کپی برابر اصل
دنیای اقتصاد - امیر قاسمی : اقتصاد منطقه خاورمیانه به‌سرعت در حال دگردیسی است. تصویری که سال‌های طولانی از منطقه در فیلم‌ها و رسانه‌های عمومی ارائه می‌شد، شامل فردی بود که سوار بر شتر در حال پیمودن مسیری درمیان بیابان است. با وجود اینکه در همان زمان هم احتمالا این تصویر چندان دقیق نبوده، اما در حال‌حاضر تصویر کاملا اصلاح شده‌است. امروزه وقتی نام عربستان، امارات و قطر به میان می‌آید، دیگر همه اخبار مرتبط با نفت و‌میلیونرهای نفتی نیست؛ بر‌‌گزاری مسابقات مهم ورزشی، رویدادهای هنری و مسائل مرتبط با انرژی‌های سبز در کشورهای مذکور، نمای جدیدی از خاورمیانه را پیش‌روی جهانیان قرارداده‌است. حالا خاورمیانه یکی از مهم‌ترین مقاصد توریستی جهان محسوب می‌شود و نام این منطقه به تجارت و صنعت مالی گره‌خورده است. با این تغییرات، می‌توان دریافت که حکمت حضور نیمار و رونالدو در شبه‌جزیره چه بوده‌است. کشورهای منطقه تلاش دارند که علاوه‌بر زمان حال، رفاه را در آینده نیز برای شهروندان خود به ارمغان آورند. برای این منظور دیگر منابع نفتی «به‌تنهایی» نمی‌تواند این مهم را محقق کند.
کشورهای خاورمیانه تلاش دارند تا اقتصاد خود را متنوع‌‌‌‌‌تر کنند و در این مسیر، توسعه بخش خدمات اولین انتخاب این کشورها بوده‌است. البته تمام کشورهای منطقه همزمان به این انتخاب نرسیدند و حاکمان امارات‌متحده‌عربی، اولین گروهی بودند که این ضرورت را حس کردند. در ادامه کشورهایی همچون قطر و عربستان‌سعودی نیز در این مسیر قدم برداشتند. در سال۲۰۲۴ میلادی، کشورهای منطقه خاورمیانه بیش از ۴۲۱میلیارد دلار صادرات خدمات داشتند. بیش از نیمی از این رقم مربوط به صادرات دو کشور عربستان‌سعودی و امارات‌متحده‌عربی است. همین آمار نشان‌دهنده اهمیت بخش خدمات در اقتصاد کشورهای خاورمیانه است.
تجارت خدمات در جهان
سهم خدمات در تجارت‌جهانی به مرور افزایش یافته‌است. بر اساس داده‌های سازمان تجارت‌جهانی، در سال‌گذشته میلادی، کشورهای جهان مجموعا ۸۶۸۷میلیارد دلار صادرات خدمات داشته‌اند؛ این در حالی است که میزان صادرات خدمات در سال۲۰۱۵ میلادی رقمی معادل ۵۰۰۷میلیارد دلار محاسبه شده‌است؛ در واقع در کمتر از یک دهه، ارزش تجارت خدمات بیش از ۷۰درصد رشد داشته‌است. در این مدت صادرات کالا در جهان کمی بیش از ۴۰درصد افزایش یافته‌است، بنابراین بخش خدمات به موتور تجارت‌جهانی بدل شده‌است. از ارزش صادرات خدمات در سال۲۰۲۴ میلادی، ۱۷درصد مربوط به صادرات «خدمات حمل‌ونقل کالا»، ۲۰درصد مربوط به صادرات «خدمات سفر» و ۶۰درصد شامل مجموعه «خدمات ساخت‌وساز»، «بیمه و بازنشستگی»، «خدمات مالی» و «خدمات فناوری اطلاعات» می‌شود.
پرچمدار تجارت خدمات در خاورمیانه
در بین مناطق جهان، افزایش تجارت خدمات در منطقه خاورمیانه بسیار قابل‌توجه بوده‌است. کشورهای این منطقه، در سال۲۰۲۴ میلادی، مجموعا ۴۲۱میلیارد دلار صادرات خدمات و بیش از ۳۸۲میلیارد دلار واردات خدمات داشته‌اند. در سال۲۰۱۵، ارزش صادرات خدمات از مبدا این منطقه معادل ۱۸۱میلیارد دلار محاسبه شده‌است؛ این یعنی ارزش صادرات خدمات کشورهای خاورمیانه، در سال۲۰۲۴ نسبت به سال۲۰۱۵، بیش از ۱۳۰درصد رشد داشته‌است. در بین کشورهای منطقه، امارات‌متحده‌عربی در توسعه صادرات خدمات پیشگام بوده‌است. در سال‌های ابتدایی‌هزاره سوم، مسوولان اماراتی تلاش داشتند تا این کشور را به‌عنوان یک مقصد جذاب توریستی معرفی کنند.
