ترامپ مدعی فاز جدید نبرد علیه ایران شد، تهران نسبت به سیاستهای شکستخورده هشدار داد
از آتش توپخانه تا جنگ اقتصادی
فاز جدید محاصره؟
درحالیکه جنگ علیه ایران به مرز ۶ ماهگی نزدیک میشود، اکنون رئیسجمهوری آمریکا بیش از گذشته بر یک کارزار مالی سنگین علیه تهران تکیه میکند. دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا در ۲۸ مرداد از آغاز یک «عملیات اقتصادی خردکننده بیسابقه» علیه ایران خبر داد. ترامپ در شبکه تروث سوشیال مدعی شد که بیشترین فرصت برای رسیدن به یک توافق را به ایران داده اما ایران «در استفاده از این فرصت شکست خورده است.»
وی در ادامه ادعاهای خود افزود: «من خردکنندهترین عملیات اقتصادی که تاکنون علیه هر کشوری انجام شده است را اعلام میکنم. این یک جنگ اقتصادی و انزوا در مقیاسی بیسابقه خواهد بود.» ترامپ با تکرار ادعاهای پیشین خود مبنی بر نابودی توان نظامی و اقتصادی ایران، نوشت: «هر کشوری که به موسسات مالی، مشاغل، فرودگاهها یا نهادهای دولتی خود اجازه دهد هر نوع کمک مالی به ایران ارائه دهند، با عواقب اقتصادی عظیمی روبهرو خواهد شد.» ترامپ، همچنین در یک گفتوگوی رادیویی مدعی شد که برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای اگر لازم بود صد بار دیگر به ایران حمله میکرد.
از سوی دیگر، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا روز پنجشنبه در گفتوگو با شبکه سیانبیسی بخشی از آنچه ممکن است در مرحله بعدی کارزار اقتصادی این کشور علیه ایران اتفاق بیفتد را توضیح داد و از احتمال اعمال تحریمهای ثانویه علیه کشورها و شرکتهایی گفت که همچنان با ایران تجارت میکنند. وی البته مشخص نکرد در مرحله بعدی «عملیات خشم اقتصادی» آمریکا چه کشورها یا شرکتهایی را هدف قرار خواهد داد. این عملیات پیشتر روی اشخاص و نهادهایی بیشتر تمرکز داشت که از ایران نفت میخریدند یا با شبکه بانکی آن همکاری میکردند. این در حالی است که چین و هند همچنان از خریداران اصلی نفت ایران هستند. بسنت در ادامه گفت: «اگر اصرار دارید با آنها تجارت کنید، خزانهداری آمریکا و دولت ایالات متحده تمام قدرت خود را علیه شما به کار خواهند گرفت.»
جیدی ونس، معاون اول رئیسجمهور آمریکا نیز از آغاز «مرحله جدیدی» از جنگ ایالات متحده و ایران خبر داد و گفت که موثرترین ابزاری که واشنگتن برای اعمال فشار بر ایران دارد، ابزار اقتصادی است. معاون ریاستجمهوری آمریکا گفت: «ما به آنها فشار اقتصادی وارد میکنیم، آنها نیز سعی میکنند به ما فشار اقتصادی وارد کنند. اما آنچه در چند هفته گذشته واقعیت داشته این است که آنها فشار بسیار بیشتری نسبت به ما متحمل شدهاند.»
این در حالی است که علی واعظ، مدیر برنامه ایران در گروه بینالمللی بحران، در گفتوگو با یورونیوز عنوان کرد که تصمیم دولت ترامپ برای رساندن سیاست «فشار حداکثری» به سطحی تازه و اضافه کردن اقدام نظامی به آن، تجربه سالها سیاست خارجی آمریکا را نادیده میگیرد؛ تجربهای که به گفته او نشان داده ایران معمولا در برابر فشار، آنطور که واشنگتن انتظار دارد واکنش نشان نمیدهد. وی گفت: «فکر میکنم نقطه کور ترامپ این است که نمیبیند تنها چیزی که ایران از تحمل تحریمهای آمریکا خطرناکتر میداند، تسلیم شدن در برابر شروط آمریکاست.»
