سه نقطهضعف «منطقه۲۲» در پدافند غیرعامل؛ گزارش «دنیایاقتصاد» از نقشه دوم برای اصلاح ضوابط ساختوساز
شهرها «ضدپهپاد» میشوند؟
- آسیبپذیرترین جای ساختمان که هنگام اصابت پرتابه به «ترکشهای ثانویه» تبدیل میشود؛ کجاست؟
- ۷ تکلیف شهرداریها برای تابآوری ساختمانهای جدید در جنگهای آتی از نگاه دفتر مطالعات زیربنایی مرکز پژوهشهای مجلس
در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس 7 تکلیف برای تابآوری ساختمانهای جدید در مقابل جنگ ارائهشده و همزمان بر نقش شهرداریها، سازمان نظام مهندسی و سازمان پدافند غیرعامل در نظارت و اجرای ضوابط ایمنی تاکید شده است؛ بهنحویکه رعایت الزامات پدافندی شرط صدور پروانه ساختمانی و پایانکار باشد. این اقدامات عبارتند از: «سازه ساختمانهای جدید باید علاوه بر زلزله، در برابر انفجار نیز مقاوم باشد و از خرابی پیشرونده جلوگیری کند»؛ «در ساختمانهای بلندمرتبه نیز استفاده از سیستمهای مقاوم در برابر بارهای جانبی ضروری است»؛ «اجزای غیرباربر مانند نما و پنجرهها در زمان انفجار میتوانند به ترکش تبدیل شوند؛ بنابراین باید ساده، یکپارچه و دارای اتصالات محکم باشند»؛ «در شهرکهای مسکونی باید از تمرکز بلوکها در یک نقطه پرهیز شود تا از سرایت تخریب جلوگیری شود و امکان تجمع اضطراری ساکنان وجود داشته باشد»؛ «حریم آوار در اطراف ساختمانهای بلند باید حفظ شود تا خطر آسیب به ساختمانهای مجاور کاهش یابد»؛ «درهای خروج ساختمان باید به سمت بیرون باز شوند تا تخلیه اضطراری سریعتر انجام شود»؛ «ساختمانهای مسکونی باید دارای لابی و فضاهای ورودی مناسب برای تسهیل خروج ساکنان در شرایط بحران باشند» و «پارکینگها بهدلیل وجود خودروها در معرض خطر انفجار و آتشسوزی هستند و باید از دیوارها و سازه مقاوم برخوردار باشند».
برای تکمیل این گزارشها گفتوگویی با حامد خانجانی، کارشناس ارشد مدیریت ساخت، انجام شد. وی معتقد است مقاومسازی کل ساختمانهای مسکونی در مقابل حملات هوایی بهدلیل عدم صرفه اقتصادی میسر نیست، درواقع شهرهای کشور «ضدپهپاد» نمیشوند؛ اما میتوان با ایجاد اتاق امن در هر ساختمان، امنیت جانی ساکنان را در مقابل حملات غیرمستقیم تامین کرد.
ضرورت مقاومسازی ساختمانها در برابر تهدیدهای نوین
مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی با موضوع «راهکارهای معماری پدافند غیرعامل در ساختمانهای مسکونی، اداری و تجاری» بر ضرورت ارتقای ایمنی ساختمانها در برابر تهدیدها و حوادث تاکید کرده است. این گزارش نشان میدهد که رعایت اصول پدافند غیرعامل میتواند با هزینهای بسیار کمتر از بازسازی پس از بحران، از خسارات گسترده جانی و مالی جلوگیری کند و تداوم خدمات حیاتی را در شرایط اضطراری تضمین کند. بررسی تجربه جنگهای اخیر نیز حاکی از آن است که ضعف در طراحی و اجرای ملاحظات ایمنی، نقش مهمی در افزایش خسارات داشته است.
این گزارش با اشاره به اینکه بسیاری از ساختمانهای موجود کشور، بدون رعایت کافی الزامات پدافند غیرعامل ساخته شدهاند، خواستار بازنگری در مبحث۲۱ مقررات ملی ساختمان شده است بهنحوی که الزاماتی برای ارتقای ایمنی ساختمانهای موجود را نیز دربرداشته باشد. به اعتقاد پژوهشگران، مقررات فعلی پاسخگوی تهدیدهای نوین از جمله حملات پهپادی، سایبری، شیمیایی و میکروبی نیست. همچنین ضعف در ضمانت اجرایی و نظارت بر اجرای مقررات از دیگر چالشهای موجود به شمار میرود.
