بهبود تعاملات بینالمللی در کنار ثبات مقررات، مسیر توسعه پروژههای برق پاک را هموار خواهد کرد
گذار انرژی از مسیر رفع تحریم
تحریمها در سالهای گذشته تنها تجارت نفت و مبادلات مالی ایران را تحتتاثیر قرار ندادهاند؛ بلکه توسعه بسیاری از پروژههای زیرساختی از جمله انرژیهای تجدیدپذیر را نیز با چالش مواجه کردهاند. محدودیت در دسترسی به منابع مالی، دشواری تامین تجهیزات و افزایش ریسک همکاری با ایران، از مهمترین موانع رشد صنعت خورشیدی کشور به شمار میروند. با این حال همزمان تشدید ناترازی برق و تغییر قواعد تجارت جهانی، نیاز به توسعه انرژیهای پاک را بیش از هر زمان دیگری برجسته کرده است. در چنین شرایطی، بهبود روابط خارجی و کاهش محدودیتهای بینالمللی میتواند فرصت تازهای برای بهرهبرداری از ظرفیت گسترده خورشیدی ایران فراهم کند؛ فرصتی که البته بدون اصلاح سیاستهای داخلی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
انرژی خورشیدی؛ موتور تحول در بازار برق
درحالیکه جهان با شتابی بیسابقه به سمت انرژیهای تجدیدپذیر حرکت میکند، انرژی خورشیدی به مهمترین موتور تحول در بازار برق جهانی تبدیل شده است. پیشبینیها از افزایش ۴۶۰۰ گیگاواتی ظرفیت تجدیدپذیرها تا پایان دهه جاری حکایت دارد و بخش عمده این رشد از مسیر خورشید تامین خواهد شد. این روند برای ایران تنها یک موضوع زیستمحیطی نیست؛ بلکه به مسالهای مرتبط با امنیت انرژی، رقابتپذیری صنعتی و آینده صادرات کشور تبدیل شده است. کارشناسان معتقدند ایران با برخورداری از یکی از بالاترین سطوح تابش خورشیدی در جهان، از ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه این بخش برخوردار است؛ ظرفیتی که تحقق آن علاوه بر سیاستگذاری داخلی، به شرایط تعاملات بینالمللی و کاهش محدودیتهای ناشی از تحریمها نیز وابسته است.
در همینحال باید خاطرنشان کرد که در عصر کنونی رقابت در بازارهای جهانی دیگر تنها بر سر قیمت و کیفیت کالاها نیست؛ میزان انتشار کربن در فرآیند تولید نیز به یکی از معیارهای اصلی تجارت بینالمللی تبدیل شده است. اجرای سازوکار تعدیل مرزی کربن اتحادیه اروپا، صنایع صادراتمحور را ناگزیر کرده تا به سمت تولید کمکربن حرکت کنند. در چنین فضایی، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر بهویژه خورشیدی برای ایران تنها یک انتخاب در حوزه انرژی نیست، بلکه ابزاری برای حفظ بازارهای صادراتی و کاهش ریسکهای تجاری محسوب میشود. با این حال کارشناسان معتقدند تحقق این هدف مستلزم رفع موانع تامین مالی و فناوری، بهبود فضای سرمایهگذاری و بهرهگیری از ظرفیتهای بالای خورشیدی کشور است.
ارتقای امنیت انرژی با گذار سبز
علیرضا کاظمی فعال صنعت برق در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» در ارزیابی گذار صنعت انرژی دنیا به انرژیهای تجدیدپذیر در عصر کنونی گفت: گذار انرژی امروز دیگر فقط یک بحث محیطزیستی نیست؛ بلکه به یک موضوع راهبردی در امنیت انرژی، رقابتپذیری صنعتی و ثبات اقتصاد کلان تبدیل شده است. دادههای جدید آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد ظرفیت جهانی برق تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰ حدود ۴۶۰۰ گیگاوات افزایش مییابد و حدود ۸۰ درصد این رشد از مسیر خورشیدی خواهد بود. همچنین در سال ۲۰۲۴، انرژیهای تجدیدپذیر نزدیک به سهچهارم رشد تولید برق جهان را به خود اختصاص دادند. این یعنی بازار جهانی بهسمت برق کمکربن در حال بازتنظیم است و کشوری که در این گذار عقب بماند، هم در هزینه انرژی و هم در صادرات صنعتی با فشار بیشتری روبهرو میشود.
این فعال صنعت برق خورشیدی گفت: برای ایران، انرژی خورشیدی یکی از مهمترین و عملیاتیترین گزینههاست. دلیل اول، مزیت طبیعی کشور در تابش خورشیدی است؛ دادههای رسمی بانک جهانی و «Global Solar Atlas» برای ایران، نقشههای تابش و پتانسیل تولید فتوولتائیک را ارائه میکنند. دلیل دوم، سرعت اجرا و مقیاسپذیری خورشیدی است: نیروگاههای خورشیدی را میتوان از مقیاسهای کوچک و پراکنده تا پروژههای بزرگ صنعتی توسعه داد. دلیل سوم، اثر آن بر مدیریت شبکه و مصرف سوخت است؛ در کشوری که بخش مهمی از برق با گاز طبیعی تولید میشود، توسعه خورشیدی میتواند در ساعات اوج بار تابستان، فشار را از شبکه و از مصرف سوخت فسیلی کم کند.
کاظمی گفت: از منظر وضعیت فعلی نیز ظرفیت رشد بسیار بالاست. سهم برق تجدیدپذیر از تولید برق کشور در ۲۰۲۳ حدود ۴ درصد بوده و در ۲۰۲۴ فقط ۱۸۷ مگاوات به ظرفیت خورشیدی افزوده شده است؛ این اعداد نشان میدهد فاصله ایران با ظرفیت واقعی خورشیدی هنوز زیاد است.
