«دنیای اقتصاد» در گفتوگو با کارشناس مسائل خاورمیانه راهحل منطقهای برای بنبستشکنی در تنگه هرمز را بررسی کرد
فرمول ۱+۷ در عمان
همزمان اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نشست مسقط را گامی اساسی در جهت ثبات و امنیت منطقه عنوان کرد. با این حال، یک مقام ایرانی تاکید دارد که برگزاری این نشست به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست و این موضوع تابع شرایطی جداگانه خواهد بود. بر اساس اطلاعات یک منبع سیاسی ارشد ایرانی، توافق ایران و عمان شامل ایجاد یک مسیر موقت جدید برای عبور کشتیها از تنگه هرمز است که با عنوان «طرح جداسازی موقت ترافیک» تعریف شده است. این مسیر راهکاری موقت خواهد بود و مذاکرات درباره ایجاد مسیر دائمی پس از آن ادامه مییابد.
در کنار مسیر جدید، نحوه مدیریت آینده تنگه هرمز و خدمات دریایی، از جمله موضوع هزینه خدمات، همچنان در دستور مذاکرات ایران و عمان قرار دارد. طرف ایرانی تاکید کرده است که این موضوع در چارچوب مذاکرات دوجانبه تهران و مسقط دنبال خواهد شد. در ارتباط با اهمیت این نشست و چرایی برگزاری آن؛ علیاکبر اسدی، استادیار دانشگاه و کارشناس مسائل خاورمیانه، در گفتوگو با روزنامه «دنیای اقتصاد» تاکید کرد که توافق تهران و مسقط در صورت همراهی کشورهای منطقه میتواند گامی مهم برای مدیریت بحران هرمز و فراهم کردن زمینه عبور از وضعیت کنونی باشد، اما اجرای آن در نهایت به میزان توانایی ایران و آمریکا برای حلوفصل تدریجی سایر اختلافات و رسیدن به تفاهمهای نسبی بستگی دارد. او همچنین حضور کشورهای منطقه را صرفا تشریفاتی نمیداند و معتقد است حمایت آنها میتواند مشروعیت توافق و قدرت چانهزنی را در برابر واشنگتن افزایش دهد.
اعلام توافق احتمالی ایران و عمان و حمایت کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و عراق از آن تا چه اندازه میتواند فراتر از ایجاد یک مسیر موقت کشتیرانی، بهعنوان نقطه آغازی برای عبور از بحران تنگه هرمز و کاهش تنش میان ایران و آمریکا عمل کند؟
صرف اعلام توافق ایران و عمان یک مساله است و اجرای آن مسالهای دیگر. اینکه ایران و عمان بتوانند بر سر ایجاد یک مسیر موقت کشتیرانی در تنگه هرمز به توافق برسند و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و عراق نیز در نشست عمان حضور یافته و این توافق را مورد تایید قرار دهند، به خودی خود گامی مهم و اساسی برای حلوفصل موضوع تنگه هرمز است. لذا این اقدام را میتوان در بستری کلیتر، یعنی در چارچوب مساله محاصره، جنگ و درگیری میان ایران و آمریکا تحلیل کرد و آن را پایهای برای عبور از بحران و ورود به مراحل بعدی دانست.
با این حال، این توافق به تنهایی نمیتواند به بازگشایی تنگه هرمز، حلوفصل اختلافات و پایان بحران در منطقه منجر شود. برای عبور از شرایط بحرانی کنونی، لازم است همزمان و بهتدریج سایر مسائل و پروندههای مورد اختلاف نیز مورد رسیدگی قرار گیرند. در چنین شرایطی، توافق ایران و عمان میتواند ظرفیت و ابزاری در اختیار ایران و کشورهای منطقه قرار دهد تا آنها از ابزارهای سیاسی و دیپلماتیک خود به شکل موثرتری استفاده کنند و قدرت چانهزنی بیشتری در برابر آمریکا داشته باشند.
