نماد «حمایت از محرومان» در ونزوئلا ۱۴سال پساز افتتاح فروریخت؛ کدام عامل ساختمانی قربانی وعده «مسکن ارزان و زودبازده» شد؟
پایان تلخ مسکن چاوز
- ۹۰درصد از واحدهای شهرک مسکونی هوگو چاوز در زلزله اخیر تخریب یا آسیبجدی دید
- رئیس وقت سازمان واکنش اضطراری ونزوئلا در سال۲۰۱۲ درباره «عدم شفافیت» دولت در طراحی نقشههای ساختمانی «مسکن حمایتی» هشدار داده بود
نیلوفر ادیبنیا: رویای ساختن آیندهای روشنتر برای مردم ونزوئلا، امروز به تصویری غبارآلود از ویرانی و فروپاشی تبدیل شده است؛ تصویری تلخ از یک پروژه نمادین دولتی که در تقاطع قهر طبیعت و خطاهای انسانی به زانو در آمد. در سال۲۰۱۲، هوگو چاوز، رهبر وقت سوسیالیست و انقلابی ونزوئلا، در جریان بازدید از مراحل ساخت یک شهرک بزرگ مسکونی که قرار بود نام او را بر پیشانی داشته باشد، با اطمینان وعده داد که: «ونزوئلای نوین، دیگر هرگز بر پایه مصالح بیکیفیت و ساختوسازهای موقت بنا نخواهد شد.»
اما امروز، «شهرک هوگو چاوز» به خرابهای خاموش تبدیل شده است. در پی وقوع دو زمینلرزه شدید به بزرگی 7.2 و 7.5ریشتر در شمال این کشور، تلی از بتن، آلومینیوم و دیوارهای گچی فرو ریخته در کرانه دریای کارائیب، فرجامی تلخ را برای این رویای بزرگ رقم زدهاند. این مجتمع ساحلی که در محله «پلایا گرانده» در استان «لا گوایرا» و در فاصله ۳۰کیلومتری کاراکاس (پایتخت این کشور) واقع شده، بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ بنا شد. این پروژه که با تکیه بر درآمدهای سرشار نفتی آن دوران تامین مالی شد، بیش از 3هزار شهروند کمدرآمد ونزوئلایی را در خود جای داده بود و قرار بود بهعنوان یکی از شاخصترین طرحهای رفاهی دوران چاوز، نمادی ماندگار از حمایت دولت از محرومان جامعه باشد.
از رویای رفاه تا شهری زیر آوار
بر اساس گزارشی از فایننشالتایمز، این روزها شمار زیادی از ساکنان این مجتمع مسکونی جان باخته یا آواره شدهاند؛ خانههایی که روزگاری پناه آنان بود، اکنون یا با ترکهای عمیق در آستانه فروپاشی قرار دارند یا به تمامی ویران شدهاند. تحلیل تصاویر ماهوارهای توسط «کوری شر» و «جامون ون دن هوک»، پژوهشگران دانشگاه ایالتی اورگن، نشان میدهد که احتمالا بیش از ۹۰درصد از ساختمانهای این مجتمع دچار آسیب جدی شده یا به کلی نابود شدهاند.
یکی از ساکنان «شهر هوگو چاوز» با یادآوری روزهای پیش از فاجعه میگوید: «حتی پیش از زلزله هم زندگی در این ساختمانها چندان تعریفی نداشت؛ کیفیت سازهها به قدری پایین بود که اگر همسایه طبقه بالا فقط یک ظرف آب روی زمین میریخت، آب سقف آپارتمان طبقه پایین را سوراخ میکرد و چکه میکرد.» این شهروند ونزوئلایی که از ترس پیگردهای تلافیجویانه دولتی مایل به افشای نام خود نبود، اکنون به همراه دخترانش در چادری در یک پناهگاه موقت که در مدرسهای در نزدیکی محله سابقشان برپا شده روزگار میگذراند. دیگر بازماندگان این حادثه نیز آواره پناهگاههای جمعی شده یا به خانه بستگان خود در کاراکاس پناه بردهاند. با گذشت بیش از دو هفته از این زمینلرزه مرگبار، بازماندگان داغدیده در کنار گروههای امدادی بینالمللی همچنان در تلاشند تا پیکرهای قربانیان را از زیر تلی از خاک و بتن بیرون بکشند؛ تلاشهایی جانفرسا که در مواردی حتی با دستان خالی انجام میشود.
