بانکداری در شرایط جنگ

در این ارتباط، نظام بانکی کشور به عنوان قلب تپنده اقتصاد با توجه به جایگاه حائز اهمیت آن، در خط مقدم آسیب‌های غیرنظامی در حوزه اقتصادی واقع می‌شود و در همین راستا مورد هجمه سیل عظیمی از انواع ریسک‌ها قرار می‌گیرد.  از یک سو، احتمال نکول تسهیلات اعطایی در شرایط جنگی و از سوی دیگر، هجوم احتمالی مردم برای برداشت سپرده‌ها، بانک‌ها را با چالش‌های جدی مواجه می‌سازد. علاوه بر این، ریسک‌های عملیاتی ناشی از حملات سایبری، آسیب فیزیکی به شعب و سایر دارایی‌ها، اختلال در سامانه‌های پرداخت الکترونیک و قطع ارتباطات بین‌المللی، توانایی بانک‌ها را در ارائه خدمات طبق روال عادی خود سلب می‌کند. در چنین مواقعی لازم است ضمن شناخت بانکداری در شرایط جنگی، آثار جنگ بر بانک‌ها را ارزیابی کرد تا بتوان ضمن تعیین میزان آسیب‌پذیری بانک‌ها، تمهیدات لازم را در شرایط جنگی و پساجنگ را اندیشید. به این منظور در ادامه به تشریح برخی الزامات مدیریت بحران در شرایط جنگ برای بانک‌ها پرداخته می‌شود.

مدیریت نقدینگی: بدیهی است در شرایط جنگی مردم با توجه به شرایط ناپایدار تمایل بیشتری به نگهداری وجه نقد به صورت فیزیکی دارند که این مهم می‌تواند همراه با خروج سپردها از بانک صورت پذیرد. به همین منظور بخش عمده‌ای از مراجعات آنها به بانک‌ها معطوف خروج سپرده و دریافت اسکناس خواهد شد. لذا ضروری است بانک‌ها با پیش‌بینی احتمال خروج سپرده‌ها و افزایش تقاضای مردم برای اسکناس و از طریق افزایش موجودی نقد، تعیین سقف برداشت روزانه با توجه به ظرفیت‌های موجود با هدف پاسخگویی به نیاز مشتریان در جهت مدیریت بهینه نقدینگی گام بردارند.

پیاده‌سازی پروتکل‌های از پیش تعیین شده در خصوص مدیریت عملیاتی بانک در شرایط جنگی: با توجه به شرایط ویژه کشور و همچنین وقوع جنگ 12 روزه در خردادماه سال گذشته، پیش‌بینی شرایط جنگی خیلی دور از ذهن به نظر نمی‌رسید. بدیهی است شبکه بانکی کشور باید بیش از گذشته تدابیر لازم را برای وقوع جنگ اخیر در نظر می‌گرفت. این اقدام از طریق تدوین پروتکل‌های دقیق و برنامه‌ریزی شده در شرایط جنگی مشتمل بر مواردی از جمله آموزش و ساماندهی کارکنان در خصوص مواردی مانند نحوه مواجه با مشتریان و اقدامات لازم در شرایط دورکاری و...، تعیین شعب کشیک، ایمن‌سازی شعب به‌ویژه شعب دارای صندوق امانات، اعمال پوشش بیمه‌ای مناسب، حفاظت از اسناد، تعیین رویه‌ عملیاتی بانک در اعطای تسهیلات و... است.

تمهیدات لازم جهت ارائه خدمات بانکی در بستر اینترنت ملی یاOffline: با توجه به تجربیات گذشته در خصوص قطعی اینترنت در شرایط جنگ، ارائه خدمات لازم در بستر اینترنت ملی  یا به صورت offline به منظور انجام تراکنش‌های ضروری، بسیار اهمیت دارد.

استقرار امنیت سایبری: یکی از ابعاد شرایط جنگی در دنیای امروز احتمال وقوع حملات سایبری است. امنیت سایبری تنها یک موضوع فنی نیست، بلکه حتی یک مساله اجتماعی نیز می‌تواند تلقی شود. لذا تقویت و پایش این حوزه بسیار حائز اهمیت است.

