چرا «نوبتبندی» پرداخت حقوق همچنان ادامه دارد؟
وقتی صفهای بانک، حروف الفبا را به وجود آوردند
این شیوه، یادگار دورانی است که نه خبری از بانکداری الکترونیک بود، نه کارتهای بانکی، نه اینترنت و نه همراهبانک. در آن سالها، بازنشستگان برای جلوگیری از ازدحام مقابل شعب بانکها، بر اساس حروف الفبا در روزهای مختلف برای دریافت حقوق خود مراجعه میکردند و ساعتها در صف میایستادند.
آن زمان، این روش یک راهکار اجرایی برای مدیریت جمعیت بود، نه یک الگوی دائمی. اما امروز که با فشردن یک دکمه،میلیونها تراکنش بانکی در چند ثانیه و بدون حتی یک مراجعه حضوری انجام میشود، این پرسش جدی مطرح است که چرا همان سنت اداری همچنان بدون بازنگری ادامه دارد؟
بانکداری هوشمند؛ پایان یک سنت قدیمی
امروز شبکه بانکی کشور روزانه دههامیلیون تراکنش الکترونیکی را بدون مشکل پردازش میکند. سامانههای پرداخت، پایا، ساتنا و زیرساختهای بانکداری متمرکز، دیگر محدودیتهای دهههای گذشته را ندارند. بنابراین پرسش بازنشستگان کاملا منطقی است؛ اگر بانکها توان انجام چنین حجمی از تراکنش را دارند، چرا حقوق بازنشستگان همچنان باید سه روز میان حروف الفبا سرگردان باشد؟
عدالت معیشتی؛ قربانی حروف الفبا
مساله فقط سه روز تاخیر نیست؛ مساله «عدالت در دسترسی به منابع مالی» است. دو بازنشسته با شرایط کاملا یکسان را تصور کنید؛ هر دو حداقلبگیر، هر دو با هزینههای مشابه زندگی. تنها تفاوت آنها در نخستین حرف نام خانوادگی است. یکی در نخستین ساعات پرداخت حقوق خود را دریافت میکند و دیگری باید تا پایان سومین روز منتظر بماند. در شرایطی که قیمت کالاها، اقساط بانکی، اجاره مسکن و هزینههای درمان حتی چند روز تاخیر را برنمیتابد، این تفاوت زمانی، عملا به نوعی نابرابری در بهرهمندی از حق بیمه تبدیل میشود.
تجربه جهان؛ تاریخ ثابت، نه نوبتبندی الفبایی
در بسیاری از نظامهای بازنشستگی دنیا، از جمله کشورهای اروپایی، کانادا و استرالیا، پرداخت مستمری در تاریخ مشخص هر ماه انجام میشود و اگر به دلایل اجرایی ناچار به زمانبندی باشند، اولویت معمولا بر اساس گروههای حمایتی و میزان آسیبپذیری اقتصادی تعیین میشود، نه بر اساس حروف الفبا؛ زیرا هدف نظام بازنشستگی، حمایت از معیشت بیمهشدگان است، نه صرفا مدیریت عملیات پرداخت.
به همین دلیل، نخستین مطالبه بازنشستگان از سازمان تامین اجتماعی میتواند تعیین یک تاریخ ثابت برای پرداخت حقوق باشد. چه مناسبتر از ۲۵ تیر، روز تامین اجتماعی، که به عنوان نمادی از احترام به صاحبان اصلی این صندوق، به زمان دائمی پرداخت مستمریها در بیستوپنجم هر ماه تبدیل شود؛ تصمیمی که علاوه بر ایجاد نظم مالی برای خانوادههای بازنشسته، میتواند به یکی از ماندگارترین اقدامات مدیریتی سازمان تبدیل شود.
اولویت با حداقلبگیران، نه حروف الفبا
اگر سازمان اعلام کند که به دلیل محدودیت منابع یا الزامات نقدینگی امکان پرداخت همزمان حقوق همه مستمریبگیران وجود ندارد، باز هم راهکار عادلانهای پیش روی آن قرار دارد؛ تغییری که بدون هزینه اضافی قابل اجراست.
به جای تقسیمبندی بر اساس حروف الفبا، پرداختها بر اساس سطح مستمری انجام شود: روز نخست، تمامی حداقلبگیران و کمدرآمدترین بازنشستگان. روز دوم، مستمریبگیران با حقوق متوسط و روز سوم نیز سایر سطوح و مستمریهای بالاتر.
عدالت بیمهای از زمان پرداخت آغاز میشود
این شیوه، منطق عدالت اجتماعی را با واقعیتهای اجرایی تلفیق میکند. کسانی که بیشترین وابستگی را به حقوق ماهانه دارند، زودتر به منابع مالی خود دسترسی پیدا میکنند و کسانی که از دریافتی بالاتری برخوردارند، اندکی دیرتر حقوق خود را دریافت خواهند کرد؛ بدون آنکه حقی از کسی تضییع شود. سازمان تامین اجتماعی همواره از عدالت بیمهای سخن گفته است.
اکنون زمان آن رسیده که این عدالت، در زمان پرداخت حقوق نیز نمود پیدا کند. بازنشستهای که سی تا سیوپنج سال حق بیمه پرداخت کرده، نباید زمان دریافت مستمریاش به نخستین حرف نام خانوادگی او وابسته باشد.
پایان یک سنت، آغاز عدالت
امروز مطالبه بازنشستگان، مطالبهای پیچیده یا پرهزینه نیست؛ یکی از خواستههای بازنشستگان این است که پرداخت حقوق، یا در یک روز مشخص و ثابت انجام شود، یا اگر ناگزیر به زمانبندی است، معیار آن «نیاز معیشتی» باشد، نه «حروف الفبا».
اصلاح زمان پرداخت حقوق، شاید هزینه مالی چندانی برای سازمان تامین اجتماعی نداشته باشد، اما سرمایه بزرگی به نام «اعتماد بازنشستگان» را تقویت میکند. در عصر بانکداری هوشمند، دیگر زمان آن رسیده است که حروف الفبا از فرآیند پرداخت مستمریها کنار بروند و جای خود را به عدالت، کرامت و برنامهریزی معیشتی بدهند. بازنشستگان پس از سالها پرداخت حق بیمه، شایسته آن هستند که زمان دریافت حقوقشان بر پایه نیاز و عدالت تعیین شود، نه بر اساس نخستین حرف نام خانوادگی.
حروف الفبا جای خود را در فرهنگنامهها دارند، نه در تقویم پرداخت حقوق بازنشستگان. سالها پیش، حروف الفبا برای سامان دادن به صفهای طولانی بانکها به کمک مدیران آمدند؛ اما امروز که صفها به صفحه تلفن همراه منتقل شدهاند، در عصر بانکداری هوشمند دیگر زمان آن رسیده است که عدالت، جای الفبا را در پرداخت حقوق بازنشستگان بگیرد.
* پژوهشگر مسائل اجتماعی
