ۳میلیون و ۸۳۸ هزار تن بوده که نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۰، رشدی ۵/ ۴درصدی را تجربه کرده است. آمارهای این نهاد معتبر حوزه سرب و روی نشان می‌دهد تولید جهانی سرب از محل استحصال و بازیافت این فلز هم در فاصله ژانویه تا اکتبر۲۰۲۱ بیش از ۱۰ میلیون و ۱۱۸ هزار تن بوده که رشدی ۴درصدی را نسبت به مدت مشابه سال۲۰۲۰ نشان می‌دهد. از نقطه نظر مصرف نیز در همین دوره زمانی در سال۲۰۲۱، مصرف ۵درصد رشد کرده و به ‌۱۰میلیون و ۱۰۳هزار تن رسیده است.

   مصارف عمده فلز سنگین

عمده مصارف سرب در صنعت خودرو و تولید باتری به‌کار می‌رود که برمبنای برخی برآوردها، تا ۸۵درصد کل تولید سرب جهان در این بخش مصرف می‌شود. ۷درصد از کل تولید سالانه این بخش هم به رول اکسترودشده سرب مربوط است و ۵درصد نیز به انواع نمک‌‌‌‌‌‌ها و اکسیدهای این فلز مربوط است. این فلز البته مصارف دیگری هم دارد که سهم ناچیزی از کل تولید سالانه این فلز را به سمت خود جذب می‌‌‌‌‌‌کند.

رجوع به گذشته سرب نشان می‌دهد این فلز سنگین گرچه عمدتا در یکصد سال اخیر در صنعت خودرو مورد استفاده قرار گرفته، اما در رشته فعالیت‌های به‌شدت متنوعی مصرف و کاربرد دارد. برای نمونه سرب همچنان در صنعت اسلحه‌‌‌‌‌‌سازی و تولید مهمات کاربرد دارد. همچنین از این فلز در صنایع هسته‌‌‌‌‌‌ای و نیز ساخت بیمارستان‌‌‌‌‌‌ها استفاده بسیاری می‌شود. در آزمایشگاه‌‌‌‌‌‌های پرتودرمانی و اتاق‌های تست MRI کاربرد این فلز جهت ممانعت از انتشار پرتوهای خطرناک هسته‌‌‌‌‌‌ای حیاتی است. به‌جز این، صنایع کاشی و سرامیک نیز بعضا و از سال‌ها پیش شاهد استفاده از این فلز خاص بوده است. مصارفی محدود و مشخص در صنایع تولید سیم کابل و صنعت برق یا مصرف سرب به‌عنوان پایه فن لحیم‌‌‌‌‌‌کاری از دیگر مواردی است که می‌توان در این بخش به آن اشاره کرد.