این ساکن آواره در ادامه میگوید: «از بیرون که نگاه میکنی، برخی ساختمانها هنوز استوار به نظر میرسند، اما وقتی قدم به درون آنها میگذاری، با ویرانی مطلق روبهرو میشوی.» او درحالیکه نظارهگر توزیع غذا و پوشاک توسط نهادهای مدنی در میان آسیبدیدگان بود، با ناامیدی افزود: «همه ما بلاتکلیف و چشمبهراه تصمیم دولتمردان هستیم، اما تا این لحظه، مسوولان هیچ حضور موثر یا راهحل مشخصی برای ما ارائه نکردهاند.» این حادثه تلخ در حالی رخ میدهد که بسیاری از ساکنان این مجتمع، پیش از این نیز از زمینلغزشهای ویرانگر سال۱۹۹۹ در این منطقه جان سالم به در برده بودند؛ گویی تقدیر آنان با گریز مداوم از چنگال فاجعه گره خورده است.
زلزلهای که بحران سیاسی را عمیقتر کرد
بر اساس آخرین بیانیه مقامات رسمی، شمار جانباختگان این زمینلرزه به ۳۸۸۹نفر رسیده است؛ رقمی که انتظار میرود همزمان با بالا گرفتن خشم عمومی از نحوه پاسخگویی دولت به این فاجعه، روندی فزاینده داشته باشد. علاوه بر این، گزارشهای منتشرشده در وبسایت مستقل گروههای مدنی ونزوئلا نشان میدهد که کماکان نام بیش از ۱۸هزار نفر در فهرست مفقودشدگان به چشم میخورد. این در حالی است که مراجع دولتی تاکنون از ارائه هرگونه آمار رسمی درباره ناپدیدشدگان خودداری کردهاند. در همین حال، سازمان ملل متحد در ارزیابیهای اولیه خود، حجم خسارات ساختاری واردشده به بخش مسکن و زیرساختهای آسیبدیده را حدود ۳۷میلیارد دلار تخمین زده است. این بحران عمیق، فشارهای سیاسی را بر رئیسجمهور موقت، «دلسی رودریگز»، دوچندان کرده است؛ سیاستمداری با گرایشهای سوسیالیستی که پس از بازداشت نیکلاس مادورو (جانشین چاوز) توسط ایالات متحده در ماه ژانویه، سکان هدایت کشور را با حمایت دولت ترامپ در دست گرفت.
در کشوری که تاروپود اقتصاد آن پس از دههها فساد، سوءمدیریت و تحریمهای بینالمللی از هم گسیخته است، این بار شعلههای خشم عمومی بیش از هر چیز متوجه ناکارآمدی دولت در مدیریت بحران و کیفیت بهغایت پایین مسکنهای حمایتی دولتی شده است. «دانیل آریاس»، تحلیلگر مسائل سیاسی و استاد دانشگاه در ونزوئلا، در تشریح این وضعیت میگوید: «این زمینلرزه ضربهای مهلک بر پیکر اعتبار نهادهای امنیتی و بدنه اجرایی دولت وارد آورد؛ حاکمیتی که عملا ناتوانی خود را در بسیج منابع مادی و سازماندهی نیروی انسانی برای مهار فاجعه به تصویر کشید.» اکنون ابعاد گسترده ویرانی در لا گوایرا، بار دیگر پرسشهای جدی و بنیادینی را پیرامون کارنامه و میراث ماندگار «چاویسم» (جنبش سیاسی به جامانده از هوگو چاوز) در اذهان عمومی مطرح ساخته است.
کیفیت ساختوساز یا شدت زلزله؟
براساس این گزارش، چاوز پس از به قدرت رسیدن در سال ۱۹۹۹ و در چارچوب برنامه تحولخواهانه خود موسوم به «انقلاب بولیواری»، با اتکا به درآمدهای سرشار نفتی، بودجههای کلانی را به ساخت مسکن اجتماعی و توسعه طرحهای درمانی اختصاص داد. با این حال، در همین دوران فساد اداری نیز رو به فزونی گذاشت. چاوز که پیشتر بهعنوان یک افسر چترباز ارتش در یک کودتای نافرجام مشارکت داشت، نقش نیروهای مسلح را در عرصه سیاست کشور پررنگتر ساخت و بسیاری از وزارتخانههای سنتی را با ساختارهای موازی جدیدی موسوم به «ماموریتهای بولیواری» جایگزین کرد؛ دورانی که سرانجام با مرگ او بر اثر بیماری سرطان در سال۲۰۱۳ به پایان رسید. دولت ونزوئلا برای ساخت مجتمع مسکونی هوگو چاوز از یک شرکت پیمانکاری ترکیهای کمک گرفت. در ساخت خانههای این مجتمع، از اسکلتهای فلزی پوشیدهشده با عایق فایبرگلاس، به همراه تخته سهلا، دیوارهای گچی و نمای بیرونی پلاستیکی استفاده شده بود. مهندسان ناظر و ساکنان محلی بر این باورند که این شیوه طراحی و ساخت که ظاهرا با هدف کاهش هزینهها و شتاببخشی به روند احداث بناها برگزیده شده بود در زمان وقوع بحران عملا امکان تابآوری سازه، فرار و نجات جان را از ساکنان سلب کرد.
