ضربه جنگ به بازار کار

محمدحسین حسینی:  بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی مرکز آمار، در بهار۱۴۰۵ نرخ بیکاری با افزایش ۱.۸واحد درصدی نسبت به بهار ۱۴۰۴، به ۹.۱درصد رسیده است. همچنین نرخ مشارکت اقتصادی نیروی کار، با کاهش ۰.۵واحد درصدی نسبت به دوره مشابه سال قبل همراه بوده و رقم ۴۰.۷درصد را به ثبت رسانده است. به علاوه، از بهار ۱۴۰۴ تا بهار ۱۴۰۵، جمعیت افراد غیرشاغل در سن کار، بیش از یک‌میلیون و ۳۰۰ هزار نفر افزایش یافته و به نزدیکی ۴۲‌میلیون نفر رسیده است. به نظر می‌رسد که ضعف بازار کار در بهار ۱۴۰۵، در پی نااطمینانی‌های اقتصادی، جنگ، تعدیل‌های گسترده نیروی کار، محدودیت‌های اینترنتی و آسیب به برخی زیرساخت‌ها و کارخانه‌ها رخ داده باشد.

 بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران، نرخ مشارکت اقتصادی در بهار ۱۴۰۵ به سطح ۴۰.۷درصدی رسیده که کاهشی ۰.۵واحد درصدی را نسبت به بهار سال۱۴۰۴ تجربه کرده است. با این حال، نرخ مشارکت اقتصادی بهار، نسبت به زمستان۱۴۰۴ شاهد رشدی جزئی بوده است. نرخ مشارکت حدود ۴۰درصدی، به این معناست که تنها حدود دوپنجم از جمعیت حاضر در سن اشتغال، در حال جست‌وجوی کار یا مشغول به کارند. این رقم برای اقتصادهای پیشرفته و درحال‌توسعه، معمولا بالای سطح ۶۰درصد قرار دارد.

از نظر کارشناسان، در پی نااطمینانی‌های اقتصادی دهه‌های گذشته، بسیاری از افراد جویای شغل، از فعالیت در بازار کار دلسرد شده‌اند. همچنین در سال ۱۴۰۴، تعداد ۲میلیون و ۷۰۳هزار نفر از افراد ۱۵ تا ۲۴ساله، نه‌تنها مشغول به تحصیل یا مهارت‌آموزی نبودند، بلکه مشغول به کار هم نبوده‌اند. بخش زیادی از مشارکت پایین نیروی کار در اقتصاد از فعالیت پایین زنان در بازار کار ناشی می‌شود. مشارکت پایین زنان در بازار کار ایران حاصل ترکیبی از عوامل اقتصادی، اجتماعی و نهادی است. محدود بودن فرصت‌های شغلی رسمی، تبعیض در استخدام، شکاف دستمزد، کمبود خدمات مراقبت از کودک و دشواری ایجاد تعادل میان مسوولیت‌های خانوادگی و شغلی، بسیاری از زنان را از ورود یا ماندن در بازار کار بازمی‌دارد.

در دوره‌های رکود تورمی نیز زنان از نخستین گروه‌هایی هستند که شغل خود را از دست می‌دهند یا به مشاغل غیررسمی و کم‌درآمد روی می‌آورند. در نتیجه، نرخ مشارکت اقتصادی زنان پایین می‌ماند، اشتغال ناپایدار گسترش می‌یابد و بخشی از زنان به جمعیت غیرفعال اقتصادی می‌پیوندند. در بهار امسال، ۱۳.۷درصد از زنان در بازار کار فعال بوده‌اند. این در حالی است که نرخ مشارکت اقتصادی مردان نزدیک به ۶۸درصد بوده است. در مناطق مختلف کشور، بیشترین نرخ مشارکت اقتصادی مربوط به زنجان، اردبیل و گیلان بوده و کمترین نرخ نیز در استان‌های سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد و مرکزی رقم خورده است.

