ریسک اعتباری بنگاهها و ریسک نقدینگی بانکها در شوکهای شدید؛
ضرورت طراحی ابزارهای بیمهای نظاممند
در چنین شرایطی، اختلال در جریان درآمدی بنگاهها از یکسو توان بازپرداخت تسهیلات را کاهش میدهد و از سوی دیگر، افزایش نااطمینانی موجب تغییر رفتار سپردهگذاران و افزایش فشار بر منابع نقدی بانکها میشود. به این ترتیب، همزمانی فشار بر سمت داراییها و بدهیهای ترازنامه، ماهیت ریسک بانکی را از حالت تدریجی به وضعیت سیستماتیک تبدیل میکند.
نکول گسترده بنگاهها و تشدید ریسک اعتباری سیستماتیک
در شرایط شوکهای شدید، متغیرهای کلان اقتصادی به صورت همزمان دچار افت میشوند. کاهش تولید، افت تقاضا، اختلال در زنجیره تامین و افزایش هزینههای عملیاتی، جریان نقدی بنگاهها را به طور جدی تحت فشار قرار میدهد. در نتیجه، ریسک اعتباری از سطح ریسکهای پراکنده بنگاهی فراتر رفته و به یک ریسک سیستماتیک تبدیل میشود. افزایش همزمان مطالبات غیرجاری، نه تنها سودآوری بانکها را کاهش میدهد، بلکه از طریق تضعیف کفایت سرمایه، ظرفیت اعطای تسهیلات جدید را نیز محدود میکند. این وضعیت، چرخهای بازخوردی میان ضعف بنگاهها و محدودیت اعتباری بانکها ایجاد میکند که میتواند رکود را تشدید کند.
ریسک نقدینگی؛ فشار همزمان بر سمت بدهی بانکها
در کنار ریسک اعتباری، ریسک نقدینگی یکی از مهمترین کانالهای انتقال شوک به نظام بانکی است. افزایش نااطمینانی در شرایط بحران، رفتار سپردهگذاران را به سمت افزایش نگهداری نقدینگی و برداشت منابع سوق میدهد. این تغییر رفتار، فشار قابلتوجهی بر سمت بدهی ترازنامه بانکها وارد کرده و در صورت تداوم، میتواند به تنش نقدینگی یا حتی هجوم بانکی منجر شود. نکته مهم آن است که ریسک نقدینگی در چنین شرایطی معمولا به صورت همزمان با افزایش مطالبات غیرجاری رخ میدهد و همین همزمانی، شدت آسیبپذیری بانکها را افزایش میدهد.
برهم کنش ریسک اعتباری و نقدینگی
ویژگی مهم شوکهای شدید، همبستگی بالای ریسکهاست. افزایش نکول بنگاهها و خروج سپردهها به طور همزمان، ساختار ترازنامه بانکها را از دو سمت تحت فشار قرار میدهد. در چنین شرایطی، بانکها با کاهش داراییهای نقدشونده و افزایش داراییهای غیرجاری به صورت همزمان مواجه میشوند. این وضعیت، توان واسطهگری مالی را محدود کرده و میتواند به یک محدودیت ساختاری در تامین مالی اقتصاد منجر شود.
خلأ مهم در چارچوب مدیریت ریسک
ابزارهای موجود مدیریت ریسک بانکی عمدتا برای شرایط عادی و ریسکهای مستقل طراحی شدهاند. بیمه سپردهها، خطوط نقدینگی اضطراری و الزامات سرمایهای، هرچند در شرایط معمول کارکرد دارند، اما در مواجهه با شوکهای همزمان اعتباری و نقدینگی با محدودیت مواجه میشوند. در نتیجه، در چارچوب فعلی، خلأ مشخصی در پوشش ریسکهای سیستماتیک وجود دارد؛ به ویژه در شرایطی که نکول بنگاهها و خروج سپردهها به طور همزمان رخ میدهد.
ضرورت طراحی ابزارهای بیمهای برای ریسکهای ترکیبی
در پاسخ به این خلأ، طراحی ابزارهای بیمهای نوین با تمرکز بر ریسکهای ترکیبی میتواند به عنوان یک راهکار مکمل در چارچوب مدیریت ریسک نظام مالی مطرح شود. در این رویکرد، ریسک اعتباری و ریسک نقدینگی به صورت یکپارچه و در قالب یک سازوکار واحد مورد توجه قرار میگیرند. چنین ابزاری که میتوان آن را «بیمه ریسک اعتباری – نقدینگی سیستماتیک» نامید، با هدف کاهش اثر همزمان نکول گسترده بنگاهها و تنشهای نقدینگی در نظام بانکی طراحی میشود. در این چارچوب، بخشی از ریسک در سطح بانکها باقی میماند تا انگیزههای مدیریت ریسک حفظ شود، بخشی از طریق نهادهای بیمهگر جذب میشود و در شرایط شدید، لایههای بالادستی حمایتی وارد عمل میشوند. فعالسازی این سازوکار میتواند مبتنی بر شاخصهای کلان و قابل اندازه گیری باشد؛ شاخصهایی که به طور همزمان افزایش نرخ نکول و خروج منابع از شبکه بانکی را منعکس میکنند.
هدف اصلی چنین ابزاری صرفا جبران خسارت نیست، بلکه حفظ پایداری جریان نقدینگی و جلوگیری از اختلال در واسطهگری مالی است؛ به گونهای که پیوند میان بخش واقعی اقتصاد و نظام بانکی در شرایط بحران حفظ شود.
نقش بازار سرمایه در توزیع ریسک
در گامهای تکمیلی، میتوان از ظرفیت بازار سرمایه برای انتقال بخشی از این ریسک استفاده کرد. طراحی ابزارهای مالی مبتنی بر ریسکهای سیستماتیک اعتباری – نقدینگی، این امکان را فراهم میکند که سرمایهگذاران نیز در فرآیند پوشش ریسک مشارکت داشته باشند. این رویکرد علاوه بر افزایش ظرفیت جذب ریسک در اقتصاد، میتواند فشار بر منابع عمومی و ترازنامه بانکها را کاهش دهد.
از مدیریت ریسکهای منفرد تا ریسکهای همزمان
شوکهای شدید اقتصادی نشان میدهند که ریسک اعتباری بنگاهها و ریسک نقدینگی بانکها به صورت مستقل قابل تحلیل نیستند، بلکه در قالب یک ساختار به هم پیوسته عمل میکنند. در چنین شرایطی، اتکا به ابزارهای سنتی مدیریت ریسک کافی نیست.
توسعه ابزارهای بیمهای با تمرکز بر ریسکهای ترکیبی، میتواند به افزایش تاب آوری نظام بانکی، حفظ جریان تامین مالی بنگاهها و تقویت ثبات مالی کمک کند. در نهایت، طراحی پیشینی سازوکارهای مدیریت ریسک، نقش تعیین کنندهای در میزان پایداری نظام مالی در مواجهه با شوکهای شدید خواهد داشت.
* پژوهشگر حوزه بانکداری، بیمه و توسعه مالی