در بخش دیگری از گزارش، بر نقش شهرداریها، سازمان نظام مهندسی و سازمان پدافند غیرعامل در نظارت و اجرای ضوابط ایمنی تاکید شده و پیشنهاد شده است رعایت الزامات پدافندی به شرط صدور پروانه ساختمانی و پایانکار تبدیل شود. همچنین استفاده از مشوقهای اقتصادی برای سازندگان ایمنساز مورد توجه قرار گرفته است. این گزارش در ادامه مجموعهای از راهکارهای طراحی برای افزایش تابآوری ساختمانها ارائه میکند؛ از جمله مقاومسازی سازهها در برابر انفجار و زلزله، جلوگیری از خرابی پیشرونده، ایمنسازی نما و شیشهها، طراحی فرمهای ساده و مقاوم، ایجاد فضاهای امن موقت، بهبود مسیرهای خروج اضطراری و افزایش ایمنی پارکینگها و فضاهای زیرزمینی. هدف نهایی این رویکرد، کاهش آسیبپذیری ساختمانها و ارتقای تابآوری شهری در برابر بحرانها است.
نقشه راه ۱۲ ماهه کاهش ریسک ساختمانها
«مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران» نیز گزارشی سیاستی درخصوص مقاومسازی همزمان سازهها در برابر زلزله و انفجار منتشر کرده است؛ در این گزارش بر لزوم مقاومسازی ساختمانها در مقابل دو تهدید مهم زلزله و انفجار تاکید میشود. از نکات حائز اهمیت گزارش مرکز مطالعات شهرداری تهران ارائه راهکار برای ارتقای ایمنی ساختمانهای موجود است. در گزارش مرکز مطالعات شهرداری تهران به ارائه راهحلهایی برای مقاومسازی سریع و کماختلال برای ساختمانهایی که در حال بهرهبرداری هستند، تاکید شده است. مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران در گزارشی بر ضرورت مقاومسازی همزمان ساختمانها در برابر زلزله و انفجار تاکید کرده است.
این گزارش نشان میدهد بسیاری از اقدامات بهسازی لرزهای، مانند افزایش شکلپذیری سازه و بهبود مسیر انتقال بار، میتوانند مقاومت ساختمانها در برابر انفجار را نیز افزایش دهند. بر همین اساس، رویکرد مقاومسازی باید از طراحی تکخطره به برنامههای چندمخاطرهای تغییر کند. راهبردهای پیشنهادی در سه محور شامل تقویت سازه و اجزای کلیدی، مقاومسازی نما و محیط پیرامونی ساختمان و ایمنسازی اجزای غیرسازهای و مسیرهای خروج تعریف شده است. همچنین در شرایط محدودیت منابع، اقداماتی مانند ایمنسازی شیشهها و نما، تقویت اتصالات و مهاربندی تجهیزات در اولویت قرار دارند؛ زیرا بخش قابلتوجهی از تلفات حوادث شهری ناشی از ریزش نما، شکست شیشهها و سقوط تجهیزات است. این گزارش همچنین نقشه راهی ۱۲ماهه برای اجرای برنامه مقاومسازی در چهار فاز سهماهه ارائه میکند که بر اقدامات کمهزینه و پربازده، استانداردسازی روشها و اجرای پروژههای پایلوت با هدف کاهش سریع ریسک شهری متمرکز است.
چگونگی کاهش آسیبپذیری ساختمانهای مسکونی
در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، آسیبپذیری ساختمانهای مسکونی، اداری و تجاری در برابر تهدیدهای طبیعی و انسانساخت بررسی و بر ضرورت طراحی معماری مبتنی بر پدافند غیرعامل تاکید شده است. بر اساس این گزارش، ساختمانها باید بهگونهای طراحی شوند که ضمن جلوگیری از اثرگذاری مستقیم تهدیدها، در شرایط بحران نیز عملکردهای حیاتی خود مانند مسیرهای خروج و سیستمهای اضطراری را حفظ کنند. نخستین گام در این مسیر، تضمین پایداری سازه در برابر بارهای عادی و استثنایی نظیر زلزله و انفجار است. آییننامههای جدید ساختمانی نیز بر جلوگیری از خرابی پیشرونده تاکید دارند تا آسیب به یک عضو سازهای موجب فروپاشی کل ساختمان نشود. استفاده از سیستمهای مقاوم، افزایش چقرمگی مصالح و بهکارگیری سازههای دوگانه از جمله راهکارهای پیشنهادی است.