واکنش ایران به تهدیدها
عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران در واکنش به طرح مجازات اقتصادی دونالد ترامپ علیه تهران، آن را ادامه سیاستهای «شکستخورده» دانست و گفت این اقدامات باعث «شکست بیشتر» واشنگتن خواهد شد. عراقچی در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «آنچه به اصطلاح روز دی اقتصادی نامیده میشود، تلاشی برای منحرف کردن توجهها از بحران خود آمریکاست؛ یعنی بدهیهای بیسابقه و افزایش سرسامآور بهرههای بانکی در آمریکا.» وی در ادامه پیامش گفت: «اصرار بر ادامه سیاستهای شکستخورده، تنها شکستهای بیشتری به بار خواهد آورد و دشمنی ایرانیان را در پی خواهد داشت. تروریسم اقتصادی آمریکا، اقتصاد جهانی و حاکمیت ملی کشورها در سراسر جهان را تهدید میکند.»
در عین حال، کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه ایران گفت که «جنگ اقتصادی» دولت آمریکا با ایران به این دلیل آغاز شده که «جنگ نظامی نتیجه نداد.» غریبآبادی در پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «جنگ نظامی نتیجه نداد، حالا نام شکست بعدی را جنگ اقتصادی گذاشتهاند.» وی نوشت: «ادعا میکنند ایران در آستانه شکست است و به یک نخ بند است، اما به همه متحدانشان التماس میکنند که کمکشان کنند!» وی در ادامه گفت: «مشکل، محاسبات غلطی است که هر بار برای پوشاندنش، مجبور میشوند شکست بزرگتری برای خودشان بسازند.» سرلشکر علی عبداللهی رئیس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران نیز در هشداری گفت نیروهای مسلح با آمادگی در عرصههای زمینی، دریایی، هوایی، پدافندی، فضایی و سایبری، به هرگونه تهدید متعارف و نوین دشمنان پاسخی «کوبنده، پشیمانکننده و ویرانگر» خواهند داد.
از سوی دیگر، در ۲۹ مرداد، وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران در بیانیهای با اشاره به بیانیه رئیسجمهور آمریکا، مبنی بر آغاز «خردکنندهترین عملیات اقتصادی» علیه تهران آن را به شدت محکوم کرده و اعلام کرد تحریمهای آمریکا «مصداق تروریسم اقتصادی و جنایت علیه بشریت هستند.» در این بیانیه آمده است این تحریمها که متعاقب جنگهای یک سال و نیم گذشته به اجرا گذاشته میشود نشانه «ناکامی در پیشبرد اهداف» برای وادار کردن ایران به «تسلیم در برابر مطامع غیرقانونی» است. بنابر بیانیه وزارت خارجه، تحریم و فشار اقتصادی «روی دیگر جنگ و تجاوز نظامی» است و اعمال آنها «تداوم سیاستی است که پیشاپیش آزموده و شکستخورده است.»
در انتهای این بیانیه همچنین آمده است که ایران «از همه ابزارها و ظرفیتها برای دفع شرارت دشمن آمریکایی-صهیونیستی و صیانت از منافع ملی ایران بهره خواهد گرفت.» چین نیز به طرح عملیات اقتصادی ترامپ واکنش نشان داد و اعلام کرد که «تحریم و فشار» آمریکا به حلوفصل مناقشه خاورمیانه کمکی نخواهد کرد. لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین، روز جمعه در پاسخ به پرسشی درباره تهدیدهای دونالد ترامپ، گفت: «تحریم و فشار به حل این مساله کمکی نخواهد کرد.» این در حالی است که تهدیدات اخیر ترامپ مبنیبر حمله به عمان به علت مذاکره با ایران درباره تنگه هرمز، باعث نارضایتی مسقط شده است. یک منبع نزدیک به مقامهای عمانی به المیادین گفت: ترامپ تلاش دارد برای شکست جنگ قربانی پیدا کند. ما این موضوع را جدی نمیگیریم.