 رکورد ۴ساله نرخ بیکاری

طبق آمارهای منتشرشده، نرخ بیکاری در بهار۱۴۰۵ با رشد ۱.۸واحد درصدی نسبت بهار ۱۴۰۴، به رقم ۹.۱درصدی رسیده است. نرخ بیکاری از طریق تقسیم تعداد افراد بیکار به کل افراد فعال در بازار کار به دست می‌آید. جمعیت فعال نیز به جمعیت افراد ۱۵ساله و بالاتر اطلاق می‌شود که یا شاغل هستند یا در جست‌وجوی شغل به سر می‌برند. نرخ بیکاری طی ۴سال اخیر، معمولا در سطوح زیر ۹درصد قرار داشت. اگرچه طی سال‌های اخیر، نرخ بیکاری روندی کاهشی را طی کرده است، اما از نظر کارشناسان، فراتر از نرخ بیکاری، کیفیت مشاغل شاهد افت چشم‌گیری شده است.

این تحولات عمدتا تحت‌تاثیر دوره‌های مختلف رکود تورمی است که در اقتصاد ایران رخ داده است. در این راستا، شوک‌های ناشی از تحریم‌ها، همه‌گیری کرونا و بحران انرژی، فرصت‌های شغلی رسمی و مولد را تضعیف کرده و نیروی کار را به سمت مشاغل غیررسمی، پاره‌وقت و کم‌کیفیت سوق داده‌اند. نتیجه این روند، افزایش اشتغال ناقص، بیکاری پنهان و کاهش امنیت شغلی بوده است.

طبق تحلیل اقتصاددانان کار، بحران اصلی بازار کار ایران نه نرخ بیکاری، بلکه نبود «کار شایسته» است؛ شغلی که بتواند زندگی آبرومندانه‌ای برای خانوار فراهم کند. در حال حاضر، بسیاری از شاغلان با وجود چند شیفت کاری، توان تامین هزینه‌های زندگی را ندارند. همچنین بسیاری از افرادی که پیش‌تر در مشاغل تخصصی فعالیت می‌کردند، امروز به رانندگی در تاکسی‌های اینترنتی یا دست‌فروشی روی آورده‌اند که نشان‌دهنده تنزل کیفیت اشتغال است. رشد تورم، کاهش فرصت‌های شغلی رسمی و گسترش اقتصاد پلتفرمی، بازار کار ایران را به سمت مشاغل غیررسمی سوق داده است؛ به‌گونه‌ای‌که امروز بیش از نیمی از شاغلان کشور خارج از چارچوب‌های قانونی، قراردادهای رسمی و پوشش بیمه فعالیت می‌کنند. این مشاغل اگرچه برای بسیاری تنها راه تامین معیشت هستند، اما با درآمد ناپایدار، نبود امنیت شغلی و فقدان حمایت‌های اجتماعی همراهند.

بر اساس اعلام سخنگوی فراجا، بیش از ۱۵‌میلیون راننده در پلتفرم‌های تاکسی اینترنتی فعالیت می‌کنند؛ بازاری که ورود به آن آسان اما ادامه فعالیت در آن به‌دلیل افزایش شدید هزینه‌های سوخت، استهلاک خودرو و کمیسیون ۱۵ تا ۲۰درصدی پلتفرم‌ها دشوار است. همچنین شهرداری تهران از فعالیت حدود ۳۵هزار دست‌فروش در پایتخت خبر داده که تنها ۲۰هزار نفر از آنها در بازارهای ساماندهی‌شده مستقر شده‌اند. مطالعات درباره کارگران پلتفرمی نیز نشان می‌دهد ۷۴درصد الگوریتم‌های پلتفرم‌ها را عامل اصلی استرس شغلی می‌دانند، ۷۹درصد درآمد ثابتی ندارند و ۶۸درصد فاقد بیمه درمانی هستند؛ وضعیتی که تمام ریسک اقتصادی را به دوش نیروی کار منتقل کرده است.

