رفتار سرمایهگذاران دربرابر ریسکهای سیاسی نشان از بیاعتمادی گسترده دارد
طلا؛ برنده سال پر ریسک
مرور کلی بازدهی بازارها در سال ۱۴۰۴
بر اساس نمودار بازدهی ۱۲ ماهه منتهی به اسفند ۱۴۰۴، بازار طلا در سال۱۴۰۴ صدرنشین بازدهیها بود. هرگرم طلای ۱۸ عیار با رشد ۱۲۰درصدی در صدر قرارگرفت و پس از آن، سکه طرح جدید با ۹۶درصد بازدهی جایگاه دوم را داشت. نیمسکه و ربعسکه نیز بهترتیب با ۶۳درصد و ۵۸درصد رشد دنبال شدند. دلار آزاد با ۵۳درصد افزایش قیمت در جایگاه بعدی قرارگرفت، درحالیکه صندوقهای درآمد ثابت و نرخ سود بانکی بهترتیب با ۳۷.۴درصد و ۲۵درصد بازدهی سالانه عملکردی محافظهکارانهتر نشاندادند. شاخصکل بورس ایران نیز با رشد ۳۷درصدی در رتبههای پایینی جدول قرارگرفت.
این آمار نشان میدهد که تا پیش از اسفند، فضای انتظارات تورمی، ضعفریال و رشد نقدینگی باعث صعود قابلملاحظه بازارهای دارایی شدهبود. سرمایهگذاران بهویژه در بازه نیمه دوم سالبه بازار طلا و ارز پناه آوردند، زیرا نشانههایی از افزایش تنشهای سیاسی و احتمال بروز درگیری نظامی در منطقه مشهود بود.نمودار بازدهی بازارها در اسفند ماه ۱۴۰۴ تصویری کامل از وضعیت غیرعادی و پراضطراب بازارها در اسفندماه ۱۴۰۴ بهدست میدهد. آنچه در نگاه نخست جلبتوجه میکند، افت همزمان و شدید در اکثریت بازارهای دارایی است؛ پدیدهای که در شرایط عادی تقریبا بیسابقه است. در این ماه، پس از شروع تهاجم ائتلاف آمریکا و اسرائیل به ایران و اوجگیری تنشهای منطقهای، تمامی شاخصهای اقتصادی دچار شوک شدند. از یکسو بازار طلا که در طول سالرشد خیرهکنندهای داشت، بهدلیل کاهش شدید تقاضا، فرار نقدینگی و تعطیلی بخش عمدهای از بازارها، با افت ۱۰.۲درصدی در یک ماه روبهرو شد. سکه طرح جدید نیز بیش از ۵.۵درصد از ارزش خود را از دست داد.
در همین زمان، دلار آزاد که معمولا در دورههای بحرانی نقش پناهگاه امن را دارد، برخلاف انتظار با کاهش حدود ۷.۹درصدی روبهرو شد. علت این رفتار غیرعادی را باید در محدودیت شدید نقلوانتقال ارزی، بستهشدن صرافیها و کنترلهای سختگیرانه بانکمرکزی در روزهای جنگ جستوجو کرد. نیمسکه و ربعسکه نیز بهترتیب با ۴.۳درصد و ۲.۶درصد افت، تحتتاثیر کاهش حجم مبادلات و تعطیلیهای گسترده بازار طلا قرارگرفتند. تنها بازارهایی که در این وضعیت بحرانی تا حدودی ثبات نسبی نشاندادند، صندوقهای درآمد ثابت با رشد ۳.۳درصدی و نرخ سود بانکی با افزایش ۲درصدی بودند. این دو گزینه عملا در شرایط بحران و بستهشدن سایر بازارها، تنها مأمن سرمایهگذاران بودند.