در سال۲۰۰۵، مجموع صادرات خدمات امارات رقمی معادل ۴.۲میلیارد دلار محاسبه‌شده بود. در این سال۷۵درصد از مجموع صادرات خدمات امارات به «صادرات سفر» مربوط می‌شد. با گذشت زمان امارات به مرور تلاش کرد تا در حوزه‌های دیگر خدماتی نیز فعال شود. به مرور خدمات «مالی»، «بیمه و بازنشستگی» و «فناوری اطلاعات» به سبد صادراتی امارات اضافه شد. در سال۲۰۱۵ میلادی، این کشور ۶۰میلیارد دلار خدمات به سایر کشورها صادر کرده‌بود. در این سال‌سهم صادرات خدمات سفر به ۲۹درصد کاهش پیدا‌کرده و سهم سایر خدمات تجاری افزایش‌یافته‌است. در نهایت در سال۲۰۲۴ میلادی، امارات رکورد ۱۷۵میلیارد دلار در صادرات خدمات را ثبت کرد؛ رقمی که به تنهایی معادل ۴۱درصد مجموع ارزش صادرات خدمات منطقه خاورمیانه است. بریتانیا، آمریکا و چین، مهم‌ترین تقاضا‌کنندگان خدمات اماراتی‌ها هستند؛ این سه کشور، مجموعا ۲۵درصد در مجموع ارزش صادرات خدمات امارات سهم دارند.
نوشتن از روی دست امارات
تجربه موفق امارات، این انگیزه را برای سایر کشورهای منطقه‌ایجاد کرد تا در مسیر شیخ نشین‌ها گام بردارند. عربستان‌سعودی یکی از این نمونه‌هاست. بر اساس آمار‌های سازمان تجارت‌جهانی، در سال۲۰۱۵ میلادی، صادرات خدمات این کشور رقمی معادل ۱۴میلیارد دلار بود. از سال۲۰۲۰ میلادی عربستان توسعه صنعت گردشگری را در دستور کار قرارداد و به مرور ارزش صادرات خدمات این کشور افزایش پیدا کرد. در سال۲۰۲۴ میلادی، عربستان معادل ۵۳میلیارد دلار به دیگر کشورها خدمات ارائه کرده‌است. در حدود ۷۷درصد این رقم مربوط به صادرات خدمات سفر است. بنابراین بر اساس این آمار‌ها، صادرات خدمات عربستان از سال۲۰۱۵، بیش از ۲۷۸درصد رشد داشته و صادرات «خدمات سفر» از این کشور نسبت به سال‌مذکور ۳۰۰درصد افزایش داشته‌است. در سال۲۰۲۳ میلادی گردشگران کشورهای امارات، چین، آمریکا، بریتانیا و آلمان به ترتیب بیشترین هزینه را در عربستان داشته‌اند.
مشابه این روند در آمار‌های صادرات خدمات قطر نیز مشاهده می‌شود. در سال۲۰۱۱ قطر مجموعا ۵.۵میلیارد دلار به سایر کشورها خدمات صادر کرده‌است. در همین دوره مقامات این کشور تلاش داشتند تا در صنعت حمل‌ونقل هوایی با امارات رقابت کنند. در سال۲۰۱۵، ارزش صادرات خدمات قطر به ۱۴میلیارد دلار افزایش‌یافت که ۵میلیارد دلار از این رقم مربوط به صادرات سفر است. در نهایت در سال۲۰۲۴، قطر رقم ۳۰میلیارد دلار در صادرات خدمات را به‌ثبت رساند. از مجموع ارزش صادرات خدمات این کشور، ۶۱درصد مربوط به صادرات «خدمات حمل‌ونقل کالا» و ۲۸درصد در رابطه با «خدمات سفر» است، بنابراین قطر در سال‌های اخیر در حال تبدیل‌شدن به یکی از بازیگران کلیدی در عرصه صادرات خدمات است.
صادرات خدمات از ایران
با وجود افزایش ارزش صادرات خدمات در منطقه خاورمیانه، ایران در این حوزه پیشرفت قابل‌توجهی نداشته‌است. در سال۲۰۲۳، ایران مجموعا کمتر از ۱۰میلیارد دلار به سایر کشورها خدمات صادر کرده‌است. همچنان واردات خدمات ایران در این سال‌معادل ۱۸میلیارد دلار بوده‌است.