تهیه و نگهداری نسخه پشتیبان از اطلاعات و نگهداری ایمن آن: فارغ از امنیت سایبری یکی از حساس‌ترین حوزه‌های بانک در شرایط جنگی حفاظت از دیتاسنترها و اطلاعات بانکی است که در این ارتباط تهیه نسخه پشتیبان و نگهداری در نقاط ایمن کاملا ضروری است.

امهال تسهیلات اعطایی سررسید شده در دوران جنگ: این موضوع یکی از مهم‌ترین اقدامات بانک‌ها در شرایط جنگی است که ضمن ایفای مسوولیت اجتماعی بانک از طریق تعامل با اقشار آسیب دیده به نوعی موجب مدیریت مطالبات غیرجاری در جنگ نیز می‌شود.

پرهیز از اعطای تسهیلات کلان با ریسک بالا: مدیریت منابع و مصارف بانک در شرایط جنگ باید بسیار حساس‌تر از گذشته انجام شود. لذا هرگونه مصارف با ریسک بالا می‌تواند سلامت بانک را تحت‌الشعاع قرار دهد. در این مواقع بانک باید تمرکز خود را بر اعطای تسهیلات ضروری و غالبا خرد بگذارد.

حفاظت از وثایق تملیکی: با توجه به تعدد، تنوع و توزیع جغرافیایی این دارایی‌ها لزوم ساماندهی و اقدامات لازم در خصوص حفاظت از آنها کاملا اهمیت دارد.

حفاظت از دارایی‌های ثابت: از جمله مهم‌ترین این دارایی‌ها شعب بانک است که هم به عنوان دارایی و هم به عنوان ابزار خدمات‌رسانی بانک در نقاط مختلف کشور بسیار حائز اهمیت است. اساسا ساده‌ترین و مهم‌ترین راه حفاظت از دارایی‌ها اعمال پوشش بیمه‌ای کافی برای آنها است.

روابط‌عمومی فعال و اطمینان‌بخشی به مشتریان: یکی از مهم‌ترین اقداماتی که بانک‌ها باید در هنگام جنگ انجام دهند این موضوع است. بانک‌ها در شرایط جنگی از طریق اقداماتی از جمله انتشار بیانیه‌های اطلاع‌رسانی مداوم و اطمینان در خصوص دایر بودن ارائه خدمات به مشتریان و همچنین وجود سازوکارهایی مبنی بر پشتیبانی از مشتریان در شرایط ویژه، می‌توانند نسبت به اطمینان‌بخشی به مشتریان خود اقدام کنند. به بیانی دیگر حفظ ارتباط بین بانک و مشتریان در شرایط جنگی حائز اهمیت است.

آمادگی کامل برای پیاده‌سازی بخشنامه‌های صادره بانک مرکزی در زمان جنگ: بانک مرکزی حسب تجربیات گذشته نشان داده است در شرایط ویژه از قبیل شرایط شیوع بیماری کرونا  یا جنگ 12 روزه نسبت به صدور بخشنامه‌های ویژه این شرایط اقدام می‌کنند. از جمله مهم‌ترین این بخشنامه‌ها می‌توان به امهال مطالبات از اقشار آسیب‌دیده، تعلیق محرومیت‌های ناشی از چک‌های برگشتی، تعامل با مشتریان از طریق اعمال بخشودگی وجه التزام تاخیر تادیه دین تسهیلات اعطایی در بازه زمانی جنگ و همچنین تمدید مدت اعتبار کارت‌های بانکی اشاره کرد. در این ارتباط لازم است بانک‌ها با توجه به پیش‌بینی چنین شرایطی نسبت به آمادگی کامل برای پیاده‌سازی بخشنامه‌های صادره بانک مرکزی اقدام کنند.

اساسا جنگ فارغ از آثار آن از حیث امنیت اجتماعی، در قالب بحرانی ویرانگر اقتصاد یک کشور را به طور قابل ملاحظه‌ای تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و شرایط عدم اطمینان را به حوزه‌های مختلف اقتصاد تحمیل می‌کند. مواردی که در این یادداشت مورد اشاره قرار گرفت از جمله مهم‌ترین موضوعاتی است که شبکه بانکی کشور در شرایط بحرانی و به طور مشخص در شرایط جنگ باید ملحوظ‌‌‌نظر قرار دهد تا بتواند مدیریت ریسک خود را در شرایط بحرانی به بهترین نحوه انجام دهد.

*  مدرس و ناظر بانکی