این گزارش همچنین بر اهمیت ایمنسازی اجزای غیرباربر ساختمان مانند نما و شیشهها تاکید دارد؛ چراکه بخش قابلتوجهی از تلفات حوادث انفجاری ناشی از شکست شیشهها و ریزش اجزای نماست. از این رو استفاده از نماهای دارای اتصالات مستحکم و مقاومسازی پوسته ساختمان ضروری عنوان شده است. بخش قابلتوجهی از گزارش به الزامات ایمنی ساختمانهای مسکونی اختصاص دارد. بر اساس این گزارش، ساختمانهای مسکونی باید بهگونهای طراحی شوند که در شرایط بحران کمترین خسارت جانی و مالی به ساکنان وارد شود.
در این میان، نما و بازشوها بهعنوان آسیبپذیرترین بخش ساختمان در برابر انفجار شناخته میشوند و استفاده از نماهای ساده، یکپارچه و دارای اتصالات مستحکم برای جلوگیری از ریزش و تبدیل شدن اجزای نما به ترکش توصیه شده است. همچنین شکل و فرم ساختمان نیز در میزان آسیبپذیری آن موثر است؛ بهگونهایکه ساختمانهای با فرم ساده، محدب یا مدور عملکرد بهتری در برابر موج انفجار دارند. پرهیز از قرارگیری مستقیم ورودیها و بازشوها در امتداد یکدیگر و ایجاد شکست در مسیر راهروها نیز میتواند از نفوذ و گسترش موج انفجار در داخل ساختمان جلوگیری کند.
در مجتمعهای مسکونی بزرگ، پراکندگی مناسب ساختمانها، پیشبینی حریم آوار و ایجاد فضاهای باز برای تجمع اضطراری از دیگر توصیههای مطرحشده است. همچنین راهپلهها، راهروها، لابیها و خروجیها باید بهگونهای طراحی شوند که امکان تخلیه سریع و ایمن ساکنان را فراهم کنند. پیشبینی فضاهای امن موقت در طبقات و افزایش ایمنی پارکینگها و فضاهای زیرزمینی نیز از دیگر راهکارهای پیشنهادی برای کاهش خسارات و افزایش تابآوری ساختمانهای مسکونی در شرایط بحران است.
ریزش نما؛ عامل پنهان تلفات شهری
در گزارش مرکز مطالعات شهرداری تهران بر لزوم مقاومسازی ساختمانهای دارای اولویت با توجه به تردد جمعیت تاکید میشود. همچنین در این گزارش آمده است که در بسیاری از حوادث شهری، سهم قابلتوجهی از تلفات به فروپاشی کامل سازه مربوط نیست. شکست شیشهها، ریزش اجزای نما، سقوط تجهیزات و پرتابههای غیرسازهای از عوامل اصلی ایجاد جراحت و تلفات هستند. به همین دلیل، در برنامههای ایمنسازی شهری توجه به پوسته ساختمان، نما و اجزای غیرسازهای اهمیت ویژه دارد. ایمنسازی نما، استفاده از شیشههای ایمن، تقویت اتصالات و مهار تجهیزات میتواند در مدت زمان کوتاه و با هزینه نسبتا محدود اجرا شود و در عین حال اثر قابلتوجهی در کاهش خطرات برای شهروندان داشته باشد.
این دسته اقدامات بهویژه در ساختمانهای پرتجمع یا در مجاورت معابر پررفتوآمد شهری اهمیت بیشتری دارد. از منظر اجرایی، استفاده از روشهای مقاومسازی سریع و کماختلال برای ساختمانهایی که در حال بهرهبرداری هستند، اهمیت ویژهای دارد. بسیاری از مراکز حساس شهری مانند بیمارستانها، مراکز داده، ایستگاههای حملونقل و ساختمانهای اداری مهم، امکان تعطیلی طولانیمدت برای اجرای پروژههای سنگین مقاومسازی را ندارند. در چنین شرایطی، فناوریهایی مانند تقویت موضعی با کامپوزیتهای FRP، مهاربندی صنعتی اجزای غیرسازهای و روشهای سبک تقویت سازهای میتوانند با حداقل اختلال در عملکرد ساختمان اجرا شوند و سطح ایمنی را بهطور قابلتوجهی افزایش دهند.