با توجه به اینکه اجرایی شدن توافق ایران و عمان تا حد زیادی به حلوفصل سایر اختلافات میان تهران و واشنگتن وابسته است، آیا میتوان این توافق را بخشی از همان چارچوب تفاهمنامه اسلامآباد دانست؟
به نظر میرسد چارچوب مورد بررسی در این مسیر همچنان همان چارچوب تفاهمنامه اسلامآباد باشد. بنابراین، مساله اصلی این است که آیا تهران و واشنگتن میتوانند در سایر حوزهها نیز به تفاهم برسند و بهتدریج به یکدیگر نزدیک شوند یا خیر. اگر چنین روندی شکل بگیرد، میتوان انتظار داشت که توافق اعلامشده میان ایران و عمان نیز در مسیر اجرایی شدن قرار گیرد و در نهایت زمینه برای بازگشایی تنگه هرمز فراهم شود. ضمن اینکه این توافق میتواند بستری را برای دولت دونالد ترامپ نیز فراهم کند؛ بهویژه در شرایطی که واشنگتن به دنبال یافتن راههایی برای عبور از بحران کنونی است. با این حال، تحقق این ظرفیتها در نهایت به این مساله بستگی دارد که ایران و آمریکا تا چه اندازه بتوانند سایر ابعاد و موضوعات مورد اختلاف را نیز بهصورت تدریجی حلوفصل کنند و به تفاهمهای نسبی دست یابند.
مهمترین موانع در مسیر شکلگیری یک تفاهم تدریجی میان ایران و آمریکا چیست؟
این مسیر با توجه به سطح تنشهای موجود، اختلافات میان تهران و واشنگتن و حتی نگرشهای متفاوت در داخل ایران و آمریکا، مسیری بسیار دشوار و پرچالش خواهد بود. در ایران، بازگشت تنشها پس از تفاهمنامه اسلامآباد نشان داد که برخی جریانهایی که نسبت به این تفاهم انتقاد داشتند، در مقطعی دست برتر را پیدا کردهاند. از سوی دیگر، فشارهای سیاسی و شرایط انتخاباتی پیشروی ترامپ نیز میتواند حرکت به سمت یک تفاهم کلی را، بهویژه با توجه به پیششرطهایی که از سوی ایران مطرح شده، با چالش مواجه کند. از سوی دیگر در طرف آمریکایی، با وجود افزایش قیمت نفت و فشارهای ناشی از شرایط موجود، همچنان شاهد طرح برخی مطالبات حداکثری از سوی دولت ترامپ هستیم. از این رو، تفاهم میان ایران و عمان شاید بتواند یک بستر و ابزار و در عین حال گامی مثبت برای عبور از بحران باشد، اما در نهایت اراده و تمایل تهران و واشنگتن برای حل سایر مسائل، تعیینکننده خواهد بود.
حضور و حمایت کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و عراق از ابتکار ایران و عمان چه اهمیتی برای این توافق دارد و آیا میتواند در ادامه به افزایش قدرت چانهزنی کشورهای منطقه و ایران در برابر دولت ترامپ منجر شود؟
حضور کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در نشست مسقط و حمایت آنها از این ابتکار اهمیت قابلتوجهی دارد. در مراحل پیشین، فشارها یا انتقادات این کشورها میتوانست بهعنوان یک چالش در مسیر پیشبرد ابتکارات مرتبط با تنگه هرمز مطرح باشد. از این منظر، همراهی و حمایت کشورهای شورای همکاری خلیج فارس میتواند گامی مهم تلقی شود و مقبولیت توافق را به شکل قابلتوجهی افزایش دهد. افزون بر این، حمایت کشورهای منطقه میتواند به عاملی برای افزایش فشار و قدرت چانهزنی آنها در برابر دولت ترامپ تبدیل شود. بنابراین، مشارکت کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و عراق در این روند، صرفا جنبه تشریفاتی ندارد و میتواند در صورت تداوم، به تقویت جایگاه دیپلماتیک توافق و فراهم شدن زمینه برای مراحل بعدی کمک کند.