انگیزههای توسعه انرژی تجدیدپذیر
کاظمی درباره تلاش دنیا برای تولید و مصرف محصولات کمکربن و نقش این انگیزه در توسعه تولید انرژیهای تجدیدپذیر گفت: در حال حاضر تولید محصول ضمن توجه به تولید کربن، دیگر صرفا اخلاقی یا زیستمحیطی نیست؛ بلکه کاملا اقتصادی شده است. اتحادیه اروپا با سازوکار CBAM یا «مکانیسم تنظیم مرزی کربن» واردات کالاهای پرکربن را مشمول گزارشدهی و در ادامه هزینه کربن میکند. این سازوکار فعلا حوزههایی مانند فولاد، آلومینیوم، سیمان، کود، برق و هیدروژن را دربرمیگیرد و از یکم اکتبر ۲۰۲۳ وارد مرحله گذار و از تاریخ یکم ژانویه ۲۰۲۶ وارد رژیم نهایی شده است. وی افزود: در این میان نتیجه برای ایران روشن است. اگر صنایع صادراتمحور بخواهند در زنجیره ارزش جهانی باقی بمانند، باید ردپای کربن خود را پایین بیاورند. یکی از مستقیمترین ابزارها برای این کار، استفاده از برق تجدیدپذیر، از جمله خورشیدی، در تولید و خودتامینی انرژی است. بنابراین انرژی خورشیدی برای صنایع فقط یک منبع برق نیست؛ ابزاری برای حفظ بازار صادراتی و کاهش ریسک تجاری است.
تحریم مانع توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر
کاظمی ضمن تاکید بر تاثیر منفی تحریمها بر توسعهنیافتگی کافی صنعت برق در حوزه تجدیدپذیرها، رفع آنها را یکی از پیش شرطهای توسعه این بخش دانست و گفت: چنانچه تحریم و محدودیتهای اعمال شده بر اقتصاد ایران مرتفع شود، میتوان بهطور مشروط به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و خورشیدی در کشور امید داشت. وی افزود: رفع تحریمها میتواند سه گره اصلی را باز کند: دسترسی به سرمایه، دسترسی به فناوری و کاهش ریسک طرفهای خارجی. تجربه و گزارشهای رسمی درباره تحریمهای آمریکا نشان میدهد که محدودیتها فقط نفت را هدف نمیگیرند، بلکه با ایجاد ریسک برای بانکها، تامینکنندگان تجهیزات و سرمایهگذاران، عملا اجرای پروژههای صنعتی و انرژی را هم سخت میکنند.
این فعال صنعت برق گفت: اگر فضای بینالمللی به سمت عادیسازی برود، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران از نظر جذب فاینانس، واردات تجهیزات، بیمه، خدمات فنی و انتقال دانش، شتاب میگیرد. با این حال، حتی در صورت رفع تحریمها هم موفقیت به سه شرط داخلی وابسته است: ثبات مقررات، قراردادهای خرید برق قابل اتکا و اصلاح اقتصاد شبکه و نرخگذاری. بدون اینها، رفع تحریم بهتنهایی معجزه نمیکند.
وی افزود: اثر منفی تحریمها در انرژیهای تجدیدپذیر، بیشتر از جنس «انسداد مالی و نهادی» بوده تا صرفا کمبود فناوری. تحریمها باعث میشوند معاملات مرتبط با ایران برای بانکها، شرکتهای حملونقل، بیمهگران و تامینکنندگان تجهیزات، پرریسک یا حتی غیرقابلقبول شود. نتیجه این وضعیت، گرانتر شدن سرمایه، دشوار شدن پرداخت، کند شدن واردات تجهیزات و فرسایشی شدن اجرای پروژههاست. در بخش خورشیدی این مساله بسیار ملموس است: پنل، اینورتر، تجهیزات اتصال به شبکه و قطعات یدکی همگی به زنجیره تامین جهانی وابستهاند. وقتی این زنجیره دچار محدودیت میشود، هزینه تمامشده بالا میرود و پروژهها از منظر مالی bankable نمیشوند.
کاظمی گفت: رفع تحریمها، همه مسائل را حل نمیکند، اما ریسک را کم میکند، هزینه سرمایه را پایین میآورد، مسیرهای بانکی و بیمهای را بازتر میکند و امکان مشارکت شرکتهای معتبر بینالمللی را افزایش میدهد. برای یک صنعت سرمایهبر مثل نیروگاههای خورشیدی، این تفاوت بسیار تعیینکننده است.
فرصت طلایی زیر آفتاب ایران
ایران از نظر میزان تابش خورشیدی در زمره کشورهای برخوردار جهان قرار دارد، اما سهم انرژیهای تجدیدپذیر در سبد برق کشور همچنان فاصله معناداری با ظرفیتهای موجود دارد. این در حالی است که همزمان با تشدید بحرانهای انرژی و اجرای سیاستهای سختگیرانه کربنی در اقتصادهای بزرگ، استفاده از برق پاک به یکی از پیششرطهای توسعه صنعتی و حضور در بازارهای صادراتی تبدیل شده است. کارشناسان بر این باورند که رفع تحریمها میتواند بخشی از موانع توسعه صنعت خورشیدی را برطرف کند و مسیر ورود سرمایه و فناوری را هموار سازد. با این حال آینده این بخش بیش از هر چیز به تصمیمات سیاستگذار در زمینه مقررات، قیمتگذاری و حمایت از سرمایهگذاری وابسته خواهد بود.