نکته تامل‌برانگیز در آمار تجارت خدمات ایران آن است که برخلاف عمده کشورهای منطقه، ارزش صادرات خدمات ایران تغییر قابل‌توجهی نداشته‌است. در سال۲۰۱۵، ایران مجموعا ۹.۶میلیارد دلار به سایر کشورها خدمات صادر کرده‌است. از این سال‌صادرات ایران افزایش ملایمی داشت و در نهایت در سال۲۰۱۹، ایران رکورد ۱۰.۷میلیارد دلار را در این شاخص ثبت کرد. در واقع در شرایطی که از سال۲۰۱۵ تاکنون ارزش صادرات خدمات از عربستان ۲۷۸درصد و از امارات ۱۹۰درصد افزایش داشته، ارزش صادرات خدمات ایران تنها ۲درصد رشد داشته‌است. چنین وضعیتی، نتیجه طبیعی وضعیت تحریمی اقتصاد ایران است.
در شرایطی که تجارت کالا با پیچیدگی مواجه می‌شود، امکان رشد مداوم خدمات نیز فراهم نیست. به‌دلیل تحریم‌ها، زیرساخت‌های کشور مستهلک‌شده و در نتیجه ایران در ارائه خدمات بندری، ریلی و هوایی به سایر کشورها با مشکل مواجه است. همچنین در نتیجه افزایش تنش‌های سیاسی، تعداد گردشگرانی که از ایران بازدید می‌کنند کاهش پیدا کرده‌است. علاوه‌بر این موارد، عدم‌تصویب FATF باعث‌شده تا ارتباط بانکی ایران با سایر کشورها در کم‌ترین حد خود باشد و به همین‌دلیل ایران نمی‌تواند به سایر کشورها خدمات مالی و بیمه‌ای ارائه کند. همین مسائل باعث می‌شود که ایران برای بهره‌برداری از این مزیت طبیعی خود با مشکل مواجه شود و درآمد ناشی از صادرات خدمات نیز مانند بسیاری دیگر از درآمدهای بالقوه، به کیسه کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس برود.
پیوست سیاسی و اجتماعی
رشد تجارت خدمات در کشورهای منطقه حاصل یک اتفاق نیست و برای این منظور برنامه‌ریزی دقیقی صورت‌گرفته‌است. در مرحله اول کشورهای عربی تلاش داشتند تا تصویر خود را در رسانه‌های بین‌المللی تغییر دهند. به خدمت‌گرفتن بازیکنان مطرح فوتبال، بر‌‌گزاری فستیوال‌های فرهنگی و سایر برنامه‌های مشابه را می‌توان در این راستا ارزیابی کرد.
همچنین سیاستگذاران این کشورها در حوزه سیاست خارجی نیز به این جمع‌بندی رسیدند که توسعه با افزایش تنش امنیتی امکان‌پذیر نیست.در همین راستا کشورهای منطقه اختلافات خود با کشورهای رقیب را از سطح امنیتی به سطح سیاسی تقلیل دادند.کاهش تنش‌ها در رابطه قطر با عربستان و امارات نمونه‌ای از این تغییر رویکرد است. به موازات این مساله، رهبران کشورهای عربی سعی داشتند تا به‌عنوان میانجی در منازعات منطقه‌ای نقش‌آفرینی کنند. در سال‌های اخیر کشورهای عربستان، قطر و عمان بارها میزبان مذاکرات صلح بین کشورهای مختلف بودند، بنابراین تصویر مقامات این کشورها در زمان گزارش اخبار صلح از رسانه‌ها پخش می‌شود. علاوه‌بر این‌ها سیاست داخلی کشورهای عربی نیز در سال‌های اخیر کاملا متحول شده‌است. مسوولان کشورهای عربی به‌خوبی درک کردند که پیش‌نیاز رشد توریسم و افزایش نرخ سرمایه‌گذاری، تساهل فرهنگی و سیاسی است، به‌همین‌دلیل آزادی اجتماعی کنترل‌شده در دستور کار سیاستگذاران این کشور قرار گرفته‌است.
استفاده از تجربیات در عین رقابت
یکی از نکات دیگری که در بررسی آمار‌های بلندمدت تجارت خدمات جلب‌توجه می‌کند نوعی الگوی رهبر-پیرو در توسعه بخش خدمات است. امارات یکی از اولین کشورها در منطقه بود که توسعه بخش گردشگری را پیگیری کرد، پس از موفقیت امارات در رشد صادرات خدمات گردشگری، کشورهایی همچون قطر، عمان و عربستان نیز با استفاده از تجربیات امارات، تلاش دارند تا بخش توریسم خود را توسعه دهند. همچنین در سال‌های اخیر، امارات به‌عنوان مرکز ارائه خدمات مالی و فناوری اطلاعات در منطقه مطرح شده‌است. آمار‌ها نشان می‌دهد؛ سایر کشورهای منطقه نیز در پی آن هستند تا بخش‌های مذکور را توسعه دهند. مساله قابل‌تامل آن است که گرچه کشورهای مذکور در حوزه‌های مختلف با هم رقابت دارند، اما در عین‌حال از تجربیات موفق رقبا استفاده می‌کنند.