تداوم بحران در هرمز
تحولات اخیر در حالی روی میدهد که تنگه هرمز همچنان آبستن تنشهای فزاینده است. در بحبوحه تداوم عدم اطمینان درباره مذاکرات میان آمریکا و ایران، تردد کشتیها از طریق تنگه هرمز در روز پنجشنبه به شدت کاهش یافت به طوری که تعداد کشتیهای باری عبوری در مقایسه با روز قبل آن، به نصف رسید. به گزارش اسکای نیوز، دادههای شرکت کپلر نشان داد که در روز پنجشنبه تنها ۷ کشتی از این تنگه عبور کردند درحالیکه شمار این کشتیها در روز چهارشنبه ۱۴ کشتی بوده است. کپلر توضیح داد که در روز پنجشنبه ۴ کشتی وارد این گذرگاه دریایی شدند و سه کشتی آن را ترک کردند.
از سوی دیگر، بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر، در یک نشست خبری از «تهدید علیه آزادی کشتیرانی» در تنگه هرمز، بابالمندب و دریای سرخ انتقاد کرده و گفته است «به هیچ کشوری اجازه داده نخواهد شد مانعی بر سر راه آزادی کشتیرانی ایجاد کند.» وی در این نشست خبری به تاریخ ۲۹ مرداد گفت: «تهدید علیه کشتیرانی، تهدیدی مستقیم برای امنیت منطقهای و بینالمللی است.» به گفته وزیر خارجه مصر، این موضوع بر زنجیرههای تامین تاثیر میگذارد. عبدالعاطی همچنین تاکید کرد که «حفظ آزادی کشتیرانی در تمامی تنگهها، مطابق با توافقنامه سازمان ملل متحد، اهمیت زیادی دارد.» در عین حال، فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا، سنتکام روز پنجشنبه اعلام کرد که ناو هواپیمابر جورج واشنگتن آمریکا روز چهارشنبه وارد محدوده عملیاتی سنتکام در خاورمیانه شده و جایگزین ناو آبراهام لینکلن میشود که در روزهای گذشته رسانهها از وضعیت فرسوده آن خبر دادند.
اهمیت توافق ایران و عمان در شرایط محاصره
اهمیت توافق ایران و عمان دقیقا در این نقطه است که میتواند ورق را از منطق تشدید فشار و محاصره به سمت منطق مدیریت بحران و دیپلماسی برگرداند. در شرایطی که واشنگتن تلاش میکند با تشدید فشار اقتصادی، تحریم ثانویه و محدود کردن مسیرهای تجاری، هزینههای ایران را افزایش دهد، توافق تهران و مسقط درباره هرمز میتواند یک کانال عملی برای کاهش تنش ایجاد کند. البته نباید از این توافق انتظار داشت که بهتنهایی محاصره اقتصادی آمریکا را بشکند؛ اما میتواند یکی از مهمترین روزنهها برای شکستن فضای امنیتی و بازگرداندن دیپلماسی به متن بحران باشد. بهویژه اینکه عمان برخلاف بسیاری از بازیگران منطقهای، هم با ایران و هم با غرب ارتباط دارد و میتواند این توافق را به یک سازوکار اعتمادساز گستردهتر تبدیل کند.
اما پرسش مهم این است که آیا این توافق قادر خواهد بود محاصره را بشکند؟ پاسخ این است که بهتنهایی نه، اما میتواند معادله را تغییر دهد. در واقع، توافق ایران و عمان در صورتی که با پایبندی عملی دو طرف همراه شود، میتواند از تبدیل هرمز به نقطه آغاز دور تازهای از درگیری جلوگیری کند و مهمتر از آن، به کشورهای عرب خلیج فارس نشان دهد که راه مدیریت بحران از مسیر دیپلماسی میگذرد، نه جنگ.
البته همین کشورها در عین مخالفت با جنگ و تنش جدید، با تسلط ایران یا حتی شکلگیری یک سازوکار انحصاری ایران و عمان بر هرمز نیز موافق نیستند و تلاش خواهند کرد بر توافق اثر بگذارند و آن را در قالب یک مساله امنیت منطقهای و بینالمللی تعریف کنند. بنابراین موفقیت توافق بیش از آنکه به معنای «شکستن محاصره» باشد، میتواند آغاز شکاف در منطق محاصره و باز کردن دوباره مسیر دیپلماسی باشد؛ مسیری که در نهایت میتواند فشار را از یک ابزار برای تشدید بحران، به اهرمی برای بازگشت به مذاکره تبدیل کند