در سطح مدیریت شهری، برنامههای ایمنسازی زمانی اثربخش خواهند بود که بر پایه اطلاعات دقیق و قابل بهروزرسانی طراحی شوند. ایجاد بانک اطلاعاتی از وضعیت ایمنی ساختمانهای حیاتی و پرتجمع، ثبت مشخصات فنی سازهها و استفاده از سامانههای پایش سلامت سازه میتواند به مدیران شهری در شناسایی اولویتها و برنامهریزی مداخلات کمک کند. توسعه زیرساختهای دادهای و سامانههای پایش همچنین امکان ارزیابی مستمر وضعیت ایمنی ساختمانها و بهروزرسانی تصمیمات مدیریتی را فراهم میکند. در نهایت، تحقق اهداف تابآوری شهری به نحوه تخصیص منابع نیز وابسته است. برنامههای مقاومسازی باید با شاخصهای مشخص عملکردی همراه شوند؛ شاخصهایی مانند زمان بازگشت به بهرهبرداری پس از حادثه، میزان تداوم خدمات شهری و کاهش ریسک تلفات انسانی. استفاده از این شاخصها در فرآیند برنامهریزی و بودجهریزی شهری کمک میکند تا منابع مالی در پروژههایی متمرکز شود که بیشترین اثر را در کاهش ریسک شهری دارند و ایمنی شهر را به شکلی قابل سنجش ارتقا میدهند.
هزینه سنگین ایمنسازی ساختمانهای فرسوده
حامد خانجانی، کارشناس ارشد مدیریت ساخت، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» تاکید کرد که مقاومسازی تمام ساختمانهای مسکونی قدیمی موجود در مقابل بحرانهایی نظیر حملات هوایی در جنگ میسر نیست، چنین موضوعی حتی اگر به لحاظ مهندسی میسر باشد، به لحاظ اقتصادی قابل تحقق نخواهد بود.
خانجانی گفت: پس از دو جنگ 12 روزه و جنگ اسفند موضوع ارتقای ایمنی شهرها و ساختمانها در مقابل موضوعات پدافندی مطرح شد؛ این دو جنگ نشان داد که شهرهای کشور در مقابل بحرانی نظیر جنگ با بحران پدافندی مواجه و در عین حال فاقد مکانهایی با قابلیت تبدیل به پناهگاه هستند. این در حالی است که چشمانداز سیاسی کشور بروز جنگ را قابل پیشبینی کرده بود؛ اما درحالیکه کشور برای مقابله نظامی آماده میشد، امنیت شهرها در مقابل بحرانی نظیر جنگ به فراموشی سپرده شد. در شرایط کنونی طرحهای متفاوتی برای ارتقای ایمنی ساختمانهای موجود در مقابل جنگ و حمله هوایی ارائه میشود؛ به عقیده من ایجاد یک پناهگاه 20تا30 متری با تهویه و تاسیسات مورد نیاز در طبقه همکف یا پارکینگ با دیوارهای بتنی مناسب میتواند خطر جانی شهروندان در مقابل حملات هوایی غیرمستقیم را به میزان قابلتوجهی کاهش دهد.
وی ادامه داد: 40 تا 50 درصد شهرهای بزرگ کشور در دهه70 نوسازی شدند، اما این نوسازی حتی به مقاومسازی در مقابل زلزله نیز منجر نشد، طبیعتا این ساختمانها در مقابل پرتابههای مستقیم نیز مقاوم نیستند. در این شرایط مقاومسازی سازهای و غیرسازهای واحدهای مسکونی قدیمی کشور برای بحرانی نظیر انفجار به لحاظ اقتصادی میسر نیست. البته ارتقای ایمنی ساختمانهای مهمی نظیر بیمارستانهای موجود که باید در زمان بحران نیز خدمترسانی دائمی داشته باشند با هر هزینهای ضروری است.