تاثیر عامل جنگ و تعطیلی گسترده بازارها
با شروع جنگ در اوایل اسفند، فضای عمومی کشور بهشدت امنیتی شد. بسیاری از فعالیتهای اقتصادی به حالت نیمهتعطیل درآمدند و بازار سرمایه (بورس تهران) با صدور اطلاعیه رسمی، در روزهای ابتدایی درگیری تعطیل شد. این تعطیلی که در ابتدا موقت تصور میشد، در عمل بخش عمده معاملات اسفندماه را از بین برد. در بازار ارز و طلا نیز معاملات رسمی تقریبا متوقف شد و بازار آزاد در اکثر روزها بهخاطر کمبود خریدار و فروشنده عملا بیرمق بود. در چنین فضایی، قیمتها بیشتر انعکاسدهنده احتیاط عمومی و کاهش نقدشوندگی بودند تا عرضه و تقاضای واقعی.تغییر رفتار سرمایهگذاران در مواجهه با ریسکهای جنگی، نشانداد که ثبات سیاسی بیش از هر عامل دیگری بر عملکرد بازارها اثرگذار است. برای نمونه، در حالیکه بازار طلا معمولا در چنین بحرانهایی رشد میکند، در اسفند۱۴۰۴ بهدلیل قفلشدن معاملات فیزیکی و بستهشدن کانالهای صرافیها، بازار عملا فلج شد و قیمتها سقوط کرد؛ این کاهش بیشتر ناشی از نبود تقاضای موثر بود تا کاهش ارزش ذاتی داراییها. اگر دوره کامل سال۱۴۰۴ را بدون درنظرگرفتن شوک اسفند تحلیل کنیم، میتوان گفت بازار طلا و سکه از نیمه نخست سال به دلیل نگرانیهای سیاسی و تورمی، رشد پایداری را تجربه کردند. در این دوره، نرخ دلار نیز بهصورت تدریجی افزایش یافت، اما سیاستهای کنترلی بانکمرکزی مانع از جهش آن شد. بورس ایران نیز در نیمه اول سالبهواسطه افزایش سودآوری شرکتهای صادراتمحور روند مثبتی داشت، اما از پاییز بهتدریج علائم ضعف و خروج پول حقیقی ظاهر شد. در مقایسه با این بازارها، صندوقهای درآمد ثابت و سپردههای بانکی همچنان گزینه کمریسک محسوب میشدند و بازدهی آنها اگرچه پایینتر از تورم بود، ولی ثبات بیشتری داشت، بنابراین در پایان سال، سرمایهگذارانی که داراییهای خود را به طلا، سکه یا دلار تبدیل کردهبودند، تا پیش از اسفند بازدهی بالاتری نسبت به سایر گزینهها داشتند، با این حال افت شدید اسفند بخشی از سود آنها را از بین برد؛ بهویژه برای کسانی که در ماه پایانی اقدام به خرید کردهبودند، زیان قابلتوجهی رقم خورد.بازار سرمایه در ۱۴۰۴ یکی از ناپایدارترین دورههای خود پس از سال۱۳۹۹ را تجربه کرد. رشد ۳۷درصدی شاخصکل در پایان سال، اگرچه در ظاهر مثبت بهنظر میرسد، اما باید توجه داشت که این رشد عمدتا در نیمه نخست سالمحقق شد. در نیمه دوم، نقدشوندگی بهشدت کاهشیافت و حجم معاملات خرد به پایینترین سطح چند سالاخیر رسید. با وقوع جنگ در اسفند، بورس رسما برای چند هفته تعطیل شد. بسیاری از سرمایهگذاران حقیقی در روزهای قبل از تعطیلی اقدام به خروج از بازار کردند و فشار فروش قابلتوجهی در سهمهای بزرگ مشاهده شد. از منظر روانشناسی بازار، در چنین شرایطی بیشتر فعالان به سمت نقدکردن داراییها و تبدیل آن بهریال یا سپرده بانکی حرکت کردند تا از ریسکهای نامعلوم ناشی از جنگ در امان بمانند، اگرچه اسفندماه سال۱۴۰۴ با سقوط عمومی قیمتها به پایان رسید، اما تجربه تاریخی نشان میدهد که چنین افتهایی در بازار ایران معمولا دوام طولانی ندارند و پس از بهبود نسبی شرایط امنیتی و بازگشایی کامل بازارها در ماههای نخست ۱۴۰۵، انتظار میرود بخشی از افت قیمتی جبران شود. در بازار طلا و ارز، بهدلیل شکاف میان نقدینگی داخلی و داراییهای امن، احتمال بازگشت تدریجی قیمتها وجود دارد. بورس نیز پس از بازگشایی تدریجی فعالیتها میتواند از افزایش نرخ دلار و بهبود صادرات شرکتهای بزرگ منتفع شود، با این حال چشمانداز سرمایهگذاری در ۱۴۰۵ تا حد زیادی وابسته به تثبیت شرایط سیاسی و کاهش ریسکهای ژئوپلیتیک است.
بازارهای 1404 در یک نگاه
سال ۱۴۰۴ را میتوان ترکیبی از رکورد رشد و رکورد سقوط دانست. در یازده ماه نخست، بازارها عمدتا صعودی بودند و طلا با بازدهی ۱2۰درصدی پیشتاز شد، اما در اسفند، همهچیز دگرگون شد؛ جنگ موجب شد بورس تعطیل شود، بازار طلا و ارز نیمهتعطیل شده و اقتصاد وارد فضای اضطراری شود. کاهش شدید حجم معاملات، محدودیت دسترسی به نقدینگی و نگرانی عمومی باعث شد حتی پناهگاههای سنتی سرمایه (طلا و دلار) نیز دچار افت سنگین شوند. در چنین فضایی، تنها بازارهای با ماهیت درآمد ثابت توانستند با رشد اندک و ثبات نسبی، نقش پناهگاه سرمایه را ایفا کنند. بهطور خلاصه، عملکرد بازارها در سال۱۴۰۴ بازتابی از ترکیب انتظارات تورمی، سیاستهای کنترلی و ریسکهای ژئوپلیتیک بود. بحران پایان سالنشان داد که در اقتصاد ایران، امنیت و آرامش سیاسی مهمترین پیششرط پایداری بازارهاست؛ عاملیکه در اسفند ۱۴۰۴ تضعیف شد، اما در عینحال تجربهای تلخ و آموزنده برای سیاستگذاران و سرمایهگذاران بهجا گذاشت.