همچنین به گفته معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، از حدود ۲۵‌میلیون شاغل کشور، ۵۷درصد در بازار کار غیررسمی فعالیت می‌کنند. همچنین بر اساس آخرین گزارش منتشرشده از سوی یک پلتفرم تاکسی اینترنتی، تعداد کل رانندگان این شرکت در سال۱۴۰۴ به بیش از ۸میلیون و ۵۰۰هزار نفر رسیده و تعداد رانندگان فعال، نزدیک به ۴‌میلیون نفر است. ناپایداری این مشاغل باعث می‌شود که در برابر جنگ بیشترین آسیب‌پذیری را داشته باشند و با وقوع درگیری‌های نظامی، زودتر از سایر مشاغل دچار چالش شوند.

این روند بیشترین آسیب را به جوانان، زنان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی وارد کرده است. افزایش شمار جوانانی که نه شاغلند، نه تحصیل می‌کنند و نه مهارت می‌آموزند، همراه با کاهش قدرت خرید، نااطمینانی اقتصادی و افزایش میل به مهاجرت، نشان می‌دهد بحران بازار کار ایران بیش از آنکه بحران کمبود شغل باشد، بحران کاهش کیفیت و پایداری اشتغال است. با وجود روند کاهشی نرخ بیکاری در فصل‌های گذشته(به جز بهار)، بروز جنگ باعث آسیب به زیرساخت‌ها، تعدیل‌های گسترده نیروی کار، کاهش جمعیت مراکز صنعتی شد. همین امر به افزایش نرخ بیکاری به سطح ۹.۱درصدی انجامید؛ نرخی که بالاترین سطح از تابستان ۱۴۰۱ محسوب می‌شود. در بخش استانی، بیشترین نرخ بیکاری را استان‌های کرمانشاه، خوزستان، بوشهر و بندرعباس به ترتیب با رقم ۱۱.۹درصد، ۱۱.۹درصد، ۱۱.۵درصد و ۱۱.۲درصد تجربه کردند. همچنین استان‌های خراسان جنوبی، زنجان، مازندران و یزد کمترین نرخ بیکاری را شاهد بودند.

لشکر ۴۲‌میلیونی غیرشاغل

بررسی داده‌ها نشان می‌دهد تعداد جمعیت غیرشاغل در سن کار طی سال‌های اخیر روندی صعودی داشته است. در ابتدای سال ۱۴۰۰ تعداد افراد غیرشاغل در سن کار، حدود ۳۹‌میلیون نفر به ثبت رسیده است. با گذشت ۵سال، تعداد این افراد به نزدیکی ۴۲‌میلیون نفر رسیده است. روند افزایشی جمعیت غیرفعال در سن کار نشان می‌دهد که طی سال‌های اخیر افراد بیشتری از بازار کار خارج شده یا اساسا وارد آن نشده‌اند. درحالی‌که برآورد می‌شود که جمعیت افراد ۱۵ساله و بیشتر طی این مدت روندی افزایشی را شاهد بوده باشد. یکی از مهم‌ترین دلایل این وضعیت، کاهش امید به یافتن شغل در پی رکود اقتصادی، تورم و محدود بودن فرصت‌های استخدام است که بخشی از جویندگان کار را از ادامه جست‌وجوی شغل منصرف کرده و به جمعیت غیرفعال افزوده است.

طبق آمارها، در فصل بهار امسال بیش از ۴۵۰هزار فرصت شغلی از بین رفته است. این افت به‌دلیل کاهش تعداد افراد شاغل در بخش صنعت رخ داد. در این فصل، نزدیک به ۶۳۰هزار نفر از افراد شاغل در بخش صنعت، شغل خود را از دست داده‌اند. با این حال، در این دوره حدود ۶۹هزار نفر به تعداد شاغلان بخش کشاورزی و ۱۱۱هزار نفر به شاغلان بخش خدمات افزوده شد.