«آنگل رانگل سانچز»، رئیس پیشین سازمان واکنش اضطراری ونزوئلا در دوران چاوز، فاش کرد که مهندسان مستقل اجازه بررسی دقیق فنی ساختمانهای این مجتمع را نداشتند و در صورت افشای نواقص سازهای، با تهدید به حبس مواجه میشدند. او در این باره میگوید: «ما در سال۲۰۱۲ به صراحت تاکید کردیم که طرحهای مسکنسازی دولتی باید از شفافیت لازم برخوردار باشند تا مهندسان ونزوئلایی بتوانند نقشه سیستمهای ساختمانی و مقاومت سازهها را ارزیابی کنند.» وی افزود: «ما هرگز مخالف ساخت مسکن اجتماعی نبودهایم، بلکه تنها اصرار داشتیم که روشهای طراحی و ساختوساز باید با خطرات طبیعی منطقه و ویژگیهای خاص خاک ونزوئلا سازگار شوند.» به گفته او، نادیده گرفتن این هشدارها در نهایت به افزایش آسیبپذیری ساختمانها در برابر زلزله و تشدید خسارتهای انسانی و مالی انجامید.
در مقابل، مراجع حکومتی مدعی هستند که بیش از ۹۰درصد از ساختمانهای فروریخته در جریان زمینلرزههای اخیر، سازههای شخصیساز بودهاند و تنها 2.16درصد از آنها به برنامه شاخص مسکنسازی چاوز یعنی «ماموریت بزرگ مسکن ونزوئلا» تعلق داشتهاند. «رافائل آرگوتی»، مهندس ارشد همسو با دولت در کالج مهندسان ونزوئلا، با تاکید بر این موضوع میگوید: «تمام سازهها در ونزوئلا مطابق با استانداردهای ملی ساختوساز بنا میشوند.
از میان ۱۸۹ ساختمانی که در این فاجعه فرو ریختند، تنها 6ساختمان متعلق به پروژههای مسکن دولتی بودند.» او در ادامه افزود: «آنچه رخ داد، پدیده نادری است که باید از سوی دانشمندان و جامعه دانشگاهی مورد مطالعه قرار گیرد؛ چراکه ما با یک زمینلرزه دوگانه و بیسابقه مواجه بودهایم.» با این حال، مقامات ونزوئلا اعلام کردند که دور جدیدی از بازرسیهای فنی در ساختمانهای آسیبدیده کاراکاس و لا گوایرا آغاز خواهد شد. بر این اساس، حدود ۹۰تیم کارشناسی با همکاری کمیسیون تازهتاسیس ریاستجمهوری، ماموریت یافتهاند تا میزان دقیق خسارتها را برآورد کنند. با وجود این، هنگامی که روزنامه فایننشالتایمز از «فرانسیسکو گارسس»، وزیر حملونقل ونزوئلا، درباره منبع تامین هزینههای بهسازی این ساختمانها جویا شد، وی از ارائه جزئیات مشخص خودداری کرد و تنها یادآور شد که این سازوکارها در زمان مقتضی و با هماهنگی سایر بخشهای دولتی تنظیم خواهد شد.
به گزارش ماه گذشته فایننشالتایمز، ونزوئلا بهمنظور بازسازی بدهیهای عمومی کلان خود که در دوران چاوز و مادورو انباشته شده و به رقم نجومی ۲۴۰میلیارد دلار رسیده، کانالهای ارتباطی خود با صندوق بینالمللی پول را پس از سالها قطع رابطه از سر گرفته است. در همین راستا، این صندوق بینالمللی تایید کرد که رودریگز درباره امکان استفاده از سهم ذخیره ۳۵۰میلیون دلاری ونزوئلا برای تامین نیازهای فوری و بشردوستانه زلزلهزدگان به گفتوگو پرداخته است. همزمان، دولت ترامپ ضمن تمجید از نحوه مدیریت بحران توسط رودریگز، وعده تخصیص یک بسته کمک امدادی به ارزش ۳۰۰میلیون دلار را داده است. اما در حالیکه عملیات جستوجو و نجات رو به پایان میرود، برای «بریان باپتیست»، یکی از بازماندگان زمینلرزههای لا گوایرا، تصور آینده بسیار دشوار است.
او با اندوهی عمیق میگوید: «من عمویم، دوستانم و عزیزترین کسانم را در این حادثه از دست دادم. ما یک بار از بلای طبیعی سال۱۹۹۹ جان سالم به در بردیم، اما اکنون دوباره با این مصیبت روبهرو شدهایم.» او صحبتهایش را اینگونه به پایان میبرد: «از دست دادن سقف بالای سرمان، یعنی نابودی تمام آن چیزی که یک عمر برای به دست آوردنش دویده بودیم. در کشوری که حتی پیش از این فاجعه نیز بقا در آن امری سخت و جانفرسا بود، اکنون دیگر هیچ چیز برای ما باقی نمانده است.»
